سووڕى ديزڵ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

سووڕی دیزڵ:- کرداری سوتان و ئاڵوگۆرکردنی بزوێنەری سوتانی ناوەکیە، لە ناویدا سووتەمەنی دادەگیرسێنرێت بە ھۆی ئەو گەرمیەی لەکاتی پەستانی ھەوا لە ژووری سوتان درووست دەبێ، و سووتەمەنی دزە دەکاتە ناویەوە. ئەمە بە پێجەوەنەی سووتانی تێکەڵەی سووتەمەنی-ھەوا کە بە ھۆی سپارک پڵەگ(spark plug) وەک لە بزوێنەری ئۆتۆدا ھەیە {چوار هەنگاو/پترۆل}. بزوێنەری دیزل بەکار دەھێنرێت لە :فڕۆکە، ئۆتۆمۆبیل، مۆلیدەی کارەبا، بزوینەری دیزل و ھەروەھا کەشتی رووی دەریا و ژێر دەریا.

سووری دیزڵ وا دادەنرێت کە پەستانەکەی جێگیرە لە بەشی سەرەتایی قۆناغی سووتان ( بۆ ، لەم ھێڵکاریەکەی خوارەوە) کە ئەمە مۆدێلێکی بیرکاریانەی نموونەییە: دیزیڵی فیزیکی راستەقینە پەستانەکەی لە بەرزبوونەوە دا دەێت ،بەڵام کەمتر ئاماژەی پێ کراوە وەک لە سووری ئۆتۆ. بە پێچەوانەشەوە سووری ئۆتۆی نموونەیی لە بزوێنەری بەنزینیدا پرۆسەی قەبارەکەی بەرەو نەگۆری نزیک دەبیتەوە لەو ماوەیەدا.

سووری دیزڵی نموونەیی[دەستکاری]

ھێڵکاری (p-V) بۆ سووری دیزڵی نموونەیی. پەیرەوی ٤ ھەنگاو دەکات بە ئاراستەی میلی کاتژمێر.

وەک لە وێنەکەدا دیارە ھێڵکاری (p-V) پیشان دەدا بۆ سووری دیزڵی نموونەیی. کاتێک (p) پەستانە و (V) قەبارەیە، یاخود ()قەبارەی دیاری کراو -جۆری-، ئەگەر کردارەکە لەسەر بنەمای یەکەی بارستایی دابنرێت.

بە سووری دیزڵی نموونەیی دادەنرێت بە بەکارھێنانی گازی نموونەیی و پشتگوێ خستنی سووتانی کیمیایی، ئەگزۆز و کرداری دووبارە بارگاوی کردن،

شوێن چوار کرداری جیاواز دەکەوێ:-

  • ١←٢ ئایزۆنترۆپیک (isentropic)، پەستانی ماددە شلەکە (بە رەنگی شین ھێما کراوە)
  • ٢←٣ رەڤێرسەبڵ (reversible) -کرداری پێچەوانە-، نەگۆڕی پەستانی گەرمکراو (بە رەنگی سوور ھێما کراوە)
  • ٣←٤ ئایزۆنترۆپیک (isentropic) فراوانبوون (بە رەنگی زەرد ھێما کراوە)
  • ٤←١ رەڤێرسەبڵ (reversible) -کرداری پێچەوانە- نەگۆری قەبارەی ساردکراو (بە رەنگی سەوز ھێما کراوە)

بزوێنەری دیزڵ بزوێنەری گەرمیە:- گەرمی دەگۆرێت بۆ ئیش. لە ماوەی پرۆسێسی ئایزۆنترۆپیکی خوارەوا (کە بە رەنگی شین ھیما کراوە)، ووزە دەگوازرێتەوە لە شێوەی ئیش (Win)، بەڵام بە پێی پێناسەی ئایزۆنترۆپیک (isentropic) ھیچ ووزەیەک ناگوازرێتەوە بۆ ناوەوە یان دەرەوەی سیستەمەکە لە شیوەی گەرمی.

لە ماوەی پرۆسیسی نەگۆری پەستان (-isobaric-، کە بە رەنگی سوور ھێما کراوە) ووزە دەچێتە سیستەمەکە لە شێوەی گەرمی (Qin). لە ماوەی پرۆسێسی ئایزۆنترۆپیکی سەرەوە (کە بە رەنگی زەرد ھێما کراوە) وزە دەگوازرێتەوە دەرەوەی سیستەمەکە لە شێوەی ئیش(Wout)، بەڵام بە پێی پێناسەی ئایزۆنترۆپیک (isentropic) ھیچ ووزەیەک ناگوازرێتەوە بۆ ناوەوەی یان دەرەوەی سیستەمەکە لە شیوەی گەرمی.

