کونی ڕەش

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
وێنەی کونیێکی ڕەش

کونە ڕەشەکان (بە ئینگلیزی: Black hole) بریتین لەو بۆشاییانەی‌ کە لە گەردوندا بە شێوەی‌ چاڵێکی‌ ڕەش دەردەکەون و توانای‌ راکێشانی‌ ھەر شتێکیان ھەیە بۆ ناو سکی‌ خۆیان کە لە نزیکیانەوە تێپەڕبن ھەرچەندە ئەو تەنە بە سەدەھا جار لە خۆشیان گەورەتر بێت.

چەقەکەی (ناوەندەکەی) جیا دەکرێتەوە بە ھێزێکی ڕاکێشەری زۆر گەورە کە لە ناکۆتا نزیک دەبێتەوە بە شێوەیەک کە توانای ھەڵلوشینی ھەموو ئەو شتانەی ھەیە کە لێی نزیک دەبنەوە لەوانە مرۆڤ ، کەشتی ئاسمانی ، گەرمی ، ھەتا ئەستێرەیەک یان ھەسارەیەکیش و تەنانەت ڕووناکی سەرەڕای ئەو خێراییە زۆرەی ناتوانێت ڕزگاری بێت لەو ھێزە ڕاکێشەرەی کە دەبێتە ھۆی کەوتنە ناوەوەی بۆ ناو ئەو کونە و ھەڵلوشینی. ھەرگیز ڕووناکی ناتوانێت لەو کونە بێتە دەرەوە لەبەر ئەوە تاریکە و ناتوانرێت ببینرێت. کونە ڕەشەکان پارچە پارچە نابن و بچووکیش نابنەوە ، بەڵکو بەھۆی ھەڵلوشینی شتەکانی دەوروپشتییانەوە بەردەوام لە گەورەبووندان بۆیە ھێزی کێشکردنیان زۆر دەبێت تاوای لێدێت دوور نیە ئەو گەلە ئەستێرەیەش قووت بدات کە خۆی بەشێکە لێی ، و وردە وردە بکەوێتە پەل ھاویشتن بۆ گەلە ئەستێرەکانی دیکەش.


زانست چەند لێکدانەوەیەکی‌ سەبارەت بەم نھێنیە ئەنجامداوە و چەندەھا ڕا و بۆچوون ھەیە لەبارەی‌ دروست بوونی‌ ئەو چاڵانەوە، یەکێک لەو رایانە دەڵێت ھەموو شتێک لە گەردووندا ژیانی‌ بە سێ‌ قۆناغدا تێپەڕدەبێت، ئەم یاسا گەردوونییە ئەستێرەکانیش دەگرێتەوە کە بریتیە لە قۆناغی‌ لە دایک بون و گەورەبون و گەشەکردن و لە دوایشدا قۆناغی‌ لاوازی‌ و پیربوون و لە ناوچوونە واتە مردن، زاناکان پێیان وایە ئەم چاڵە ڕەشانە لە دوایین قۆناغی‌ دوا ھەمینی‌ ژیانی‌ خۆیاندان و دەڵێن ھەرکاتێک قەبارەی‌ تەنێک زیاد دەبێت بەو پێیەش ھێزی‌ راکێشانی‌ ئەو تەنە زیاد دەکات، بە پێی‌ ئەم تیۆڕەش چاڵە ڕەشەکان لە قۆناغی‌ گەورەبونێکی‌ ئێجگار زۆردان بۆیە ھێزی‌ راکێشانیان بە شێوەکی‌ سەر سورھێن زیادی‌ کردووە و ھەموو شتێک بەرەو لای‌ خۆیان کێش دەکەن تەنانەت تیشکیش ناتوانێت لە کایەی‌ راکێشانی‌ ئەو چاڵانە رزگاری‌ ببێت.

ھەندێک زانا پێیان وایە چاڵە ڕەشەکان پاشماوەی‌ ئەو ئەستێرە گەورانەن کە تەقیونەتەوەو لە ئاکامی‌ ئەو تەقیینەوەیەش گەرماییەکی‌ زۆر بەجێ ماوە لە بۆشایی‌ گەردوندا و لە پاش ئەم تەقینەوەیەش جارێکی‌ تر کۆبۆتەوە و ئەستێرەیەکی‌ نیوترۆنیان دروستکردوە کە تیرەکەی‌ ١٠ کیلۆمەتر دەبێت. چاڵە ڕەشەکان لە گەردیلەی‌ نیۆترۆنی‌ دروست بوون و چڕییەکی‌ ئێجگار زۆریان ھەیە، چڕیەکەیان ھێندە زۆرە ئەگەر بە ئەندازەی‌ کەوچکی‌ چایەک لەو مادەیە و بە تەرازویەک بیکێشین دەبینین کێشەکەی‌ نزیکەی‌ یەک ملیار تەن قورسە. چاڵە ڕەشەکان لە گەردوندا بە خێراییەکی‌ زۆر لە ھاتووچۆیەکی‌ بەردەوام دان و لە کاتی‌ ئەو ھاتۆ چۆکردنەشدا ھەر شتیک لێییان نزیکبێتەوە بە خێرایی‌ ھەڵی‌ دەلووشن تەنانەت تیشکیش ، لە بەر ئەم ھۆیە ناتوانرێن بەئاسانی‌ ببینرێن مەگەر لە کاتیکدا نەبێت کە روبەڕی‌ ئەستێرەک دەوەستێن.

ھەندێک زانای‌ دیکە وایان پێناسە دەکەن کە وەک پاکەرەوەیەکی‌ گەردونی‌ وەھان بۆ گواستنەوەی‌ ئەو ئەستێرانەی‌ کە ژیانیان تێدانەماوە بۆ جیھانیکی‌ دیکە، یەکێک لەو سیفەتە سەیرانەی‌ کە ئەم چاڵانە ھەیانە ئەوەیە لە پاش لووشدانی‌ ھەر تەنێک ئەو تەنە بە شێوەیەک لە گەردووندا ون دەبێت کە دەڵێی‌ ھەرگیز بوونی‌ لەم جیھانەدا نەبووە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]