دەیلەم

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

ده‌يله‌م ناوى نه‌ته‌وه‌يه‌كى كۆنى دانيشتووى هه‌رێمى گه‌يلانى باكوورى ئێران بوون [١]. (زيارى) و (بوێهى) دوو خانه‌دانى سه‌رناسى ده‌يله‌مى بوون كه‌ توانيان له‌ چاخى ده‌يه‌مى زايينىدا ده‌سه‌لاتى خۆيان به‌سه‌ر ئێران و به‌غداى بنكه‌ى خه‌لافه‌تى عه‌بباسىدا بسه‌پێنن تا په‌يدابوونى سه‌لجوقيه‌كان.

ناوى ده‌يله‌م[دەستکاری]

بنه‌چه‌كى يه‌كه‌مى ئه‌م نه‌ته‌وه‌يه‌ نازانرێت . به‌ڵام به‌ زمان هندۆ-ئێرانين و نزيكن له گه‌لى‌ گێله‌ك و كورد و به‌لووچ. كۆنترين ئاماژه‌ بۆ ناوى ده‌يله‌م ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ چاخى دووه‌مى زايينى له‌ نووسراوه‌يه‌كى يۆنانى كه‌ پۆليبيوس نووسيويه‌تى [٢] .[٣] تيايدا ناوى ده‌يله‌م باسكراوه‌ وه‌ك ((چه‌كدار ى چيانشينى نێوجه‌رگه‌ ى ولاتى ئێران و ماد)) له‌ راستيدا ده‌يله‌م لێره‌ به‌دوواوه‌ هه‌ميشه‌ وه‌ك سه‌ربازى پڕچه‌ك به‌شيرو قه‌لغان و گورزه‌وه‌ باس ده‌كرێن كه‌ شاره‌زاى شه‌ڕ‌ى ناوشاخه‌كان بوون [٤]. . وه‌هرێزى ده‌يله‌م سه‌ردارێكى ناسراوى ده‌يله‌م بوو كه‌ له‌گه‌ڵ له‌شكرى (كيسرا ئه‌نه‌وشيروان) چووه‌ته‌ وڵاتى يه‌مه‌ن. .[٥] پاش بڵاوبوونه‌وه‌ى ئيسلام و نه‌مانى ساسانيه‌كان، نيشتمانى ده‌يله‌مه‌كان بريتى بوو له‌ زنجيره‌ چياكانى ئه‌لبورز ‌ كه‌ به‌ درێژايي لێوارى ده‌رياى قه‌زوين درێژ ده‌بێته‌وه له‌ گه‌يلانه‌وه‌ تا ته‌به‌رستان (مازه‌نده‌ران). ناونده‌كه‌ى شارى رودبار بوو كه‌ جێگه‌ى دانيشتنى گه‌وره‌كانى ده‌يله‌م بوو به‌ڵام سه‌ختى زێده‌كه‌يان وايكرد ده‌يله‌م دره‌نگ ببن به‌ موسڵمان. پاش سه‌رهه‌ڵدانى ناكۆكى مێوان عه‌باسيه‌كان و نه‌وه‌كانى ئيمام عه‌لى چياكاني ته‌به‌رستان هو ده‌يله‌م بوون به‌ جێگه‌ى حه‌وانه‌وه‌ى ياخيبووانى دژ به‌ ده‌وڵه‌تى عه‌بباسى به‌ تايبه‌ت مه‌رداويژ و خوڕه‌مي و زه‌يدي و ئيسماعيليه‌كان هه‌ر له‌ رێگه‌ى (الحسن بن زيد) و (الحسن بن القاسم الداعي) كه‌ له‌ سه‌ر مه‌زهه‌بى شيعه‌ بوون ئايينى ئيسلام گه‌شه‌ى سه‌ند له‌ ناو ده‌يله‌مه‌كان. ئه‌وسا نووسه‌ره‌ عه‌ره‌به‌كان ده‌يانگوت كه‌ ده‌يله‌م و گێله‌ك له‌ بنه‌ڕه‌تدا دوو برابوون له‌ تۆره‌مه‌ى عه‌ره‌بى (به‌نوو ذوبه‌) وه‌ك چۆن رچه‌ڵه‌كى كورديشيان گه‌ياندبووه‌ (بنو صعصاع)‌. ئه‌وه‌ش به‌ هۆى په‌يوه‌ندى زووى ده‌يله‌م به‌ ژينگه‌ى عه‌ره‌به‌كانه‌وه‌ پاش شه‌ڕى يه‌مه‌ن و قادسيه‌[٦]. له سه‌ره‌تاى رۆژگارى خه‌ليفه‌ى عه‌بباسيدا‌ شارى كووفه‌دا به‌ سه‌دان خانه‌واده‌ى ده‌يله‌م ده‌ژيان و به‌ اسوار و حمراء ديلم ده‌ناسران. ده‌يله‌مه‌كان ئه‌وسا پاسه‌وانى پله‌ يه‌ك بوون و زۆرينه‌ى شوێنه‌ گرينگه‌كان له‌ ژێر پاسه‌وانى ئه‌واندا بوو، سنووره‌كانى خه‌لافه‌تى عه‌بباسى له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تى رۆم كه‌ به‌ (الثغور) داناسران ئه‌ركى پاسه‌وانيكردنى به‌ ده‌يله‌مه‌كان سپێررا بوو كه‌ به‌شێكيان هێشتان هه‌ر ماون و به‌ دملى ده‌ناسرێن . هه‌روه‌ها واده‌زانرێت كه‌ هۆزى دلێمى عه‌ره‌ب كه‌ ئێستا له‌ ره‌مادى و فه‌لووجه‌ى باكوورى كووفه‌ ده‌ژين له‌ بنه‌چه‌كه‌ له‌و ده‌يله‌مانه‌ بن كه‌ هه‌ر زوو له‌ناو هۆزى التميمي عه‌ره‌ب دا تووانه‌وه و به‌ اسوار ده‌ناسران واته‌:(سوارچاك)‌. [٧] . به‌ تايبه‌ت پاش بره‌وسه‌ندنى ده‌سه‌ڵاتى بوێهيه‌كان كه‌ كۆنترۆلى به‌غدايان كردبوو و به‌ ئه‌صل تيره‌يه‌كى ده‌يله‌م بوون [٨]

