ناپۆلی

«ناپۆلی» ڕەوانەکەری ئێرەن. بۆ پیشاندانی تر، بڕوانە [[:ناپۆلی (ڕوونکرنەوە)]] و [[:ناپۆلی (ڕوونکرنەوە)]].

ناپۆلی Napoli (ئیتالی) Napule
Comune
Comune di Napoli
ئاسۆگەی ناپۆلی لەگەڵ چیای ڤێزووڤیۆس کاستێل نوۆڤۆ پیازا دێل پڵێبیشیتۆ مۆزەخانەی کاپۆدیمۆنتێ کۆشکی پاشایەتیی ناپۆلی ناوەندی بەڕێوەبردنی ناپۆلی
ئاڵا دروشمی خانەدانی
ناسناو(ەکان):  پارتێنۆپێ
Location of ناپۆلی
پۆتانەکان: 40°50′09″N 14°14′55″E
Country	Italy
Region	کەمپانیا
Metropolitan city	ناپۆلی (NA)
دەسەڵات
• Mayor	گایەتانۆ مانفرێدی (سەربەخۆ)
ڕووبەر
• سەرجەم	١١٩٫٠٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٥٫٩٥ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی	٩٩٫٨ مەتر (٣٢٧٫٤ پێ)
بەرزترین بەرزایی	٤٥٣ مەتر (١٬٤٨٦ پێ)
نزمترین بەرزایی	٠ مەتر (٠ پێ)
ژمارەی دانیشتووان  (2026)
• سەرجەم	٩٠٥٬٠٥٠ (سێیەم لە ئیتالیا)
سەرناوی دانیشتوو	ناپۆلیتانی
ناوچەی کاتی	UTC+1 (CET)
• ھاوین (DST)	UTC+2 (CEST)
Postal code	80100, 80121-80147
Dialing code	081
ISTAT code	داڕێژە:ISTAT
Patron saint	ژانواریۆس
Saint day	١٩ی ئەیلوول
وێبگە	comune.napoli.it
UNESCO World Heritage Site
Official name	ناوەندی مێژوویی ناپۆلی
Criteria	(ii)(iv)
Reference	726
Inscription	1995 (19یەم session)
Area	١٬٣٥٠ hectare (٣٬٣٠٠ acre)

ناپۆلی (/ˈneɪpəlz/ NAY-pəlz؛ بە ئیتالی: Napoli [ˈnaːpoli] [[:میدیا:It-Napoli.ogg|]] ؛ بە Neapolitan: Napule [ˈnɑːpələ]) پایتەختی ھەرێمیی کەمپانیایە لە باشووری ئیتالیا. بە دانیشتووانێکی ٩٠٥،٠٥٠ کەسی لەناو سنوورە کارگێڕییەکانی شارەکەدا تا ساڵی ٢٠٢٦، گەورەترین شاری باشووری ئیتالیایە و سێیەم گەورەترین شاری ئیتالیایە لە دوای ڕۆما و میلان، لە کاتێکدا شارەوانیی ئاستی پارێزگاکەی سێیەم پڕدانیشتووانترین شاری مێترۆپۆلیتانییە لە ئیتالیادا بە ٢،٩٥٤،٨٤٧ دانیشتوو. ناوچەی مێترۆپۆلیتانییەکەی، کە حەوتەم پڕدانیشتووانترینە لە یەکێتیی ئەورووپادا، دانیشتووانێکی نزیکەی ٤.٤ ملیۆن کەسی ھەیە و لە سنوورەکانی خودی شارەکە زیاتر درێژ دەبێتەوە بە نزیکەی ٣٠ kiloمەتر (٢٠ میل). ناپۆلی ھەروەھا ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا، بەوەی ماڵی فەرماندەیی ھێزە ھاوبەشەکانی ناتۆ لە ناپۆلی و ئەنجومەنی پەرلەمانیی دەریای سپیی ناوەڕاستە.

لەلایەن یۆنانییەکانەوە لە ھەزارەی یەکەمی پ.زدا دامەزراوە، ناپۆلی یەکێکە لە کۆنترین ناوچە شارستانییە بەردەوام ئاوەدانەکان لە جیهاندا. لە سەدەی ھەشتەمی پ.زدا، کۆلۆنییەک بە ناوی پارتێنۆپێ (بە Ancient Greek: Παρθενόπη) لەسەر گردی پیتزۆفالکۆنێ دامەزرا. لە سەدەی شەشەمی پ.زدا، دووبارە وەک نیئاپۆلیس (Neápolis) دامەزرێنرایەوە. شارەکە بەشێکی گرنگی ماگنا گڕایکیا بوو، ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا لە تێکەڵبوونی کۆمەڵگەی یۆنانی و ڕۆمی، و لەو کاتەوە ناوەندێکی کلتووریی نێودەوڵەتیی گرنگ بووە بە ئاماژەیەکی تایبەت بۆ گەشەسەندنی ھونەرەکان.

