جێراسکۆفۆبیا
جێراسکۆفۆبیا یان گێراسکۆفۆبیا ترسێکی نائاسایی و بەردەوامە لە بەتەمەن داچوون یان گەورەبوونی تەمەن.[١]
پێشینە
[دەستکاری]گێراسکۆفۆبیا فۆبیایەکی کلینیکییە کە بە گشتی لەژێر فۆبیای دیاریکراو پۆلێن دەکرێت. گێراسکۆفۆبیا ڕەنگە لەسەر چەندین دڵەڕاوکێی جیاوازی پەیوەندیدار بە پڕۆسەی پیربوون بێت، لە لەدەستدانی گەنجێتی و جوانی جەستەیی، لەدەستدانی سەربەخۆیی و جووڵە، تاوەکوو نیگەرانی دەربارەی دەستپێکردنی نەخۆشی و پاشەکشەی تەندروستی جەستەیی و دەروونی.[٢]
نیشانە و ئاماژەکان
[دەستکاری]ئاماژەکانی گێراسکۆفۆبیا بریتین لە ھەوڵەکان بۆ ڕاگرتنی پڕۆسە سروشتییەکانی پیربوون و گەشەکردن لە ڕێگەی گۆڕینی شێوەی جەستەیی بە نەشتەرکاری یان ڕۆتینی زۆر بۆ پەرەپێدانی دژەپیربوون. بۆ نموونە، لە ڕێگەی ڕۆتینەکانی چاودێری پێست و قژ. نیشانەکان ھەروەھا ڕەفتارەکانی خۆلادان لە پەیوەندی لەگەڵ ھاندەری فۆبیاکە دەگرێتەوە. بۆ نموونە، تووشبووان ڕەنگە لە سەیرکردنی خۆیان لە ئاوێنەدا دوور بکەونەوە لەبەر ترسی بینینی ئەوەی کە باڵایان بەرزتر بووە یان تووشی چرچی بوون. ئەوانەی تووشی گێراسکۆفۆبیا بوون بە شێوەیەکی گشتی ئەزموونی دڵەڕاوکێی زۆر و ترس و دڵەخورپێ ڕادەگەیەنن کاتێک ڕووبەڕووی بیرۆکەی پیربوون دەبنەوە، کە زۆربەی جار لەگەڵ خەمۆکی یان باری دەروونی نزمدا دەبێت.[٣][٤]
حاڵەتەکان
[دەستکاری]ژمارەیەکی کەم لە حاڵەتەکانی گێراسکۆفۆبیا ڕاپۆرت کراون؛ ھەرچۆنێک بێت، کوڕێکی تەمەن ١٤ ساڵ کە لە تەمەنی ١٢ ساڵییەوە دەستی بە دەرخستنی نیشانەکانی گێراسکۆفۆبیا کردبوو، وەک یەکەم منداڵی ڕاپۆرتکراو دادەنرێت کە تووشی ئەم نەخۆشییە بووە و لەلایەن پسپۆڕان لە زانکۆی خۆبەڕێوەبەری نویڤۆ لیۆن لە مەکسیک دەستنیشان کراوە. ڕاپۆرت کراوە کە کوڕە گەنجەکە ھەستی بە ئاستێکی بەرزی دڵەڕاوکێ کردووە دوای گۆڕانکارییە جەستەیییەکانی کە ئاماژە بوون بۆ گەشەکردن یان پیربوون و ھەوڵی بەردەوام و بەرچاوی داوە بۆ بەرپەرچدانەوەیان. ئەمەش چەمانەوەی جەستەیی دەگرتەوە بۆ ئەوەی خۆی نزم بکاتەوە و وەک کەسێکی باڵابەرز دەرنەکەوێت، کەمکردنەوەی خواردن بۆ ڕاگرتنی گەشەی جەستەیی و تەنانەت گۆڕینی دەنگی بۆ ئەوەی بە تیژی دەربکەوێت کە ئاماژەیە بۆ ھەوڵەکانی بۆ گەڕانەوە بۆ دۆخی پێش باڵغبوون.[٣]
تیۆرییەکانی ڕوونکردنەوەی گێراسکۆفۆبیا
[دەستکاری]تیۆری بەڕێوەبردنی ترس وەک ڕوونکردنەوەیەکی ئەگەری بۆ گێراسکۆفۆبیا دادەنرێت [٢] و لەلایەن دەروونناسان گرینبێرگ و سۆلۆمۆن پەرەی پێ دراوە. تیۆرییەکە لێکۆڵینەوە لەو ترسە دەکات کە دەتوانێت لە ئەنجامی ھۆشیاری بێوێنەی تاک لە مردن و فەنابوون دروست بێت.[٥] لەبەر ئەوەی پڕۆسەی پیربوون بیرھێنانەوەیەکە بۆ حەتمییەتی مردن، ئەو گۆڕانکارییانەی کە ئاماژە بە پڕۆسەی پیربوون دەکەن دەبنە ھۆی ترس و دڵەڕاوکێ کە ڕەنگە ببێتە ھۆی پەرەسەندنی گێراسکۆفۆبیا.
