جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکانی «ناپۆلیۆن بۆناپارت»

Jump to navigation Jump to search
چاککردنەوەی ھەڵەی ڕێنووس/ڕێزمان بەسەرداچوونەوە
ب (زیادکردنی دەروازەی سیاسەت)
تاگ: دەستکاریی تووڵی دەروازە
(چاککردنەوەی ھەڵەی ڕێنووس/ڕێزمان بەسەرداچوونەوە)
| وێنە = Jacques-Louis_David_017.jpg
| قەبارەی وێنە =
| ناوی کاتی لەدایکبوون =
| شوێنی لەدایکبوون = شاری ئاژاکسیۆ لە دوورگەی کرس
| ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٥-٨-١٥ی ئابی ١٧٦٩
| ڕێکەوتی مردن = ٥-٥-٥ی ئایاری ١٨٢١
| شوێنی مردن =دوورگەی سانت هێلین،ھێلین، ئەفریقیا
| ھۆکاری مردن = شێرپەنجەی گەدە
| شوێنی دۆزینەوەی تەرم =
| شوێنی گۆڕ = ئارامگەی پۆناپارت خوارووی ڕووباری سن لە پاریس
| نیشتەجێ = ئاژاکسیۆ و تۆلۆن و مارسێلا و پاریس، دورگەی سانهێلینسانھێلین (تا کۆتایی تەمەنی)
| نەتەوە = [[فەڕەنسی]]
| ناوەکانی تر = شارڵ بۆنابارت
| نەژاد = ئیتاڵی
| شارومەندێتی =
| ڕادەی خوێندەواری =
| دایەن =
| پیشە = [[ژنڕاڵی تۆپخانە]]
| ساڵانی چالاکی =١٧٩٥-١٨١٥١٧٩٥–١٨١٥
| خاوەنکار =
| شار =
| باڵا =
| کێش =
| ناسراو بە ھۆیبەھۆی =
| سەرناو =
| وادە =
| ھاوسەر = جۆزفین و ماری لویس
| یار =
| منداڵەکان =
| دایک و باوک =
| خزمەکان =
| پەیوەندیەکانپەیوەندییەکان =
| خەڵاتەکان =
|واژوو =
| ماڵپەڕ =
| پەراوێزەکان =
}}
ناپۆلیۆن پۆناپارت ({{بە ئینگلیزی|Napoleon Bonabarte}}) یەکێکە لەسەردارە مەزنەکانی ئەورووپا و جیھان کە توانیویەتی ئیمپراتۆریەتێكیئیمپراتۆرییەتێکی بەهێزیبەھێزی فەرەنسی لە پاڵ ئیمپراتۆریەتیئیمپراتۆرییەتی ڕووس و نەمسی و پروسی و بەریتانی دامەزرێنێ.
 
== مێژوو ==
لە بەرواریڕێکەوتی ١٥ی ئابی ١٥-٨-١٧٦٩ لە شاری ئاژاکسیۆی دورگەی کوريسكاکوریسکا لە بنەماڵەی کارلۆ پۆناپارت لە دایک بووە،بەڕەچەڵەکبووە، بەڕەچەڵەک سەربە کۆماری پائوڵی ئیتاڵی بوون،باوکیبوون، باوکی ناپلیۆن بڕیاریدا جۆزێف و ناپلیۆن بنێرێت بۆ فەرەنسا بۆ خوێندن . ناپلیۆن لە خوێندنگەی ئوتن دەستی کرد بە خوێندن و لە بوارەکانی مێژوو و ئەدەب و فەلسەفە کتێبی دەخوێندەوە و پەرەی بە تواناکانی دەدا کە ئەو کات تەمەنی ٧ ساڵ بوو. ناپلیۆن زوو چوە ئەکادمیای بریبن بۆ پەروەردەی ئەفسەری تۆپ خانە. لەو سەردەمەدا بەلای ناپلیۆنەوە فەرەنسا داگیرکەر بوو و ئەو چاوەڕێی دووبارە هەلدانەوەیھەلدانەوەی ئاڵای پائوڵی بوو لە کرس . ناپلیۆن لە ساڵی ١٧٨٢-١٧٨٤١٧٨٢–١٧٨٤ توانی خوێندن تەواو کات و بووە ئەفسەری تۆپ خانەی فەرەنسا .
 
