دەرکەوتنەوەی خەسڵەتەکان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

لە ژینناسی دا، دەرکەوتنەوەی خەسڵەتەکان (بە ئینگلیزی: Atavism) بریتییە لە گۆرانی بنیادی زیندەیی زیندەوەرێک لەڕێی دووبارە دەرکەوتنی خەسڵەتێکی نەژادیی (باو و باپیران) سەرەڕای وونبوون یان دیارنەمان بەشێکی جەستە یان خەسڵەتێک لە نەوەکانی پێشوودا بەھۆی گۆرانکارییە پەرەسەندنەکانەوە.[١] دەرکەوتنەوەکان دەکرێت بەچەند ڕێگەیەک ڕووبدەن،[٢] بۆ نموونە لە کاتێک دا ئەو جیینانەی پەیوەستن بە ڕووخسارەوە دەپارێزرێن لە ناوکە ترشی ڕایبۆزی کەم ئۆکسجین (DNA) دا و لەڕێی بازدانەوە کردەی دووبارە دەرکەوتنەوەکە ڕوودەدات کە ھەڵدەستێت بە لابردنی جیینی خەسڵەتە نوێیەکە یان زاڵ کردنی جیینە کۆنەکان بەسەر جیینی خەسڵەتە نوێیەکان دا. ژمارەی خەسڵەتەکان دەکرێت بگۆردرێت لەئەنجامی کەم بوون یان زیاد بوونی ماوەی گەشەکردنی سەرەتایی خەسڵەتێک بۆیە گۆرانی ماوەی گەشەی خەسڵەتێک پێش جێگیربوونی بەشێوەیەکی تەواوی دەکرێت ببێتە ھۆی ھێنانەوەی ڕووخسارێکی نەژادیی.[٣] زۆرجار دیاردەی دووبارە دەرکەوتنەوەی خەسڵەتەکان وەک بەڵگەی پەرەسەندن تەماشا دەکرێن.[٤]

لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان دا، دەرکەوتنەوەی خەسڵەتەکان بە خواستی پێچەوانەبوونەوە دادەنرێت. بۆ نموونە خەڵکانی سەردەمی نوێ دەگەرێنەوە سەر جۆرەکانی سەرەتایی لە بیرکردنەوە و ھەڵسوکەوتی سەردەمەکانی پێشووتر. وشەی (Atavism) لە دەربڕینی لاتینی (Atavus)ەوە داتاشراوە کە بە واتای باوباپیرانی گەورە یان نەژاد دێت.

بەھەمان شێوە، چەمکی دەرکەوتنەوەی خەسڵەتەکان وەک بەشێک لە شیکردنەوە تاکەکەسییەکان دەربارەی ھۆکارەکانی لادان بەرەو تاوانکاری لەلایەن لێکۆڵەر و تاوانبارناسی ئیتاڵی «سیزەر لۆمبۆرسۆ»ەوە لە ساڵانی ١٨٧٠کان دا بەربڵاویی و جڵەویی پەیداکرد.[٥] سیزەر ھەوڵیدا خەسڵەتە جەستەییە باوەکانی تاوانکاران دەستنیشان بکات و ئەوانەی خاوەنی ئەو خەسڵەتە جەستەییانە بوون بە دەستەواژەی «دەرکەوتنەوەی خەسڵەتەکان» پێناسەی دەکردن. ماوەیەکی زۆرە بەڵگە ئامارییەکان و بیرۆکە نزیکەکەی لە (زانستی باشترکردنی نەوەی مرۆڤ - Eugenic) لەلایەن کۆمەڵگەی زانستییەوە دەستی لێ ھەڵگیراوە بەڵام ھێشتا ھەندێک لایەنگری زانستیی ھەیە لەسەر ئەو چەمکەی کە دەکرێت خەسڵەتە جەستەییەکان کاریگەرییان ھەبێت لە ئەگەری تاوانکاری و ھەڵسوکەوتی ناڕەوشتییانەی مرۆڤ.[٦]

لە ژینناسی دا[دەستکاری]

خەسڵەتە ڕووخسارییە ونبووەکانی پەرەسەندن بە یەکجاری لە DNA زیندەوەرەان دا لەدەست ناچێت. جیینە زنجیرەییە یەک لەدوای یەکەکان دەمێننەوە بەڵام بەشێوەیەکی ناچالاک و دەکرێت ئەو جۆرە جیینە بەکارنەھاتووانە بە درێژای چەندەھا نەوە لە جینۆمەکان دا بمێننەوە.[٧] ھەتاوەکو جیینەکە پارێزراو بێت، دەکرێت ھەڵەیەک لە ڕێکاری دامرکاندنەوەی جیینەکە ببێتە ھۆی ڕێگەخۆشکردن بۆ دووبارە سەرھەڵدانەوەی و ھەندێک جار دووبارە دەرکەوتنەوەی جیینە دامرکاوەکان دەکرێت چالاک بکرێت لەڕێی ھاندەرە دەستکردەکانەوە (Artificial Stimulation).

