دەنگدان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

دەنگدان بریتییە لە شێوازێک کە کۆمەڵەیەک پێی ھەڵدەستێت بەمەبەستی ھەڵبژاردنی بریارێک یان دەربڕینی بۆچوونێک لەدوای چەندەھا گفتووگۆ، مشتومڕ و بانگەشەی ھەڵبژاردن. بەپێی دیموکراسی کەسەکان بە دەنگدان دادەنرێن بۆ شوێن و پلە بەرزەکان. دانیشتوانانی ناوچەیەک کە نوێنەرایەتی دەکرێن لەلایەن کەسێکی ھەلبژێردراوی فەرمیەوە بە "دەنگدەر" ناودەبرێن و کەسە پالێوراوەکەش بە "پاڵێوراو - نوێنەر". چەندەھا سیستەمی جیاواز ھەیە بۆ کۆکردنەوە و ھەژمارکردنی دەنگەکان.

لە سیاسەت دا[دەستکاری]

لە دیموکراسیەت دا، حکومەت بنیات دەنرێت لەڕێی دەنگدان لە ھەڵبژاردنێک دا: شێوازێک کە ھاوڵاتین یەکێک ھەڵدەبژێرن لەنێوان کۆمەڵێک کەس دا بەمەبەستی فەرمانڕەوایی کردن.[١] لە دیموکراسییەکی نوێنەری دا، ھاوڵاتیان ھەڵدەستن بە دەنگدان و دەست نیشان کردنی نوێنەرەکان لە حکومەت دا. لە دیموکراسی ڕاستەوخۆ دا، دەنگدان رێگایەکە کە دانیشتوان بە ڕاستەوخۆ بڕیار دەدەن و دەتوانن ڕەش نووسەکان بگۆرنە سەر یاسا.

دەنگدان بریتییە لە دەربڕینێکی فەرمی بڕیار و ھەڵبژاردنی کەسێک بۆ دژێتی یان پەسەند کردنی یەکێک لەمانە: پرسیار یان بابەتێکی پێشنیارکراو، کەسێک، پالێوراوێکی دیاریکراو، کۆمەڵێک کەسی پاڵێوراو یان حیزبێکی سیاسی. زۆرێک لە وڵاتان شێوازی پێشنیاری نھێنی بەکاردەھێنن بۆ نەترساندنی دەنگدەران و پاراستنی تایبەتێتی سیاسییان.

دەنگدان بەڕێوە دەچێت لە وێستگەی (یەکەی) دەنگدان کەکردەی دەنگدان لە ھەندێک وڵات خۆویستانەیە و لە ھەندێک وڵاتی وەک ئوستڕاڵیا بە ناچارییە.

کۆبوونەوە[دەستکاری]

ھەرکاتێک کۆمەڵێک کەس ڕێکنەکەوتن و ھاوڕا نەبوون لە بڕیاردان لەسەر بابەتێک، دەنگدان یەکێکە لە شێوازە ھەرە باو و بەربڵاوەکان بۆ یەکلای کردنەوەی بڕیارێک بە شێوازێکی ئاشتییانە و بێ توندوتیژی. زۆرجار مافی دەنگدان سنووردار کراوە بۆ چەند کەسێکی دیاریکراو. ئەندامانی کۆمەڵگە، ئەندامنی یانەیەکەی دیاریکراو یان پشکداری کۆمپانییایەک دەتوانن فەرمانبەرانیان ھەڵبژێرن و دەستکاری و یاسا نوێ دابرێژن بەڵام کەسانی دەرەوەی ڕێکخراوەکە مافی ئەم دەنگدانەیان نییە.

دەنگدان دەکرێت ئەم شێوازانە لەخۆبگرێت: نووسراوێکی فەرمی، ژماردنێکی سادە بە دەستەکان، دەنگدانی دەنگی، سیستەمی وەڵامی ئامادەبووان یان بە نافەرمی گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کامەیان لەبارترە لەلایان زۆرینەی خەڵکییەوە.

ڕێگاکانی دەنگدان[دەستکاری]

ڕێگاکانی بەندن لەسەر کاغەز[دەستکاری]

باوترین رێگە بۆ دەنگدان شێوازی پێشنیاری کاغەزییە کە دەنگدەران ھەڵدەستن بە ھەڵبژاردنی ئەو کەسەی پێیان باشە و لەگەڵیان دا دەگونجێت. ئەمەش لە ڕێگەی لایەنگری و دەست نیشان کردنی ئەو کەسە یان حیزبە پاڵێوراوەی لە ڕیزبەندی پێشنیارەکە ناوی ھاتووە یان دەنگدەر ناوی پاڵێوراوەکە دەنووسێت ئەگەر ناوەکە نەھاتبوو.

