بۆ ناوەڕۆک بازبدە

سنوور

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە

بنچینەو بنەماکانی زانستی جوگرافیای سیاسی د. سەفین جەلال فتح اللە

جۆرەکانی سنوور[١]

[دەستکاری]

سنوورە سروشتیەکان

[دەستکاری]

سنووری سروشتی ئەو هێڵەیە کە لەسەر بنەمای دیاردەیەکی سروشتی لە نێوان دەوڵەتاندا دیاری دەکرێت.

  • چیاکان

بە بەهێزترین جۆری سنووری سروشتی دادەنرێن زانا (هۆڵدش) پێی وایە ئەو هێڵانەی بەسەر لوتکەی چیاکاندا تێپەڕ دەبن، باشترین و شیاوترین بەربەستن.

شێوازەکانی دیاریکردنی سنووری چیاکان:

دیاریکردنی سنوور لە چیاکاندا بەپێی ڕێککەوتنی نێوان دەوڵەتان بە دوو شێواز دەبێت:

١. شێوازی یەکەم دامێنی چیا: بەرزاییی چیاکە بە تەواوی دەکەوێتە خاکی یەکێک لە دەوڵەتەکان و هێڵی سنوورەکە لە بناری چیاکەدایە.

٢. شێوازی دووەم لوتکەی چیا: هێڵی سنوورەکە لەسەر لوتکەی شاخەکانەوە تێپەڕ دەبێت، وەک سنووری نێوان عێراق و تورکیا.

  • بیابانەکان

بەهۆی کەمی دانیشتوان ئاووهەوای ناجێگیر ئاستەنگی تێپەڕبوون لە بیابانەکاندا بیابانەکان دەبنە سنووری سیاسی باش سنوورەکان لە ناوچە بیبانەکاندا هەردەم شێوەیەکی ڕێک و پێک و ئەندازەیی وەردەگرێت مەرج نیە بە درێژایی سنورە بیابانەکان تەلبەند دابنرێت بەلکو چەند نیشانەیەک بۆ جیاکردنەوە لە سنوورەکە دابنرێت.

  • گۆم و زەلکاوەکان

هەر لە کۆنەوە وەک ناوچەیەکی سنووری بەکاردەهێنران بە بیانووی ئەوەی کە ئەو ناوچانە بە ئاسانی نابڕدرێن بەلام لەسەردەمی ئێستادا ئەو ناوچانە بایەخی سنووری ئەتۆیان نەماوە جونکە مرۆڤ دەتوانێت بە ئاسانی پێیاندا تێپەڕێت بەهۆی نەمانی یان بەهۆی وشک بونەوەیان.

  • دارستانەکان

ئەو سنوورانەن کە بە هۆی زنجیرە دارستانە چڕ و بەرفراوانەکانەوە دیاری دەکرێن و بەربەستێکی سروشتی لە نێوان نێوان هەردوو وڵاتدا دروست دەکەن. تێپەڕاندنی ئاسان بۆ کاری نایاسایی.

  • رووبارەکان

لەو شوێنانەی کە ڕووباری پێدا تێپەڕ دەبێت پەنا دەبرێتە بەر ڕووبارەکان بۆ دیاریکردنی سنوور بەجۆرێک کە سنوورەکان لەگەڵ ڕووبارەکان بە ڕێڕەوی ڕووبارەکاندا دەڕۆن بەلام دەبێت ئاگاداری هەندێک شتبین لەم ڕوانگەیەوە زۆرجار ڕووبارەکان ئاراستەیان یاخو گۆڕانکاری زۆری تێدەکەوێت.

  • دەریا و دەریاچەکان

دیاریکردنی سنووری دەریای کارێکی ئاسان نیە بەشێوەیێک لە زۆربەی شوێنەکانی جیهاندا ئالۆزی پەیوەندیە نێودەولەتیەکان لەو ناکۆکیەوە سەرچاوە دەگرێت.لەسەر دابەشکردنی هەرێمی دەریای نێوانیان دروست دەبێت .