== شۆڕشی فەرەنسا و کاریگەری لەسەر ناپۆلیۆن ==
شۆڕشی فەرەنسا گەورەترین و گرنگترین شتە لە تەواوی ژیانی ناپۆلیۆن چونکە بیری بۆ ئەوە چوو ببێتە فەرمان ڕەوا و دەسەلات وەرگرێت لە بۆربنی شاهانەشاھانە و داگیرکاری بکات و فەرەنسا بەهێزکاتبەھێزکات لەلایەنی سەربازی و ئابووری .(٢٠) ساڵ بەر لە هەلگیرسانیھەلگیرسانی شۆڕش فەرەنسا بڕی نۆزدە ملیۆنمیلیۆن فران قەرزاری ئەوروپائەورووپا بوو ،بوو،
ئەم شۆڕشەی فەرەنسا هۆکارەکەیھۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ برسیەتیبرسییەتی و هەژاریھەژاری گەلی فەرەنسی و چەوساندنەوەیان لە لایەنلەلایەن لۆیسی شانزە و سەردارانی وڵات.وەوڵات؛ و دزی و گەندەڵی کاربەدەستانکاربەدەستان، ،لەولەو سەردەمەدا هەرھەر فەرمانبەرێكفەرمانبەرێک دوو ساڵ جارێ موچەیمووچەی وەردەگرت.
شۆڕش لە ساڵی ١٧٨٩-١٧٩٢١٧٨٩–١٧٩٢ بەردەوام بوو و فراوان دەبوو لەم ماوەیەدا زۆربەی شارەکانی فەرەنسا لە کاربەدەستانی شانشین پاککرانەوە و کۆماریەکانکۆمارییەکان دەستیان بەسەردا گرت کە بە دیرکتوار ناسراون لە بەرواریڕێکەوتی ٢ی تەممووزی ٢-٧-١٧٩٢ لۆیسی شانزە لە سێدارەدرا و کۆتایی بە شۆڕش هاتھات و کۆماری خوازان حوکمیان گرتە دەست،لەمدەست، لەم کات و ساتەدا ناپلیۆن لایەنگری شانشین بوو یەکێ لە هاوڕێکانیھاوڕێکانی دەڵێ
(ناپلیۆن لە ڕۆژی هێرشکردنەھێرشکردنە سەر کۆشکی تلیموری بە توندی پشتگیری لە لۆیسی شانزە دەکرد،بەلامدەکرد، بەلام چەند مانگ دواتر بیری بۆ شتی تر دەچوو)
 
=== تێڕوانینەکان بۆ شۆڕش ===
شۆڕشی فەرەنسا کەلە ١٧٨٩ لە گەڕەکێكیگەڕەکێکی هەژارھەژار نشینەوە پەرەی سەند بۆ تەواوی پاریس و فەرەنسافەرەنسا، ،ئاکامێكیئاکامێکی باش و خراپی هەبووھەبوو لە یەک کاتدا،شۆڕشەکەکاتدا، شۆڕشەکە بە پلانی وەزیری ناوخۆ (مارکۆس دی لوان دی لایفات) ئەنجام درا کە ناوبراو پەیوەندیەکیپەیوەندییەکی بەهێزیبەھێزی لەگەڵ بەریتانیا هەبووھەبوو لەڕێگەی ئەم شۆڕشەوە ویستی بەریتانیا ناچارکات فەرەنسا داگیرکات مۆلەتی ئەوەشی لە فرانسوا پاشای نەمسا و تزار پاشای ڕووسیا وەرگرتبوو.
 
شۆڕشی فەرەنسا کەلە ١٧٨٩ لە گەڕەکێكی هەژار نشینەوە پەرەی سەند بۆ تەواوی پاریس و فەرەنسا ،ئاکامێكی باش و خراپی هەبوو لە یەک کاتدا،شۆڕشەکە بە پلانی وەزیری ناوخۆ (مارکۆس دی لوان دی لایفات)ئەنجام درا کە ناوبراو پەیوەندیەکی بەهێزی لەگەڵ بەریتانیا هەبوو لەڕێگەی ئەم شۆڕشەوە ویستی بەریتانیا ناچارکات فەرەنسا داگیرکات مۆلەتی ئەوەشی لە فرانسوا پاشای نەمسا و تزار پاشای ڕووسیا وەرگرتبوو.
 
