ترشە باران

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
کرداری بەیەکداچون لە ترشە باران ( تەنھا SO2 لەگەڵ NOx گرینگە بۆ روودانی ترشە باران )
ھەورەکانی ترشە باران گەشە دەکەن بە فرێدانی SO2 لە کارگەکانەوە ، وەک لەو دورگەیەدا دیارە .

ترشە باران جۆرێکە لە باران یان هەر جۆرێکی تری  نیشتن کە بە شێوەیەکی دەگمەن ترشە،واتا ئاستێکی بەرزی هەیە لە هایدرۆجین ئایۆن (ph نزمە).ئەمە دەکرێت کاریگەری زیانبەخشی هەبێت لەسەر ڕووەک ،گیانەوەری ئاوی و ژێرخانی وڵات . ترشە باران بەهۆی دەرچوونی دوانە ئۆکسیدی گۆگرد و ئۆکسیدی نایترۆجین ڕودەدات،کە کارلێکدەکەن لەگەڵ گەردەکانی ئاو ترش بەرهەم دێنن.هەندێک حکومەت هەوڵیانداوە لە ساڵی ١٩٧٠ کان بۆ کەمکردنەوەی دەردانی دوانە ئۆکسیدی گۆگرد و ئۆکسیدی نایترۆجین بۆ ناو بەرگە هەوا وە لەم ئیشەدا سەرکەوتوو بوون. ئۆکسیدی نایترۆجین بە شێوەی سروشتیش دروستدەبێت بەهۆی هەورە بروسکە و دوانە ئۆکسیدی گۆگردیش بەهۆی تەقینەوەی بورکانەوە دروستدەبێت.دەرکەوتووە کە ترشە باران کاریگەری خراپی هەیە لەسەر  دارستانەکان، ئاوی شیرین، خاک،کوشتنی مێروو،بونەوەرە دەریاییەکان ،دەبێتە هۆی توێکڵ بوونی بۆیە،داخورانی پێکهاتە پۆڵاییەکان وەکو پرد،گۆڕانی تەلارە بەردینیەکان و پەیکەرەکان هەروەها بوونی کاریگەری لەسەر تەندروستی مرۆڤ.

SO3 (g) + H2O (l) → H2SO4 (aq)

دیاردەی سروشتی[دەستکاری]

دیاردەی سروشتی بنچینەیە بۆ دروستبوونی ئەو گازانەی کە دەبنە هۆی دروستبوونی ترش بۆ ناو بەرگە هەوا دەرهاویشتن لە چیا ئاگرینەکانەوە بۆ نموونە دەمی ئاگر پرژێنی(لاگونا کالیێنتێ)سەر چیا ئاگرینی(پۆواس)ڕێژەیەکی زۆری ترشە باران و تەم بەرهەم دێنێت کە ph ی نزیکی ٢ دەبێتەوە،کە دەبێتە هۆی نەهێشتنی هەر سەوزاییەک لە ڕووبەرێکی دیاریکراوی نزیک ئەم شوێنە و دەبێتە هۆی خورانی چاو و سییەکانی دانیشتوانی نزکی چیا ئاگرینەکە.گازە ترش بەرهەمهێنەکان هەروەها دروستدەبن لەلایەن کرداری بایەلۆجی کە ڕودەدەن لەسەر خاک ولە زۆنگاوەکان و لە زەریاکان. سەرچاوەی بایەلۆجی سەرەکی ئاوێتەی گۆگرد دایمێسیلی سۆلفایدە.

.ترشی نایترۆجین بۆ ژیانی ڕووەک ،کە بەرهەمدێت بەهۆی چالاکی کارەبای لە بەرگە هەوا وەکو هەورە بروسکە.

ترشی نیشتوو هەزار ساڵ لەمەو پێش دۆزراوەتەوە لە سەهۆڵ بەندی بەشە دورەکانی گۆی زەوی.

.خاکی دارستانی داری سنەوبەر بەشێوەیەکی گشتی ترشن بە هۆی شیبونەوەی گەڵاکانی سنەوبەر .

چالاکی مرۆڤ[دەستکاری]

کارگەی خەڵوز شوێنی بەرھەم ھێنانی گاڤن لە ۆھیۆ .