دەرکەوتنەوەی خەسڵەتەکان لە مرۆڤیش دا تێبینی کراوە، وەک لەدایکبوونی ئەو کۆرپەلانەی خاوەنی کلکە بەجێماوەکانن و ھەروەھا دەکرێت لەو مرۆڤانەش دا تێبینی بکرێت کە خاوەنی ددانی گەورەن. لە فەرھەنگی پزیشکی دا چەند دیاردەیەکی «دڵی مار» لە مرۆڤەکان دا تۆمارکراوە کە ھاوشێوەی شێوازی سووڕی خوێنی خشۆکەکان کاردەکات.[٨]

نموونەکانی تری دەرکەوتنەوەی خەسڵەتەکان:

  • پەلەکانی پشتەوەی جۆرەکانی نەھەنگ.[٩]
  • پەنجەی زیادە لە جۆرە نوێیەکانی ئەسپ دا.[١٠]
  • دەرکەوتنەوەی پەلەکان لە بربڕەدارە بێ پەلەکان دا.[١١]
  • دووبارە پەرەسەندنی زاوزێ کردن (جووتبوونی دوو ڕەگەز - سێکس) لەو زیندەوەرانەی لەڕێی پیتاندنی تاک لایەنانەی ھێڵکەکانیانەوە کردەی زۆربوون دەکەن.[١٢]
  • ددان لە مریشک دا.[١٣]
  • پەنجەی ناوەوە لە سەگ دا.[١٤]
  • دەرکەوتنەوەی باڵی پێشەوە لە جۆرەکانی مێروودا.[١٥]
  • دەرکەوتنەوەی باڵەکان لە مێرووە لکاوە بێ باڵەکان دا.[١٦]
  • ماسولکە دووبارە دەرکەوتوەکان لە چەند جۆرێکی باڵندە و شیردەرەکان دا وەک سەگی ڕاو (بیگڵ).[١٧]
  • پەنجەی زیادە لە بەرازی جونەیھی ئینگلیزی دا.[١٨]
  • سەرھەڵدانەوەی زاوزێی سێکسی لە ڕووەکە گوڵدارەکان دا.[١٩]
  • پێیە لکاوەکان لە (ماسی مەکسیکی رۆیشتوو - Axolotls).[٢٠]
  • کلک[٢١] و مەمکی زیادە لە مرۆڤ دا.
  • ڕەنگ کوێری لە مرۆڤ دا.[٢٢]

لە کلتووردا[دەستکاری]