;ئەنجامە باشەکانی شۆڕش
# گۆڕینی سیستمی وڵات لە پاشایەتی بۆ کۆماری
 
# کۆتایی هاتنیھاتنی بنەماڵەی بۆربنی شاهانە شاھانە
#گۆڕینی سیستمی وڵات لە پاشایەتی بۆ کۆماری
# لەناوبردنی بیروڕای ئاینی و لاوازکردنی پەرەستگا.
#کۆتایی هاتنی بنەماڵەی بۆربنی شاهانە
وەچەندین ئەنجامی پۆزەتیڤانەی تری هەبووھەبوو کە لێرەدا گرنگیان نییە باسیان کەین.
#لەناوبردنی بیروڕای ئاینی و لاوازکردنی پەرەستگا.
وەچەندین ئەنجامی پۆزەتیڤانەی تری هەبوو کە لێرەدا گرنگیان نییە باسیان کەین.
 
;ئەنجامە خراپەکانی شۆڕش
# ئەم شۆڕشە بووە هۆیھۆی دروستبوونی دەیان ڕێكخراویڕێکخراوی ئاینی و سیاسی نهێنی نھێنی
# دابەشبوونی پەرەستگا و دروستبوونی هێزیھێزی سەربازی ئاینی
# ڕووخانی بۆربن و هاتنیھاتنی کۆمەڵێ حزب و سیاسی درۆزن و گەندەل و دزدز، ،نموونەنموونە دیرکتوار باراس و سیزار و سیەسسییەس
 
وەو چەندان ئەنجامی تری هەبووھەبوو کە ئەچنەدەچنە قالبی خراپەوە.
#ئەم شۆڕشە بووە هۆی دروستبوونی دەیان ڕێكخراوی ئاینی و سیاسی نهێنی
#دابەشبوونی پەرەستگا و دروستبوونی هێزی سەربازی ئاینی
#ڕووخانی بۆربن و هاتنی کۆمەڵێ حزب و سیاسی درۆزن و گەندەل و دز ،نموونە دیرکتوار باراس و سیزار و سیەس
 
ڕاستەوخۆ پاش شۆڕش بۆربنەکان توشی ئەشکەنجەدان و ڕاگواستن و کوژران بوونەوە لەلایەن کۆماری خوازان،ڕۆژانەخوازان، هەزارانڕۆژانە ھەزاران لایەنگری بۆربن لە مەیدانی پاریس ئەو شوێنەی تاوەری ئیڤڵ ی لێ بنیات نرا سەریان بە جیۆتین ئەپەڕێنرا،وایئەپەڕێنرا، لێهاتبوووای لێھاتبوو خوێن وەک جۆگەیەک بە شەقامەکاندا ئەرۆیشت. لەپاش ئەوە پاشماوەی بۆربنەکان کەوتنە شاری تۆلۆن لە باشووری فەرەنسا. فەرەنسا و بەریتانیا هاوپەیمانیەکیھاوپەیمانییەکی کاتیان بەست و شاری تۆلۆن یان لە ١٧٩٥ گەمارۆ دا کە بە گەمارۆدانی تۆلۆن ناسراوە،لێرەداناسراوە، لێرەدا ڕۆلی ناپلیۆن دەرکەوت کە بە تۆپ خانەکانیەوەخانەکانییەوە لە بەرزایی تۆلۆن لە نێو سوپایەکی تێكشکاویتێکشکاوی فەرەنسیدا دەرکەوت،کەسدەرکەوت، کەس ناپلیۆنی نەئەناسی و نە ئەویش کەسی ئەناسی،پاشئەناسی، پاش ئەوەی شارەکەی کۆنترۆل کردەوە و بۆربنەکانی دەرکرد ڕاستەوخۆ ناوی لەسەرتاسەری فەرەنسا دەنگی دایەوە و لە ڕێگەی بازرگان و ڕێبوارانەوە ناوی گەیشتە بەریتانیا و [[نەمسا]] و ڕووسیا و هتد....ھتد… ناپلیۆن زۆر سەرسام بوو بەوەی کە ئاوا ناوبانگ بووە،هەمووبووە، فەرەنسیەکھەموو فەرەنسییەک پێویستە ئەو داستانە پڕ شكۆیەیشکۆیەی ناپلیۆن وەک ناوی خۆی بزانێت کە لە جەنگی تۆلۆندا تۆماری کرد. ئەم جەنگە یەکەم جەنگی ناپلیۆن بوو دوای ئەم جەنگە ٦٤ جەنگی تری ئەنجام داوە و کۆتا جەنگیشی واتەر لۆ بووە
وە چەندان ئەنجامی تری هەبوو کە ئەچنە قالبی خراپەوە.
 