سنووری مرۆیی (دەستکرد)

[دەستکاری]

زۆر جار کاتێک دیاردەیەکی سروشتی لە ناوچەیەکدا نییە، یاخود بە هۆکاری ئەوەی کە گەلێک ناتوانێت و نایەوێت لەگەڵ گەلێکی تردا بژى، یاخود سنوورەکان بە ناوچەیەکی جێ ناکۆک تێدەپەڕێت، ئەوا پەنا دەبردرێتە بەر بەکارهێنانی سنووری دەستکرد کە ئەویش چەند جۆرێکە :-[١]

  • سنووری ئەسنۆگرافی

بریتییە لەو جۆرە سنوورانەی کە ئەو گەلانە لێک جیا دەکاتەوە کە خاوەن خەسڵەتی شارستانی جیاوازن، لەسەر بنچینەی هەندێ فاکتەری دیاریکراو ئەم جیاوازیەیان هەیه وەک نەتەوە، ئایین، زمان، وەچە......، ئەم جۆرە سنوورە لە هەمو جۆرە سنوورەکانی تر باشترو پەسەندترە، چونکە لە زۆرینەی سنوورەکانی تر جێگیرترو ئارامترە.[١]

  • سنووری ئەسترۆنۆمی

لەم جۆرە سنوورانەدا پشت بە بازنەکانی پانی و ھێڵەکانی درێژی دەبەسترێت بۆ دیاریکردنی ھێڵی سنوور، بۆیە ئەم جۆرە سنوورە لەگەڵ هیچ بارودۆخێکی جۆگرافیدا ڕێک ناکەوێت و لە بناغەدا لەسەر بنەمای بازنەو ھێڵی خەیاڵی دەکێشرێت، بۆیە کاتێک ئەم جۆرە سنوورە لەسەر زەوی بە نیشانەو خاڵ دیاری دەکرێت بە تەواوی وەکو ئەوە نایەتەوە کە ھەردولا لەسەری ڕێکەوتبوون، ئەم جۆرە سنوورانه لەوجۆرانەن کە لەو ناوچانه دەکێشرێت کە کەم دانیشتوان و کەم بایه خن.

  • سنووری ئاسمانی[١]

دوای جەنگی جیهانی یەکەم و پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا بەتایبەتی لە بواری فڕۆکەوانیدا دیاریکردنی سنووری ئاسمان بوو بە پێویستیەک کە سەرجەم دەوڵەتانی جیهان داوایان دەکرد، ئەوەبو لە کۆنگرەی جێنیفی سالی (١٩١٩) بڕیاردرا کە سەرجەم وڵاتانی جیهان خاوەن سەروەری سنووری ئاسمانی بن.[١]

  • سنووری ئەندازەیی

ئەم جۆرە سنوورانە، بریتیین لەو هێڵانەی ڕاست یان کەوانەیی یان نیوە بازنەیین یان هەر شێوەیەکی تری ئەندازەیین، ئەم جۆرە سنوورانه بە بەراورد بە جۆرەکانی تر دیاردەیەکی نوێن لەسەر نەخشە دەکێشرێت و پشتی نەبەستووە بە هیچ بنچینەیەکی سروشتی و مرۆیی و مێژوویی، لەڕاستیدا کاتێک ئەم جۆرە سنوورە لەو ناوچانه بەربەچاو دەکەون کە بە دەگمەن دانیشتوانیان تێدایە یان هەر دانیشتوانی لێ نییە.

ئ[١]ابووریی سنوورەکان

[دەستکاری]

سیاسەت

[دەستکاری]

پێشانگا

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. 1 2 3 4 5 6 جلال فتح اللە، سفین. بنەچینە و بنەماکانی زانستی جوگرافیای سیاسی. سفین جلال فتح اللە.
  • ویکیپیدیای ئینگلیزیی سادە، ئەیلوولی ٢٠١٦.
  • ویکیپدیای تورکی استانبوولی