دەنگدانی ئامێری[دەستکاری]

ئەم شێوازە ئامێری دەنگدان بەکاردەھێنێت کە دەکرێت دەستی یان ئەلیکترۆنی بێت. لە وڵاتی بەڕازیل، دەنگدەران ژمارەی پاڵێوراوەکە دەنووسن کە دەیانەوێت دەنگی بۆ بدەن و دواتر بە دەرکەوتنی وێنەی پالێوراوەکە لەسەر شاشەی ئامێرەکە دەنگەکەیان دووپات دەکەنەوە.[٢]

دەنگدانی سەرھێڵ[دەستکاری]

لە ھەندێک لە وڵاتان دا ھاوڵاتیان ڕێگەپێدراون لەسەر ھێڵی ئینتەرنێت دەنگبدەن. وڵاتی ئیستۆنیا یەکێک بوو لە یەکەمین وڵاتەکان لە دەنگدانی سەرھێڵی بەکارھێنا و لە دەنگدانی ناوخۆیی ساڵی ٢٠٠٥ بەکارھاتبوو.[٣]

دەنگدان بە نامە (پۆستە)[دەستکاری]

چەندەھا وڵات ڕێگە دەدەن بە دەنگدانی نامە کە دەنگدەران پێشنیار و پاڵێوراوەکانیان بە نامەیەک بۆ دەڕوات و پاشان دەنگەکە بە پۆستە بۆیان دەگەرێتەوە.

دەنگدانی کراوە (ئاشکرا)[دەستکاری]

بە پێچەوانەی دەنگدانی نھێنییەوە، دەنگدانی ئاشکرا ھەیە کە لە شوێنێکی گشتی باودا ئەنجام دەدرێت و بە ژماردنی دەنگەکان بە ڕاستەوخۆی و ئاشکرا بەڕێوە دەچێت وەک وڵاتی سویسرا لە ھەرێمەکانی گلارۆس، گریسۆنس و شیڤس.

ڕێگەی دیکە[دەستکاری]

لە گامبیا، دەنگدان بەڕێوە دەچێت بە بەکارھێنانی ھەڵمات، ئەم ڕێگایە لە ساڵی ١٩٦٥ ھاتە کایەوە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ نەخوێندەواری. وێستگەکانی دەنگدان دەفرێکی ئاسنی لەخۆدەگرن کە بۆیە کراوە بە ڕەنگی حیزبی پاڵێوراو و وێنەیەکی کەسی پاڵێوراوی پێوەنووسێنراوە.[٤][٥] دەنگدەران ھەڵماتێکیان پێ دەدرێت بۆ دانانی لە دەفری ئەو پاڵێوراوەی دەیانەوێت و کە ھەڵماتەکە دەخەنە دەفرەکەوە زەنگێک لێ دەدرێت وەک نیشانە بۆ ھەژمارکردنی دەنگەکە. بۆ دوورکەوتنەوە لە سەرلێشێوان ھەموو جۆرە ھاتووچۆیەک بە پاسکیڵ لە نزیک وێستگەی دەنگدان قەدەغەدەکرێت لە ڕۆژی دەنگدان دا.[٦]

سیستەمێکی ھاوشێوە لە یانە و ناوەندە کۆمەڵایەتییەکان دا بەکاردەھات بە دانانی تۆپێکی سپی وەک پشتگیری کردن و تۆپێکی ڕەش وەک ڕەت کردنەوەی بابەتێک.

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "Voting - GOV.UK". www.gov.uk (بە زمانی ئینگلیزی). لە ڕێکەوتی ٢٠١٨-٠٦-٠٩ ھێنراوە. 
  2. ^ Illiterate voters: Making their mark The Economist, 5 April 2014
  3. ^ Voting methods in Estonia: Statistics about Internet Voting in Estonia VVK
  4. ^ Gambia vote a roll of the marbles The Telegrapgh, 29 November 2016
  5. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری BBC نەدراوە
  6. ^ Gambia election: Voters use marbles to choose president BBC News, 30 November 2016