== جەنگی تۆلۆن ١٧٩٤ ==
ڕاستەوخۆ پاش شۆڕش بۆربنەکان توشی ئەشکەنجەدان و ڕاگواستن و کوژران بوونەوە لەلایەن کۆماری خوازان،ڕۆژانە هەزاران لایەنگری بۆربن لە مەیدانی پاریس ئەو شوێنەی تاوەری ئیڤڵ ی لێ بنیات نرا سەریان بە جیۆتین ئەپەڕێنرا،وای لێهاتبوو خوێن وەک جۆگەیەک بە شەقامەکاندا ئەرۆیشت.لەپاش ئەوە پاشماوەی بۆربنەکان کەوتنە شاری تۆلۆن لە باشووری فەرەنسا. فەرەنسا و بەریتانیا هاوپەیمانیەکی کاتیان بەست و شاری تۆلۆن یان لە ١٧٩٥ گەمارۆ دا کە بە گەمارۆدانی تۆلۆن ناسراوە،لێرەدا ڕۆلی ناپلیۆن دەرکەوت کە بە تۆپ خانەکانیەوە لە بەرزایی تۆلۆن لە نێو سوپایەکی تێكشکاوی فەرەنسیدا دەرکەوت،کەس ناپلیۆنی نەئەناسی و نە ئەویش کەسی ئەناسی،پاش ئەوەی شارەکەی کۆنترۆل کردەوە و بۆربنەکانی دەرکرد ڕاستەوخۆ ناوی لەسەرتاسەری فەرەنسا دەنگی دایەوە و لە ڕێگەی بازرگان و ڕێبوارانەوە ناوی گەیشتە بەریتانیا و [[نەمسا]] و ڕووسیا و هتد....ناپلیۆن زۆر سەرسام بوو بەوەی کە ئاوا ناوبانگ بووە،هەموو فەرەنسیەک پێویستە ئەو داستانە پڕ شكۆیەی ناپلیۆن وەک ناوی خۆی بزانێت کە لە جەنگی تۆلۆندا تۆماری کرد.ئەم جەنگە یەکەم جەنگی ناپلیۆن بوو دوای ئەم جەنگە ٦٤ جەنگی تری ئەنجام داوە و کۆتا جەنگیشی واتەر لۆ بووە
ناپۆلیۆن لە ژیانیدا زیاد لە شەست جەنگی کردووە لەناو ئەمانەشدا چەند جەنگێكیجەنگێکی زۆر جێگەی بایەخن یەکێ لەوانە تۆلۆن . ڕاستەوخۆ دوای دوو ساڵ لە شۆڕش لایەنگرانی شانشین شاری تۆلۆنیان لە باشووری فەرەنسا داگیرکردداگیرکرد؛ .وەو دیرکتوار و باراس سەرداری فەرەنسا داوایان لە ناپۆلیۆن کرد کە هێزێكھێزێک ی بیست هەزارھەزار سەربازی ئامادەکات بۆ گرتنەوەی شاری تۆلۆن. ناپۆلیۆن ژنڕاڵی تۆپخانە بوو زۆر شارەزای هێزیھێزی پیادە نەبوو،بۆیەنەبوو، بۆیە ئەو ئەرکەی وەرنەگرت و دەستی لە کارکێشایەوە هاوینھاوین و زستانی ١٧٩٤-١٧٩٥١٧٩٤–١٧٩٥ بە هەژاریھەژاری بەسەر برد . دواتر بەخت یاوەری بوەوە و ژنڕاڵی هێزیھێزی تۆپ خانەی فەرەنسا نەیتوانی بچێ بۆ جەنگ. بۆیە ناپلیۆن گەڕایەوە و نەخشەی خۆی خستە جێبەجێ کردنەوە،وکردنەوە، و لە ساڵی ١٧٩٦ توانی لەگەڵ هێزیھێزی پیادەی کۆماری فەرەنسا شاری تۆلۆن بگرنەوە و ئەمەش ناپلیۆنی لە حکومەتداحکوومەتدا کردە جێگەی بایەخ و پلەی بەرز کرایەوە. ناپلیۆن هەمیشەھەمیشە شانازی بەخۆیەوە کردووە و هەوڵیھەوڵی داوە بە کارەکانی وڵاتەکەی سەرسام بکات،ئەمبکات، ئەم جەنگەش یەکەم سەرکەوتنی بوو و تا بیست بۆ سی ساڵی دواتر هەرھەر لە ناو خەلکەوە باس دەکرا .
 