تیۆری بەرجەستەکردنی وێنە باوەکان ھەروەھا ڕوونکردنەوەیەکی ئەگەری دابین دەکات.[٢] تیۆرییەکە کورتەیەک لە کاریگەری وێنە نەرێنییەکانی تەمەن لەسەر ئەو کەسانە دەخاتە ڕوو کە بەرکەوتەیان دەبن. ئەو وێنە نەرێنییانەی تەمەن کە تاکەکان بەرکەوتەی دەبن زۆربەی کات پەیوەستە بە پەروەردەی کۆمەڵایەتی و کولتوورییان، کە زۆربەیان پڕۆسەی پیربوون وەک شتێکی نەخوازراو و نەرێنی وێنا دەکەن.[٦][٧] بۆ نموونە، وێناکردنی باوی کەسانی بەتەمەن وەک کەسانی نالەبار و نازیبا لە فیلم و ڕۆمانەکاندا. یەکێک لە نموونەکان لە ڕۆمانی منداڵانی ڕۆواڵد دۆڵ بە ناوی دەرمانی سەرسوڕھێنەری جۆرج دێت کە تێیدا یەکێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکان وەک «داپیرەیەکی پیر و ڕەزاگران» وێنا کراوە.[٧] جگە لەوەش، پیربوون بە شێوەیەکی گشتی پەیوەستە بە دەستپێکردنی نەخۆشییەکانی وەک بیرچوونەوە، پەستانی خوێنی بەرز، نەخۆشی ئەلزھایمەر و زۆری تر.[٨] بەردەوامبوونی بەرکەوتن بەم وێنە نەرێنییانە دەتوانێت ببێتە ھۆی ناوەکیبوونیان و لە بەرامبەردا تێڕوانینی نەرێنی دەربارەی پڕۆسەی پیربوون. توێژینەوەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە تێڕوانینە نەرێنییەکان دەربارەی پڕۆسەی پیربوون بەشدارن لە دڵەڕاوکێی پیربوون و بۆیە ڕەنگە ھۆکارێکی مەترسیدار بێت لە دەستپێکردنی گێراسکۆفۆبیا.[٢]
چارەسەر
[دەستکاری]تیۆرییەکانی سەرەوە دەتوانن چوارچێوەیەکی تیۆری بۆ تێگەیشتن لەو ھۆکارانەی کە بەشدارن لە گێراسکۆفۆبیا دابین بکەن و بۆیە دەتوانن لە کاتی تێگەیشتن لە چارەسەردا بەسوود بن. ئەوان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە ترسی پیربوون لە تێڕوانینی تاک بۆ پڕۆسەی پیربوون سەرچاوە دەگرێت و بۆیە دەستێوەردانەکان کە باوەڕە ناژیرانە و نەرێنییەکانی تاک دەکەنە ئامانج و ھەوڵ دەدەن پڕۆسەی پیربوون ئاسایی بکەنەوە دەتوانن بەسوود بن. دەروونچارەسەری یەکێکە لەو ڕێگایانەی کە بە سەرکەوتوویی بۆ بەرەنگاربوونەوەی گێراسکۆفۆبیا بەکارھاتووە.[٣] دەروونچارەسەری زۆربەی جار دانیشتنی تاکەکەس لەگەڵ کەسێکی شارەزای ڕاھێنراو دەگرێتەوە کە ئامانجی یارمەتیدانی نەخۆشەکانە بۆ دەستکاریکردنی تێگەیشتنەکان و لە بەرامبەردا ئەو ڕەفتارانەی کە دەبنە ھۆی بێزارییان. بە تایبەتی، ڕێگایەکی لەسەر بنەمای مێنتالیزەیشن (mentalisation-based) بۆ بەرەنگاربوونەوەی گێراسکۆفۆبیا دەگیرێتەبەر کە ڕەنگدانەوەی پڕۆسە دەروونییەکانی خود دەگرێتەوە.[٩]
دەرمان شێوازێکی تری چارەسەرە کە بۆ چارەسەرکردنی گێراسکۆفۆبیا بەکاردێت. لە کاتێکدا کە ڕەنگە چارەسەری ڕەگی سەرەکی فۆبیاکە نەکات بەو شێوەیەی کە چارەسەرەکانی تر دەیکەن، لە ڕێگەی دانپێدانانیان بە سیستم باوەڕە ناژیرانەکانی نەخۆشەکە، ھێشتا لە کەمکردنەوەی نیشانەکانی وەک دڵەڕاوکێ و خەمۆکی کاریگەرە.[٣] ھەرچۆنێک بێت، باوترین و بەھێزترین چارەسەر بۆ فۆبیا دیاریکراوەکان چارەسەری بەرکەوتنەیە. ئەمە بەرکەوتنی پلەبەندی بە چڕییەکی زیادبوو بۆ ھاندەری فۆبیاکە دەگرێتەوە و بە لابردنی بژاردەی ڕەفتارەکانی خۆلادان، ئامانجی گۆڕینی وەڵامدانەوەی نەخۆشەکەیە بۆ ھاندەری فۆبیاکە. ئەمە لە ڕێگەی تەکنیکەکانی حەسانەوە لە ھەموو قۆناغەکانی بەرکەوتندا ڕوودەدات کە ڕێگە بە نەخۆشەکان دەدات لە کاتی ئامادەبوونی ھاندەری فۆبیاکەدا بحەسێنەوە، ئەمەش ڕێگەیان پێدەدات تێبگەن کە ئەو شتە بەو شێوەیەی ئەوان باوەڕیان پێبووە ھەڕەشە دروست ناکات.[١٠]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Definition of gerascophobia on MedTerms.com ١٨ی ئابی ٢٠١٤ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
- 1 2 3 4 Brunton، Robyn J.؛ Scott، Greg (٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥). «Do We Fear Ageing? A Multidimensional Approach to Ageing Anxiety». Educational Gerontology. ٤١ (11): ٧٨٦–٧٩٩. doi:١٠.١٠٨٠/٠٣٦٠١٢٧٧.٢٠١٥.١٠٥٠٨٧٠. ISSN ٠٣٦٠-١٢٧٧.