(ئەتاڤیزم - Atavism) ئەو دەستەواژەیەیە کە (جۆزیف شەمپتەر) لە سەدەی بیستەمی ئەوروپای ئازادیخوازدا بەکاری دەھێنا بۆ شیکردنەوەی جەنگی جیھانی یەکەم و ھەڵدەستێت بە بەرگری کردن لە (بیردۆزی پەیوەندی نێودەوڵەتی ئازدیخواز - Liberal International Relations Theory) کە کۆمەڵگەیەکی نێودەوڵەتی بنیادنراو لەسەر بازرگانی خۆی بەدوور دەگرێت لە جەنگ بەھۆی وێرانکاریی و نرخی زۆرەوە. بە بۆچوونی ئەو ھۆکاری جەنگی جیھانی یەکەم ئەوەیە کە حکومەتەکانی (ئیمپراتۆری ئەڵمانی، ئیمپراتۆری ڕووسی، ئیمپراتۆری عوسمانی و ئیمپراتۆری نەمسی-ھەنگاری) ئەوروپای ئازادیخوازیان ڕاکێشاوەتە ناو جەنگەکەوە و ھیچ ھۆکارێکی ناگەرێتەوە بۆ دەسەڵاتە ئازادیخوازەکانی کیشەورەکانی دی. جۆزیف لەڕێی ئەم بیرۆکەیەوە پێداگیری دەکات کە ئازادیخوازی و بازرگانی کاریگەرییەکی ئارامکەرەوەی بەردەوامیان دەبێت لەسەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و جەنگ لە نێوان ئەو وڵاتانەدا ڕوونادات کە پەیوەندی بازرگانیان ھەیە.[٢٣]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Brian K. Hall (1984)، "Developmental mechanisms underlying the atavisms"، Biological Reviews، 59: 89–124، doi:10.1111/j.1469-185x.1984.tb00402.x 
  2. ^ Tomic، Nenad؛ Meyer-Rochow، Victor Benno (2011). "Atavisms - medical, genetic, and evolutionary implications". Perspectives in Biology and Medicine. 54 (3): 332–353. doi:10.1353/pbm.2011.0034. 
  3. ^ Held, L. (2009). Quirks of Human Anatomy, an Evo-Devo Look at the Human Body. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-73233-8. 
  4. ^ Brian K. Hall (1995)، "Atavisms and atavistic mutations"، Nature Genetics، 10 (2): 126–127، PMID 7663504، doi:10.1038/ng0695-126 
  5. ^ Collin، R.؛ Cipriani، R. (2003). "Dollo's law and the re-evolution of shell coiling". Proceedings of the Royal Society B. 270 (1533): 2551–2555. PMC 1691546Freely accessible. PMID 14728776. doi:10.1098/rspb.2003.2517. 
  6. ^ TalkOrigins Archive. "29+ Evidences for Macroevolution: Part 2". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 29 October 2006. لە ڕێکەوتی 2006-11-08 ھێنراوە. 
  7. ^ https://www.livescience.com/50886-scientific-progress-dino-chicken.html
  8. ^ Walia، I.؛ Arora، H. S.؛ Barker، E. A.؛ Delgado Rm، 3.؛ Frazier، O. H. (2010). "Snake Heart: A Case of Atavism in a Human Being". Texas Heart Institute Journal. 37 (6): 687–690. PMC 3014134Freely accessible. PMID 21224948. 
  9. ^ Hiroko Tabuchi (2006)، Dolphin May Have 'Remains' of Legs، Livescience.com 
  10. ^ Simpson, G. G. (1951)، Horses: The story of the horse family in the modern world and through sixty million years of evolution، Oxford University Press [پەڕە پێویستە]
  11. ^ Raynauad, A. (1977)، Somites and early morphogenesis in reptile limbs. In Vertebrate Limb and Somite Morphogenesis، Cambridge University Press, London، پەڕەکان 373–386 
  12. ^ Katja Domes؛ و ھی تر. (2007)، "Reevolution of sexuality breaks Dollo's law"، Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.، 104 (17): 7139–7144، Bibcode:2007PNAS..104.7139D، PMC 1855408Freely accessible، PMID 17438282، doi:10.1073/pnas.0700034104 
  13. ^ Matthew P. Harris؛ و ھی تر. (2006)، "The Development of Archosaurian First-Generation Teeth in a Chicken Mutant"، Current Biology، 16 (4): 371–377، PMID 16488870، doi:10.1016/j.cub.2005.12.047 
  14. ^ Kukalová-Peck، Jarmila (11 March 2008). "Phylogeny of Higher Taxa in Insecta: Finding Synapomorphies in the Extant Fauna and Separating Them from Homoplasies". Evolutionary Biology. 35 (1): 4–51. doi:10.1007/s11692-007-9013-4. 
  15. ^ Elias-Neto، Moysés؛ Belles، Xavier (2016)، "Tergal and pleural structures contribute to the formation of ectopic prothoracic wings in cockroaches"، Royal Society Open Science، 3 (8): 160347، Bibcode:2016RSOS....360347E، PMC 5108966Freely accessible، PMID 27853616، doi:10.1098/rsos.160347 
  16. ^ Michael F. Whiting؛ و ھی تر. (2003)، "Loss and recovery of wings in stick insects"، Nature، 421 (6920): 264–267، Bibcode:2003Natur.421..264W، PMID 12529642، doi:10.1038/nature01313 
  17. ^ Robert J. Raikow؛ و ھی تر. (1979)، "The evolutionary re-establishment of a lost ancestral muscle in the bowerbird assemblage."، Condor، 81 (2): 203–206، JSTOR 1367290، doi:10.2307/1367290 
  18. ^ William E. Castle (1906)، The origin of a polydactylous race of guinea-pigs (وەشانی 49)، Carnegie Institution of Washington 
  19. ^ Domes، K.؛ Norton، R. A.؛ Maraun، M.؛ Scheu، S. (2007). "Reevolution of sexuality breaks Dollo's law". Proceedings of the National Academy of Sciences. 104 (17): 7139–7144. Bibcode:2007PNAS..104.7139D. PMC 1855408Freely accessible. PMID 17438282. doi:10.1073/pnas.0700034104. 
  20. ^ Meyer-Rochow، Victor Benno (1989). "A report of webbed feet in a mature axolotl Siredon mexicanum and remarks on webbed feet in Urodela generally". Amphibia-Reptilia. 10: 89–92. doi:10.1163/156853889x00340. 
  21. ^ Anh H. Dao؛ Martin G. Netsky (1984)، "Human tails and pseudotails"، Human Pathology، 15 (5): 449–453، PMID 6373560، doi:10.1016/S0046-8177(84)80079-9 
  22. ^ Byrne، Alex؛ Hilbert، David R. (2010). "How do Things Look to the Color-Blind?". Color Ontology and Color Science. پەڕەکان 258–290. ISBN 978-0-262-01385-7. doi:10.7551/mitpress/9780262013857.003.0012. 
  23. ^ Joseph Schumpeter (1969). "Imperialism and Capitalism". Imperialism and Social Classes. Cleveland: The World Publishing Company.