== جەنگی ئیتاڵیا و داگیر کردنی میسر و ڕۆژئاوای سووریا ==
==جەنگی تۆلۆن ١٧٩٤==
ناپۆلیۆن لە ژیانیدا زیاد لە شەست جەنگی کردووە لەناو ئەمانەشدا چەند جەنگێكی زۆر جێگەی بایەخن یەکێ لەوانە تۆلۆن .ڕاستەوخۆ دوای دوو ساڵ لە شۆڕش لایەنگرانی شانشین شاری تۆلۆنیان لە باشووری فەرەنسا داگیرکرد .وە دیرکتوار و باراس سەرداری فەرەنسا داوایان لە ناپۆلیۆن کرد کە هێزێك ی بیست هەزار سەربازی ئامادەکات بۆ گرتنەوەی شاری تۆلۆن.ناپۆلیۆن ژنڕاڵی تۆپخانە بوو زۆر شارەزای هێزی پیادە نەبوو،بۆیە ئەو ئەرکەی وەرنەگرت و دەستی لە کارکێشایەوە هاوین و زستانی ١٧٩٤-١٧٩٥ بە هەژاری بەسەر برد .دواتر بەخت یاوەری بوەوە و ژنڕاڵی هێزی تۆپ خانەی فەرەنسا نەیتوانی بچێ بۆ جەنگ.بۆیە ناپلیۆن گەڕایەوە و نەخشەی خۆی خستە جێبەجێ کردنەوە،و لە ساڵی ١٧٩٦ توانی لەگەڵ هێزی پیادەی کۆماری فەرەنسا شاری تۆلۆن بگرنەوە و ئەمەش ناپلیۆنی لە حکومەتدا کردە جێگەی بایەخ و پلەی بەرز کرایەوە.ناپلیۆن هەمیشە شانازی بەخۆیەوە کردووە و هەوڵی داوە بە کارەکانی وڵاتەکەی سەرسام بکات،ئەم جەنگەش یەکەم سەرکەوتنی بوو و تا بیست بۆ سی ساڵی دواتر هەر لە ناو خەلکەوە باس دەکرا .
 
==جەنگی ئیتاڵیا و داگیر کردنی میسر و ڕۆژئاوای سووریا==
ناپلیۆن لەسەرەتای ساڵی ١٧٩٦ پێشبینی ئەوەی لێ دەکرا کە داگیرکاری بکات وەک لەم وتەی خۆیدا ئاماژەی پێداوە
 
{{وتە|سەربازەکان ئێوە برسی و ڕووت و ڕەجاڵن،منڕەجاڵن، من ئێوە دەبەم بۆ دەشتاییەدەشتایییە پڕ نیعمەتەکانی جیهانجیھان.}}
لەساڵی١٧٩٦-١٧٩٨لە ساڵی١٧٩٦–١٧٩٨ توانی لە تەنگەبەری کرنش بپەرێتەوە سەر خاکی ئیتاڵیا و ڕووبەرڕووی پەیمون و نەمسا ببێتەوە و تێكیانتێکیان بشكێنێبشکێنێ. دواتر بەرەو ناوەندی ئیتاڵیا بڕوات،هەربڕوات، ھەر زوو نەمسا داوای ئاشتی لە ناپلیۆن ی لاو کرد و ئەویش ڕازی بوو بەمەرجێ پاپ 1١/2٢ ی داهاتیداھاتی ئیتاڵیای پێ بدات و پاپ بچێتە ڤاتیکان .
دوای ئەوە ناپلیۆن بە دەستکەوتەکانەوە گەڕایەوە فەرەنسافەرەنسا؛ .و لە دوو ساڵی دواتر دورگەی ماڵتا و میسر و باشوریباشووری فەڵەستینی داگیرکرد بەڵام دواتر لێی کشایەوەیەوە و بەپەلە گەڕایەوە فەڕەنسا.
 