كورد و ده‌يله‌م[دەستکاری]

ناسراوانى ده‌يله‌م[دەستکاری]

ئايينى ده‌يله‌م[دەستکاری]

سه‌رچاوه‌كان[دەستکاری]

  1. In antiquity the Deylamites (Gk. Dolomîtai and variants) were mountain tribes, usually identified by 10th-century Arab geographers with the inhabitants of Deylam, the highlands of Gīlān. A considerably broader distribution extending as far as southern Armenia and the Caucasus can be deduced, however. http://www.iranica.com/articles/deylamites
  2. Polybius
  3. Wolfgang Felix, Wilferd Madelung. «DEYLAMITES». Encyclopedia Iranica. ۱st Edition
  4. Procopius (De Bello Gothico 4.14.5-7, 4.14.9) reported, from a western point of view, on the Dolomîtai at the siege of Archeopolis in the disputed territory of Lazica during the reign of Ḵosrow I (about 552): They were independent allies of the Persians, living in inaccessible mountains in the heart of Persia (i.e., Media) and fighting as infantrymen, each armed with sword, shield, and three javelins and accustomed to warfare on mountainous terrain.
  5. http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail
  6. http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%8A%D9%84%D9%85 ويكيپيديا العربيه‌ ماده‌ الديلم
  7. http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-29b7be4425e245e29cbca762b43df299-fa.html
  8. In the early Islamic centuries the Deylamites lived in the Alborz mountains and along the shore of the Caspian (qq.v.) north of Qazvīn, between Gīlān in the west and Ṭabarestān (Māzandarān) in the east. Whatever their actual origins, at that time they and their Gilite neighbors were commonly considered closely related and frequently mentioned together. It was claimed that the two peoples were descended from two brothers, Deylam and Gīl, of the Arab tribe Banū Ḍabba; this legend of the Arab origins of the Deylamites seems to have been known already at the time of the early expansion of Islam (see Ṭabarī, I, pp. 1992, 2352; III, p. 2367). Deylamites were certainly known among Arabs from the time of the Persian conquest of Yemen in about 570, and during the early days of Islam the Deylamites Fīrūz and Gošnasp (Jošnas) played a leading role among the Persian Abnāʾ (q.v.), backing the new religion in Yemen. Fīrūz Deylamī’s family emigrated to Palestine and Syria, where several of his descendants became well-known Muslim traditionists. Dey-lamites may also have participated in raids in northern Arabia. Abū Dolaf b. Mohalhel (sec. 25; Yāqūt, Boldān, s.v. Deylamestān) mentioned a place called Deylamestān, located 7 farsangs from Šahrazūr, where in pre-Islamic times Deylamites used to camp while they carried out their raids into the lowlands of Mesopotamia.
  • جنبش مردآویج دیلمی، نوشته رضا رضازاده لنگرودی، گیلان‌نامه، مجموعه مقالات گیلان‌شناسی، جلد دوم، به کوشش م.پ.جکتاجی
  • تاریخ ایران، میترا مهرآبادی، تاریخ سلسله زیاری، دنیای کتاب، تهران، ۱۳۷۴
  • رابینو، ولایات دارالمرز ایران: گیلان. جعفر خمامی زاده، رشت، انتشارات طاعتی، ۱۳۷۴ش.