لە ماوەی پرۆسێسی نەگۆری قەبارەیی(-isochoric-، کە بە رەنگی سەوز ھێما کراوە)، بەشێک لە ووزە دەچێتە دەرەوەی سیستەمەکە لە رێگەی کرداری (depressurizing)، بە شێوەی (Qout). ئەو ئیشەی لە سەستەمەکە دەچێتە دەرەوە یەکسانە بەو ئیشەی کە دەچێتە سیستەمەکە لەگەڵ جیاوازی نێوان ئەو گەرمیەی چۆتە سیستەمەکە و ئەوەی لیی دەرچوە؛ بە واتایەکی تر، پوختەی کاری دەسکەوتوو یەکسانە جیاوازی نێوان گەرمی زیادکراو و ئەو گەرمیەی سیستەمەکەی جێھێشتوە.

  • ئەو ئیشەی دەچێتە ناو سیستەمەکە (Win) لە رێگەی پیستنەوە روو دەدا بەھۆی پەستاوتنی ھەوا.
  • گەرمی تێچوو (Qin) بەھۆی پەستاوتنی سووتەمەنیەکەوە دروست دەبێ
  • ئیشی دەرچوو (Wout) بەھۆی کرداری تەقینەوەی شلەکە و پاڵنانی پیستنەوە روودەدات
  • گەرمی دەرچوو (Qout) بە ھۆی بەتاڵکردنەوەی ھەواکەوە روودەدات
  • پوختەی کاری دەسکەوتوو= گەرمیی تێچوو (Qin) – گەرمیی دەرچوو (Qout)

·

*پوختەی کاری دەستکەوتوو بە رووبەر پیشان دەدرێت بە پێی سوورەکە لە ھێڵکاریەکەدا. پوختەی کاری دەستکەوتوو لە ھەر سوورێک بە کاری سوودبەخش ناو دەنرێت، کە دەتوانرێت بگۆردرێت بۆ چەندین جۆری تری وزە و پاڵنانی گالیسکە (جووڵە وزە) یان بەرھەم ھێنانی وزەی کارەبا.

کۆکراوەی چەندین سووری لەو شێوەیە لە یەکەی کاتتدا بە توانای پێشکەوتوو(developed power) ناو دەبردرێت . ھەروەھا () بە کاری تێکرایی (gross work) دادەنرێت، ھەندێکیان بەکار دەھێنرێن لە سووڕی داھاتووی مەکینەکە تا بارگەی داھاتووی ھەوا بپەستێت.

بەرزترین توانای گەرمی[دەستکاری]

بەرزترین توانای گەرمی بۆ سووری دیزڵ پەیوەستە بە رێژەی پەستان و رێژەی (cut-off)(رێژەی نێوان قەبەرەی سەرەتا و کۆتایی قۆناغی سووتانە).

ئەو ھاوکێشانەی خوارەوەی ھەیە کە لە ژێر ھەوای ساردی پێوانەیی شیکراوەتەوە:-

بە بەراوردکردنی دوو ھاوکێشەکە دەبینرێت بۆ رێژە پەستانێکی دیاری کراو (r) سووری دیزڵی نموونەیی کاراتر دەبێت. لەگەڵ ئەوەشدا سووری دیزڵی راستەقینە بە گشتی کاراتر دەبێک کاتێک کە توانای ھەبێت لە بەرزترین رێژەی پەستان کاربکات. ئەگەر بزوێنەریێکی بەنزینی ھەمان ڕێژەی پەستانی ھەبێت، ئەوکاتە لێدان (سووتاندنی-سووتانی-خودی) لەوانەیە رووبدات و بەمەش لەوانەیە تواناکەی کەمبکات، کەچی لە بزوێنەرێکی دیزل، داگیرساندنی (سووتانی) خودی کردارێکی ئارەزووکراوە.

سەرباری ئەمە، ھەردوو سوڕەکە پرۆسەیەکی نموونەین(idealizations)، و رەفتاری راستەقینە دەرناخەن بە ئاشکرا یان بە روونی. سەرەرای ئەوەش ھاوکێشەی سووری دیزڵی نموونەی روونی دەکاتەوە کە (throttling losses) ناگرێتەوە، کە لە سووری دیزڵ بەکارناھێنرێت.

کاتێک

بریتیە لە توانای گەرمی

بریتیە لە رێژەی (cut-off)()).(رێژەی نێوان قەبەرەی سەرەتا و کۆتایی قۆناغی سووتانە)

r رێژەی پەستان

بریتیە لە رێژەی گەرمی دیاریکراو (Cp/Cv)

رێژەی (cut-off) دەتوانێت دەر ببڕدرێت بەگوێرەی پلەی گەرمی ھەروەک لەخوارەوە روون کراوەتەوە:-

دەتوانرێت وەک ھاوتای گەرمی گڕ(بڵێسەیی) سووتەمەنی بەکارھاتوو دابنرێت.