== کودەتای ناپلیۆن بۆ سەربۆسەر دەسەلات ==
لە کۆلنتۆن هەواڵیھەواڵی ئەوە بە ناپلیۆن درا کە کۆشكکۆشک ی کۆماری فەرەنسا چۆڵکراوە و باراس هەلاتووە.وەھەلاتووە؛ و لەشکری سۆڤۆرۆڤی ڕووس لە چیای ئەلپ دوو جار فەرەنسایان تێكشکاندووەتێکشکاندووە و ئیتاڵیایان داگیرکردووە.
ناپلیۆن خێرا گەرایەوە فەرەنسا و پەرلەمانی پەکخست بەیاوەری ژنڕاڵ مۆراتی مێردی خوشکی دواتر هێزیھێزی کۆکردەوە بۆ داگیرکدنەوەی ئیتاڵیا. سەرەتا جەنگی مارنگۆی ئەنجامدا،کەئەنجامدا، کە لەو شەست جەنگە ی کردوویەتی تەنهاتەنھا شانازی بە مارنگۆوە دەکا کە لە ١٨٠٠ هەلگیرساھەلگیرسا و لە ١٨٠٣ بە کۆتا هاتھات. ناپلیۆن ئەم جەنگەشی بردەوە و ئیتاڵیای داگیر کردەوە وەو بووە کنسولی یەکەمی فەرەنسا و لە ١٨٠٣-١٨٠٥١٨٠٣–١٨٠٥ دووبارە پەرلەمان و حکومەتیحکوومەتی ڕێكخستەوەڕێکخستەوە و تاجی پاشایەتی لە سەرلەسەر خۆی نانا؛ .وەو ئیمپراتۆریەتیشیئیمپراتۆرییەتیشی لە ١٨٠٥ ڕاگەیاند. .بەتایبەت دوای جەنگی ترافلاگەر .
بەرەبەرە ناپلیۆن بەهێزبەھێز دەبوو تا ئەوەی هەمووھەموو ئەوروپای قەرزاری خۆی کرد بە ملیۆنان فرانک وەو داهاتەکەیداھاتەکەی ئەوەندە زۆر بوو کە لەهەرلەھەر وڵاتێ لە بانکی ناوەندی ٧٥ ملیۆنمیلیۆن فرانکی هەبوو.وەھەبوو؛ و لە ١٨١٠ گەیشتە ئەو پەری بەهێزی بەھێزی.
 
== فریودانی ناپلیۆن لە لایەنلەلایەن ڕووسیاوە ==
لە ساڵی ١٨١٠ ژنڕاڵی ڕووس (لیڤاندرۆڤ باگراتیۆن) سەردانی فەرەنسای کرد بۆ ئاهەنگیئاھەنگی لە دایک بوونی ناپلیۆنناپلیۆن، ،لەملەم ئاهەنگەدائاھەنگەدا باگراتیۆن خۆی کردە هاوڕێیھاوڕێی ناپلیۆن و فریوی دا بێ ئەوەی هەستھەست کا فریو دراوە . دواتر وای لێكردلێکرد هێرشھێرش کاتە سەر ڕووسیا . ناپلیۆنیش دەیویست ڕووس تەفر و تونا بکات. باگراتیۆن پێی وت
 
(ڕووبەڕووی ڕووس بەرەوە بۆی هەمووھەموو جیهانجیھان ناوی تۆ لەسەر دڵیان بنووسن و شانازیت پێوە بکەن لە جاران زیاتر)
 
لە سەرەتای ساڵی ١٨١١ ڕووسیا بۆ توڕە کردنی ناپلیۆن سزای ئابووری سەر بەڕیتانیای لابرد دواتر ناپلیۆنیش پەیوەندی لەگەڵ ڕووسدا پچراند . لە هاوینیھاوینی ١٨١٢ ناپلیۆن هێرشیھێرشی کردە سەر ڕووس لە پۆلەنداوە.
 