هۆی سەرەکی ترشە باران گۆگرد و ئاوێتەی نایترۆجینە  لە سەرچاوەی مرۆڤەوە، وەک دروستکردنی کارەبا، ئاژاڵداری، کارگەکان و ئۆتۆمبێل. بەرهەمێنانی کارەبا لەڕێگەی خەڵوزی بەردین یەکێکە لە گەورەترین هۆکارەکانی پیسبوونی ژینگە کە بەرپسە لە ترشە باران. گازەکان دەتوانن بە سەدان کیلۆمەتر هەڵبگیرێن لە بەرگەهەوادا پێش ئەوەی بگۆڕدرێن بە ترش و بنیشن. لەڕابردوودا، کارگەکان دەرچەیەکی کورتیان هەبوو بۆ دەرکردنی دووکەڵ بەڵام ئەمە کێشەی زۆری دروست دەکرد، لەبەر ئەمە ئێستا کارگەکان دەرچەی درێژتریان هەیە، بەڵام دەرها‌‌‌ویشتن لەم دەرچە درێژانەوە دەبنە هۆی ئەوەی دووکەڵەکان زیاتر بڕۆن بە ناو بەرگە هەوا کە دەبێتە هۆی زیانی ژینگەیی بەرفراوان.

کرداری کیمیایی[دەستکاری]

سوتانی سوتەمەنی دوانە ئۆکسیدی گۆگرد و  ئۆکسیدی نایترۆجین بەرهەم دێنێت کە دەگؤردرێن بۆ ترشی گۆگرد و ترشی نایترۆجین.

کیمیایی قۆناغی گاز[دەستکاری]

لە قۆناغی گازدا دوانە ئۆکسیدی گۆگرد کارلێک دەکات لەگەڵ هایدرۆکسیلی بنەڕەتی:

SO2 + OH· → HOSO2

بەدوایدا:

HOSO2· + O2 → HO2· + SO3

لەکاتی هەبوونی ئاو، سیانە ئۆکسیدی گۆگرد(SO3) دەگۆڕدرێت بە شێوەیەکی خێرا بۆ ترشی گۆگردی:

ئۆکسیدی نایترۆجین لەگەڵ هایدرۆکسیل کارلێکدەکەن بۆ دروستبوونی ترشی نایترۆجین:

ئەو کردارە پیسبوونی ھەوا نیشان دەدات لە دەوروبەر وە ئەو ناوچانە نیشان دەدات کە سورەکە تیایدا ئەنجام دەدرێت.

NO2 + OH· → HNO3               

کیمیایی دڵۆپە هەورەکان[دەستکاری]

کاتێک هەور هەیە، ڕێژەی لەدەستدانی SO2 خێراترە وەک لەوەی کە بە قۆناغی گازی دەتوانرێت ڕوونبکرێتەوە، ئەمە بەهۆی کارلێکردنە لەگەڵ دڵۆپەئ ئاوی شلدا.

هایدرۆلایسیس

دوانە ئۆکسیدی گۆگرد لەناو ئاودا دەتوێتەوە هەروەک دوانە ئۆکسیدی کاربۆن، هایدرۆلایسیس لە زنجیرەیەک هاوکێشەی کارلێکردندا:


SO2 (g) + H2O ⇌ SO2·H2O

SO2·H2O ⇌ H+ + HSO3

HSO3 ⇌ H+ + SO32−

ئۆکساندن

ژمارەیەکی گەورەی کارلێککردنی ناو ئاو هەیە کە گۆگرد و ئۆکسجین کارلێکدەکەن، گۆگرد لە S(IV) دەگۆڕێت بۆ S(VI)، کە دەبێتە هۆی دروستبوونی ترشی گۆگردی. گرنگترین کارلێکردنەکان لەگەڵ ئۆکسجین ئەوانان کە لەگەڵ ئۆزۆن(سێ گەردیلەی ئۆکسجین)، پێرۆکسایدی هایدرۆجین ، ئۆکسجین ڕوودەدەن.

ترشە نیشتن[دەستکاری]

نیشتنی تەڕ[دەستکاری]

نیشتنی تەڕی ترشەکان کاتێک روودەدات کە هەر جۆرێکی بارین (باران،بەفر،و هەروەها) کە ترش لە بەرگەهەواوە لادەبات و دەیگەیەنێتە سەر ڕووی زەوی. ئەمە دەبێتە هۆی نیشتنی ترشەکان کە دروستبوون لەناو دڵۆپە ئاوەکان یان بەهۆی بارین کە دەبێتە هۆی لابردنی ترشەکان لە هەورەکان یان لەژێر هەورەکان. لابردنی تەڕی گاز و تۆزبا گرنگیەکی زۆیان هەیە لە نیشتنی تەڕی ترشەکان.