- 1 2 3 4 Husain، Waqar؛ Ijaz، Farrukh؛ Husain، Muhammad Ahmad؛ Achraf، Ammar؛ Isa، Hasan M.؛ Trabelsi، Khaled؛ Pandi-Perumal، Seithikurippu R.؛ Pakpour، Amir H.؛ Jahrami، Haitham (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥). «Gerascophobia or Excessive Fear of Aging Scale (GEFAS): Development, validation, and exploration of psychometric properties of a brief instrument using classical testing theory and item response theory». Archives of Gerontology and Geriatrics. ١٢٨ 105599. doi:١٠.١٠١٦/j.archger.٢٠٢٤.١٠٥٥٩٩. ISSN ٠١٦٧-٤٩٤٣. PMID ٣٩١٦٨٠٧٦.
- ↑ Perales-Blum، L؛ Juárez-Treviño، M؛ Escobedo-Belloc، D (٢٠١٤). «Severe growing-up phobia, a condition explained in a 14-year-old boy». Case Reports in Psychiatry. ٢٠١٤ 706439. doi:١٠.١١٥٥/٢٠١٤/٧٠٦٤٣٩. PMC ٤٢٨٣٤٥٦. PMID ٢٥٦١٠٦٩١.
- ↑ Pyszczynski، T؛ Lockett، M؛ Greenberg، J؛ Solomon، S (ئازاری ٢٠٢١). «Terror Management Theory and the COVID-19 Pandemic». Journal of Humanistic Psychology. ٦١ (2): ١٧٣–١٨٩. doi:١٠.١١٧٧/٠٠٢٢١٦٧٨٢٠٩٥٩٤٨٨. PMC ٧٤٩٨٩٥٦. PMID ٣٨٦٠٣٠٧٢.
- ↑ Levy، Becca (١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩). «Stereotype Embodiment: A Psychosocial Approach to Aging». Current Directions in Psychological Science (بە ئینگلیزی). ١٨ (6): ٣٣٢–٣٣٦. doi:١٠.١١١١/j.١٤٦٧-٨٧٢١.٢٠٠٩.٠١٦٦٢.x. ISSN ٠٩٦٣-٧٢١٤. PMC ٢٩٢٧٣٥٤. PMID ٢٠٨٠٢٨٣٨.
- 1 2 Dahl، Roald (١٦ی ئابی ٢٠٠٧). George's Marvelous Medicine (بە ئینگلیزی). Penguin. ژپنک ٩٧٨-١-١٠١-٦٥٢٩٩-٢.
- ↑ Allen، Julie Ober (١ی ئابی ٢٠١٦). «Ageism as a Risk Factor for Chronic Disease». The Gerontologist. ٥٦ (4): ٦١٠–٦١٤. doi:١٠.١٠٩٣/geront/gnu١٥٨. ISSN ٠٠١٦-٩٠١٣. PMID ٢٥٦١٨٣١٥.
- ↑ Pachana، NA؛ Woodward، RM؛ Byrne، GJ (٢٠٠٧). «Treatment of specific phobia in older adults». Clinical Interventions in Aging. ٢ (3): ٤٦٩–٧٦. PMC ٢٦٨٥٢٥٧. PMID ١٨٠٤٤١٩٦.
- ↑ Odgers، Katarzyna؛ Kershaw، Kelly A.؛ Li، Sophie H.؛ Graham، Bronwyn M. (١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢). «The relative efficacy and efficiency of single- and multi-session exposure therapies for specific phobia: A meta-analysis». Behaviour Research and Therapy. ١٥٩ 104203. doi:١٠.١٠١٦/j.brat.٢٠٢٢.١٠٤٢٠٣. ISSN ٠٠٠٥-٧٩٦٧. PMID ٣٦٣٢٣٠٥٥.