==هێرشی ناپلیۆن بۆ سەر ڕووسیا==
 
==هێرشی ھێرشی ناپلیۆن بۆ سەربۆسەر ڕووسیا ==
دوو شت لای ناپلیۆن لە جەنگدا گرنگ بووە
* کەسایەتی سەرداری سەربازی دوژمن
* ئەزموونەکانی سەرداری سەربازی دووژمن.
 
ڕووسیا تەنهاتەنھا باگراتیۆنی لێوە شاوە بوو،وەبوو، و وەزیری بەرگری ڕووس ئەندریاس بارکلای و نیکۆلا ڕایڤسکی و لێڤۆن بینگسن و میخائیل کۆتۆزۆڤ . جگەلە باگراتیۆن هەموویانھەموویان پیر بوون. ناپلیۆنیش تەنهاتەنھا ترسی لە باگراتیۆن بوو کە نازناوی (ڕێوی) بوو ناپلیۆن بەردەوام بۆ پێشەوە دەچوو وەو ڕووس پاشەکشەی دەکرد،کۆتادەکرد، کۆتا جەنگی ڕووس و فەرەنسا بۆردینۆ بوو کە لە سێپتەمبەریئەیلوولی ١٨١٢ هەلگیرساھەلگیرسا و ڕووس باگراتیۆنی لەدەست دا چونکە ژەهرخواردژەھرخوارد کرابوو وەو لە جەنگەکەشدا کوژراکوژرا؛ .وەو بۆشاییەکبۆشایییەک لە سوپادا دروست بوو،بارکلایشبوو، بارکلایش نەیتوانی پڕی کاتەوە،بۆیەکاتەوە، تێكشکانبۆیە تێکشکان و ناپلیۆن مۆسکۆی داگیرکرد .
بەڵام خۆشی نەدی،مۆسکۆنەدی، مۆسکۆ ئاگری تێبەردرابوو و ئاگرەکە تەشەنەی کرد و ناپلیۆن دوای ٢٤ کاژمێر پاشەکشەی کرد،ئەمەشکرد، ئەمەش پلانی ڕووسەکان بوو.
 
لە زستانی ١٨١٣ ناپلیۆن پاشەکشەی کرد تا گەیشتەوە فەرەنسا.دواتر جەنگی ئەوروپای کۆیلە هەڵگیرسا دژی ناپلیۆن و لە ١٨١٤ ناپلیۆن دەستی لە کارکێشایەوە و دوور خرایەوە بۆ دوورگەی ئەلپ نزیک زایەدگای خۆی،دوای سەد ڕۆژ مانەوە لەو دوورگەیە گەڕایەوە فەرەنسا و ئیمپراتۆریەتەکەی بنیات نایەوە و ئەوروپای داگیرکردەوە .
لە١٨١٥ کۆتا جەنگی ژیانی ئەنجام دا کە ناوی واتەر لۆیە و دەکەوێتە بەلجیکا ،لەم جەنگەدا نەخۆشکەوت وە بارانێكی زۆر باری کە گرفتی گواستنەوەی بۆ دروست کرد.وە توانی بێ كێشە سەد ڕۆژ بەرگری کا،دواتر شکستی هێنا لەبەردەم ویلنگتۆنی ژنڕاڵی بەریتانی
 