نیشتنی وشک[دەستکاری]

نیشتنی ترش هەروەها بەڕێی نیشتنی وشکیش ڕوودەدات لەکاتی نەبوونی بارین. ئەمە دەتوانێت بەرپرس بەت لە ٢٠٪ بۆ ٦٠٪ ی کۆی گشتی ترشە نیشتن. ئەمە کاتێک ڕوودەدات کە تەنۆلکەکان و گازەکان بە زەوی و ڕووەک و ڕووی دیکەوە دەنووسێن.

کاریگەری زیانبەخش[دەستکاری]

دەرکەوتووە کە ترشە باران زیانبەخشە بۆ دارستانەکان و ئاوە شیرینەکان و خاک و کوشتنی مێروەکان و ژینگە ئاوییەکان  هەروەها هەبوونی زیان لەسەر تەلار و باڵەخانەکان لەگەڵ کاریگەری بۆ سەر تەندروستی مرۆڤ.

گیانلەبەری ئاوی و ڕووی دەریاکان[دەستکاری]

(Ph)ی نزم و بەرزی ڕێژەی ئەلەمنیۆم لە ئاوی سەر ڕووی زەوی لە ئەنجامی ترشە باران زیانی گەورە دەگەیەنێت بە ماسی و ئاژەڵە ئاوییەکانی دیکە.لە (Ph)ی کەمتر لە ٥ گەرای ماسی ناتروکێت و لە (Ph)ی نزمتر ماسی گەورەش ئەگەری مردنی هەیە.کاتێک کە دەریاچەو ڕووبارەکان ترشتر دەبن جۆراوجۆری ژینگەیی کەم دەبێتەوە. ترشە باران زۆرێک لە ژیانی مێروەکان و چەندین جۆر ماسی لەناو بردووە.

گڵ و خاک[دەستکاری]

زیندەوەرزانی و کیمیاگەری گڵ و خاک زیانی زۆری بەردەکەویێت بە هۆی ترشە باران. هەندێک میکرۆب ناتوانن بەرگەی نزم بوونەوەی (Ph)ی زۆر بگرن و دەمرن. ئەنزیمەکانی ئەم میکرۆبانە دەگۆڕدرێن کەچیتر ناتوانن کار بکەن و دەمرن بەهۆی ترش بوونی ژینگەکە. ئایۆنی هایدرۆنیۆم لە ناو ترشە باران هەندێ ژەهری وەک ئەلەمنیۆم دەبزوێنن، کە وادەکات زۆربەی پێکهاتە خۆراکیەکان بەکەڵک نەمێنن وەک مەگنیسیۆم.

کاریگەریەکانی ترشە باران بەسەر گژوگیاکان . لە دارستانی سێگۆشەی رەش لە ئەوروپا .

ترشبوونی زەریاکان[دەستکاری]

ترشە باران زیانی کەمتری هەیە لەسەر دەریاکان. ترشە باران وادەکات phی زەریاکان دابەزێت کە دەبێتە هۆی قورسبوونی ژیان بۆ هەندێک جۆری ئاژەڵە زەریاییەکان لە دروستکردنی ئێسکەپەیکەری دەرەکی کە پێویستیانە بۆ ژیان.ئەگەر ئەمانە دروست نەبن ئەوە خۆراک بۆ زۆربەی ئاژەڵە ئاوییەکان نامێنێت و دەبێتە هۆی مردنیان.

کاریگەری لەسەر تەندروستی مرۆڤ[دەستکاری]

ترشە باران بەشێوەی ڕاستەوخۆ کاریگەری نییە لەسەر ژیانی مرۆڤ.ترشی ناو ئاوی باران زۆر کەمە بۆ ئەوەی زیانی ڕاستەوخۆی هەبێ.تەنۆلکە بچوکەکان کە هۆکاری ترشە بارانن (دوانە ئۆکسیدی گۆگرد،ئۆکسیدی نایترۆجین)کاریگەری زیان بەخشیان هەیە،بە زۆربونیان دەبنە هۆی زیان گەیاندن بە دڵ و سییەکان توشی نەخۆشییان دەکەن.