ئاوێتەی ئەندامی
| ئاوێتەی ئەندامی | |
|---|---|
| لقی | carbon compound |
| بەکارھێنان | organic reaction |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | کیمیای ئەندامی |
| بەرامبەر | ئاوێتەی نائەندامی، inorganic substance |
ئاوێتەی ئەندامی ژێرپۆلێکە لە ئاوێتە کیمیایییەکانی کاربۆن. لەنێوان کیمیازاناندا ڕێککەوتنێکی کەم لەسەر پێناسەی وردی ئاوێتەی ئەندامی ھەیە؛[١] تاقە پێناسەی جیھانیی پەسەندکراو پێناسەی نیمچە-دووبارەبوونەوەیە کە دەڵێت «ئاوێتە ئەندامییەکان بابەتی کیمیای ئەندامین».
بەگشتی، ھەر ئاوێتەیەکی کیمیاییی گەورە کە بەستەرێکی کاربۆن–ھایدرۆجین یان کاربۆن–کاربۆنی تێدا بێت وەک ئاوێتەیەکی ئەندامی پەسەند دەکرێت. کەواتە ئالکانەکان (بۆ نموونە ئیسان، CH3−CH3) و وەرگیراوەکانیان بە شێوەیەکی ئاسایی بە ئەندامی دادەنرێن. لەبەر ھۆکاری مێژوویی و زانستی، گەردە بچووکەکانی کاربۆنیان تێدایە بەگشتی پەسەند ناکرێن: ئایۆنی سیانید (CN−)، ھایدرۆجین سیانید (HCN)، ترشی کلۆرۆفۆرمیک (ClCO2H)، دووەم ئۆکسیدی کاربۆن (CO2)، و ئایۆنی کاربۆنات (CO2−3) ڕەنگە ھەموویان لادەرێن.[١] بەھۆی توانای کاربۆن بۆ زنجیرەبوون (دروستکردنی زنجیرە لەگەڵ گەردیلەکانی تری کاربۆن)، ملیۆنان ئاوێتەی ئەندامی ناسراون.[١]
ئەگەرچی ئاوێتە ئەندامییەکان تەنھا ڕێژەیەکی کەم لە توێژی زەوی پێکدەھێنن، بەڵام گرنگییەکی بنەڕەتییان ھەیە چونکە ھەموو ژیانە ناسراوەکان لەسەر ئاوێتە ئەندامییەکان دامەزراون. بوونەوەرە زیندووەکان ئاوێتە نائەندامییەکانی کاربۆن دەخەنە ناو ئاوێتە ئەندامییەکانەوە لە ڕێگەی تۆڕێک لە پرۆسەکان (سووڕی کاربۆن) کە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و سەرچاوەیەکی ھایدرۆجین وەک ئاو دەگۆڕن بۆ شەکرە سادەکان و گەردە ئەندامییەکانی تر.
لە پیشەسازیی کیمیاییدا، ئاوێتە ئەندامییە دەستکردەکان لە کۆتاییدا لە پترۆکیمیاکانەوە وەردەگیرێن، کە بە شێوەیەکی سەرەکی ھایدرۆکاربۆنەکانن. پترۆکیمیاکان خۆیان لە تێکچوونی جیۆلۆجیی ماددە بایۆلۆژییەکان لە ژێر پەستان و پلەی گەرمی بەرزی ژێر زەویدا دروست دەبن.[٢]
لە مێژوودا، ئاوێتە ئەندامییەکان وەک ئەو ئاوێتانە پێناسە دەکران کە لە بوونەوەرە زیندووەکانەوە سەرچاوە دەگرن، کە دەربڕینێک بوو بۆ ژیانگەریی زانستیی سەرەتای سەردەمی نوێ. کاتێک ژیانگەری تا دەھات کەمتر بەرگری لێ دەکرا، کیمیای ئەندامی مەودای خۆی فراوانتر کرد بۆ لێکۆڵینەوە لە ھەموو گەردە گەورەکان؛ لەو کاتەدا، ھەموو گەردە گەورە ناسراوەکان کاربۆنیان تێدا بوو. ئەو گەردە ئەندامییانەی لە چوارچێوە بایۆلۆژییەکاندا دۆزراونەتەوە، ئێستا بە بەرھەمە سروشتییەکان ناسراون. لە سەدەی ٢٠ەمدا، کیمیازانان جۆرە گەردە گەورە نوێیەکانیان لەنێوان کۆمەڵە ئاڵۆزە کانزایییەکاندا دۆزییەوە. ئەو تەنەانە وەک کیمیای ئەندامیی گشتی وەرناگیرێن مەگەر کاربۆنیشیان تێدا بێت؛ دەنا لێکۆڵینەوە لێیان بوارێکی نوێ و جیاوازە، کە کیمیای کانزایی-ئەندامییە.
لە ناونانی کیمیاییدا، گرووپێکی ئۆرگانیل، کە زۆربەی کات بە پیتی R نیشان دەدرێت، ئاماژەیە بۆ ھەر جێگرەوەیەکی تاک-ھاوتای کە ھاوتایییە کراوەکەی لەسەر ئەتۆمێکی کاربۆن بێت.[٣]
پێناسە
[دەستکاری]لەبەر ھۆکاری مێژوویی کە لە خوارەوە باس کراون، چەند جۆرێکی ئاوێتە کاربۆنییەکان، وەک کاربایدەکان، کاربۆناتەکان (جگە لە کاربۆنات ئێستەرەکان)، ئۆکسیدە سادەکانی کاربۆن (بۆ نموونە، یەکەم ئۆکسیدی کاربۆن و CO2) و سیانیدەکان بەگشتی بە ئاوێتە نائەندامییەکان دادەنرێن. شێوە جیاوازەکانی (ھاوڕەگەزەکانی) کاربۆنی پەتی، وەک ئەڵماس، گرافیت، فوولەرینەکان و نانۆلوولە کاربۆنییەکان[٤] ھەروەھا لادەبرێن چونکە ماددەی سادەن و لە تاقە تووخمێک پێکھاتوون و بەو ھۆیەشەوە بەگشتی وەک ئاوێتە کیمیایییەکان دانانرێن. وشەی «ئەندامی» لەم چوارچێوەیەدا بە واتای «سروشتی» نایەت.[٥]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 3 Seager، Spencer L.؛ Slabaugh، Michael R. (٢٠٠٤). Chemistry for Today: General, Organic, and Biochemistry. Thomson Brooks/Cole. لاپەڕە ٣٤٢. ژپنک ٩٧٨٠٥٣٤٣٩٩٦٩٦. OCLC ١٥٥٩١٠٨٤٢.
- ↑ Smith، Cory. «Petrochemicals». American Fuel & Petrochemical Manufacturers. لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
- ↑ IUPAC, Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the "Gold Book") (1997). Online corrected version: (2006–) "Organyl groups". doi:10.1351/goldbook.O04329Error in template * unknown parameter name (GoldBookRef): "access-date"
- ↑ Fullerene derivatives are more frequently considered organic, and fullerene chemistry is usually considered a branch of organic chemistry. The methods of organic synthesis have been applied to the rational synthesis of fullerenes and carbon nanotubes.
- ↑ «Organic Chemistry». لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