لە زستانی ١٨١٣ ناپلیۆن پاشەکشەی کرد تا گەیشتەوە فەرەنسا. دواتر جەنگی ئەوروپای کۆیلە هەڵگیرساھەڵگیرسا دژی ناپلیۆن و لە ١٨١٤ ناپلیۆن دەستی لە کارکێشایەوە و دوور خرایەوە بۆ دوورگەی ئەلپ نزیک زایەدگای خۆی،دوایخۆی، دوای سەد ڕۆژ مانەوە لەو دوورگەیە گەڕایەوە فەرەنسا و ئیمپراتۆریەتەکەیئیمپراتۆرییەتەکەی بنیات نایەوە و ئەوروپای داگیرکردەوە .
==کۆتایی ناپلیۆن==
لە١٨١٥ کۆتا جەنگی ژیانی ئەنجام دا کە ناوی واتەر لۆیە و دەکەوێتە بەلجیکابەلجیکا، ،لەملەم جەنگەدا نەخۆشکەوت وەو بارانێكیبارانێکی زۆر باری کە گرفتی گواستنەوەی بۆ دروست کرد.وەکرد؛ و توانی بێ كێشەکێشە سەد ڕۆژ بەرگری کا،دواترکا، دواتر شکستی هێناھێنا لەبەردەم ویلنگتۆنی ژنڕاڵی بەریتانی
لە دوای واتەرلۆ، ناپلیۆن دووبارە دەستی لە کارکێشایەوە،وە لەشکری ئینگلیز لەگەڵ ڕووسیا ڕێككەوت کە دووری خەنەوە بۆ سانت هێلین کە دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئەفریقیا.
ئەم دوورگەیە کۆتا بەشی ژیانی ناپلیۆنە کەلەناو ئینگلیزەکاندا مایەوە لە ١٨١٦-١٨٢١ لێرە ناپلیۆن ساڵ لە دوای ساڵ نەخۆشتر دەبوو و نیشانەکانی شێرپەنجەی گەدەی تێدا دەرکەوت،ئەو نەخۆشیە لە بنەماڵەی بۆنابارت زۆر بوو باوک و باپیری بەهەمان نەخۆشی مردن .لەم دوورگەیە ناپلیۆن هەموو ڕۆژێ چەند کاژمێرێ کتێبی دەخوێندەوە و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ کەمتر کتێبی دەخوێندەوە و گەڕانی دەکرد.
لە شەوی ٥-٥-١٨٢١ لە تەمەنی ٥٢ ساڵی کۆچی دوایی کرد.دواین وتەشی کە ئەوانەی دەوروبەری گوێیان لێبوو بریتی بوو لە {{وتەی تایبەت|فەرەنسا....بە سوپایەک...|30px|30px|دوا وتەی|ناپۆلیۆن بۆناپرت}}
 
== کۆتایی ناپلیۆن ==
== سەرچاوەکان==
لە دوای واتەرلۆ، ناپلیۆن دووبارە دەستی لە کارکێشایەوە،وەکارکێشایەوە، و لەشکری ئینگلیز لەگەڵ ڕووسیا ڕێككەوتڕێککەوت کە دووری خەنەوە بۆ سانت هێلینھێلین کە دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئەفریقیا.
ئەم دوورگەیە کۆتا بەشی ژیانی ناپلیۆنە کەلەناو ئینگلیزەکاندا مایەوە لە ١٨١٦-١٨٢١١٨١٦–١٨٢١ لێرە ناپلیۆن ساڵ لە دوای ساڵ نەخۆشتر دەبوو و نیشانەکانی شێرپەنجەی گەدەی تێدا دەرکەوت،ئەودەرکەوت، نەخۆشیەئەو نەخۆشییە لە بنەماڵەی بۆنابارت زۆر بوو باوک و باپیری بەهەمانبەھەمان نەخۆشی مردن . لەم دوورگەیە ناپلیۆن هەمووھەموو ڕۆژێ چەند کاژمێرێ کتێبی دەخوێندەوە و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ کەمتر کتێبی دەخوێندەوە و گەڕانی دەکرد.
لە شەوی ٥-٥-٥ی ئایاری ١٨٢١ لە تەمەنی ٥٢ ساڵی کۆچی دوایی کرد. دواین وتەشی کە ئەوانەی دەوروبەری گوێیان لێبوو بریتی بوو لە {{وتەی تایبەت|فەرەنسا....فەرەنسا… بە سوپایەک...سوپایەک…|30px|30px|دوا وتەی|ناپۆلیۆن بۆناپرت}}
 
== سەرچاوەکان ==
* '''پەیجی{{بیرخستنەوەی جەنگەجیهانیەکان'''ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} و کتێبی یاداشتەکانی''' ناپلیۆن پۆناپارت '''
 
{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت}}

مێنۆی ڕێدۆزی