گەرمی گڕ(بڵێسە) ش دەتوانرێت ھاوتای گەرمی گڕ(بڵێسە) ی نەگۆر بێت بۆ سووتەمەنی کە بەرانبەر دەبێت لەگەڵ رێژەی ھەوا-بۆ-سووتەمەنی لەگەڵ فشاری پەستان .

دەتوانرێت ھاوتای گەرمیی ھەوای تێچوو بێت.

ئەم ھاوکێشەیە تەنھا توانای گەرمیی نموونەیی پیشان دەدات.

توانای گەرمیی راستەقینە بە دڵنیایەوە کەمتر دەبێت بەھۆی گەرمیی و زیانی لێخشاندن. ھاوکێشەکە ئاڵۆزترە لە سووری ئۆتۆ(بزوێنەری پترۆڵ/گازۆلین) پەیوەندیەکە ئەم ھاوکێشەیەی ھەیە:

ئاڵۆزی زیاتر بۆ ھاوکێشەی دیزڵ دێت لە کارتی گەرمی خستنە سەر لە پەستانی نەگۆر و رەتکردنەوەی گەرمی لە قەبارەی نەگۆر. سووری دیزڵ بە بەراورد کردن، خستنە سەری گەرمی و رەتکردنەوەی ھەیە لە قەبارەی نەگۆر

بەراورد کردنی توانای گەرمی بۆ سوڕی ئۆتۆ[دەستکاری]

بەکارھێنانەکان[دەستکاری]

بزوێنەری دیزڵ[دەستکاری]

بزوێنەری دیزڵ کەمترین بەکارھێنانی سووتەمەنی دیاریکراوی ھەیە. لە بزوێنەری سووتانی ناوەکیە گەورەکان بە بەکارھێنانی سووڕی تاک، (٠٫٢٦lb/hp·h)(0.16kg/kWh) بۆ بزوێنەری دەریای زۆر گەورە (کۆکردنەوەی cycle power plants زۆر کاراترن، بەڵام دوو بزوێنەر بەکاردەھێنرێت لە جیاتی یەک). دیزڵی دوو-هەنگاو لەگەڵ فشاری زۆر و ھاندەری زۆر لێکرد، بە تایبەتی توربۆچارجینگ(Turbocharging)، رێژەی سەدی گەورە درووست دەکات بۆ گەورەترین مەکینەی دیزڵ.

لە باکووری ئەمریکا بزوێنەری دیزڵ لە لۆریە گەورەکان بەکاردێت کە فشاری-نزمە و توانای-بەرزە کە دەبێتە ھۆی درێژی تەمەنی بزوێنەرەکە و خەرجی کەم. ئەو سوودانە وادەکات کە بزوێنەری دیزڵی نموونەی بەکار بھێنرێت بۆ رێگای ئاسنینی (راکێشانی-قورس) و رێگای گواستنەوە لە رووی زەوی.

بزوێنەری تری سووتانی ناوەکیی بەبێ سپارک پڵەگ(spark plugs)[دەستکاری]

زۆرێک لە مۆدێلی فرۆکەکان بزوێنەری سادەی "درەوشاوە-glow-" و "دیزڵ-diesel-" بە کار دەھێنن.

مەکینەی درەوشاوە پلاکی دراوشاوە بەکار دەھێنن.

فرۆکەی مۆدێلی بزوێنەری دیزڵی "diesel" رێژەی پەستانی گۆراویان ھەیە. ھەردوو جۆرەکە پشت بە سووتەمەنی تایبەت دەبەستن.

نزیکی سەدەی ١٩ و زوتریش… بزوێنەری ئەزموونی گڕ(بڵێسە) ی دەرەکیان بەکار دەھێنا، بە ھۆی ڤاڵڤەوە(valves) خستیانە روو، بۆ داگیرساندن، بەڵام لەگەڵ بەرزبوونەوەی پەستان کەمتر سەرنجراکێش دەبوو. (ئەمە لێکۆڵینەوەی Nicolas Léonard Sadi Carnot بوو کە بەھای ثێرمۆ داینەمیکی دامەزراند بۆ پەستان).

دەرکەوتنی مێژویی یاخود دەستکەوتی مێژویی ئەوە بوو کە

بزوێنەری دیزڵی درووستبوو بەبێ یارمەتی کارەبا.

سەرچاوەکان[دەستکاری]