ناپۆلی وەک پایتەختی دووکیی ناپۆلی (٦٦١–١١٣٩)، دواتر وەک پایتەختی شانشینی ناپۆلی (١٢٨٢–١٨١٦)، و لە کۆتاییدا وەک پایتەختی شانشینی دوو سسیلیا خزمەتی کرد — تا یەکگرتنەوەی ئیتالیا لە ساڵی ١٨٦١دا. ھەروەھا ناپۆلی وەک پایتەختی سەردەمی بارۆک دادەنرێت، کە بە کارەکانی ھونەرمەند کاراڤاجیۆ لە سەدەی ١٧دا و شۆڕشە ھونەرییەی کە دروستی کرد دەستی پێ کرد. ھەروەھا ناوەندێکی گرنگی مرۆڤدۆستیی ڕێنێسانس و سەردەمی ڕۆشنبیری بوو. شارەکە مێژوویەکی درێژی ھەیە وەک خاڵێکی سەرەکی لە ئاستی جیهانیدا بۆ مۆسیقای کلاسیک و ئۆپێرا لە ڕێگەی قوتابخانەی ناپۆلیتانییەوە. لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ و ١٩٣٦دا، ناپۆلی لەلایەن ڕژێمی فاشیستییەوە فراوانتر کرا و ئاستی بەرز کرایەوە. لە ساڵانی کۆتاییی جەنگی جیهانیی دووەمدا، تووشی زیانی زۆر بووەوە بەھۆی بۆردومانی ھاوپەیمانانەوە کاتێک داگیری نیمچەدوورگەکەیان کرد. چوار ڕۆژەکەی ناپۆلی ڕاپەڕینێک بوو دژی ھێزەکانی داگیرکەری ئەڵمانیای نازی لە ٢٧ی ئەیلوول تا ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٤٣، ڕاستەوخۆ پێش گەیشتنی ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە ١ی تشرینی یەکەمدا. شارەکە دوای جەنگەکە تووشی کارگەلێکی ئاوەدانکردنەوەی بەرفراوان بووەوە.

لە کۆتایی سەدەی ٢٠ەمەوە، ناپۆلی گەشەیەکی ئابووریی بەرچاوی ھەبووە، کە بەھۆی دروستکردنی ناوچەی بازرگانیی Centro direzionale و تۆڕێکی گواستنەوەی پێشکەوتوو، لەوانەش هێڵی شەمەندەفەری خێرا Alta Velocità بۆ ڕۆما و سالێرنۆ و تۆڕی سابوەی پەرەپێدراوی میترۆی ناپۆلی و خزمەتگوزاریی شەمەندەفەری شارستانی. ناپۆلی سێیەم گەورەترین ئابووریی شارستانییە لە ئیتالیادا بەپێی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی، لە دوای میلان و ڕۆما. بەندەری ناپۆلی یەکێکە لە گرنگترین بەندەرەکان لە ئەورووپادا.

ناوەندی مێژوویی ناپۆلی وەک شوێنەوارێکی کەلەپووری جیهانیی یونسکۆ دیاری کراوە. زنجیرەیەکی فراوان لە شوێنەوارە کلتووری و مێژوویییە گرنگەکان لە نێزیکیدان، لەوانە کۆشکی پاشایەتیی کاسێرتا و وێرانە ڕۆمییەکانی پۆمپەیی و ھێرکولانیۆم. ناپۆلی یەکێکە لە شارەکانی جیهان کە بەرزترین چڕیی سەرچاوە کلتووری، ھونەری و مۆنۆمێنتالییەکانی ھەیە، کە لەلایەن بی بی سییەوە وەک "شاری ئیتالی کە مێژوویەکی زۆر زۆری ھەیە بۆ ئیدارەدان" وەسف کراوە.

شارەکە مێژوویەکی درێژی ھەیە وەک خاڵێکی سەرەکی بۆ مۆسیقای کلاسیک و ئۆپێرا لە ڕێگەی قوتابخانەی ناپۆلیتانییەوە، کە بەشداریی کردووە لە گەشەسەندنی ئۆپێرا بوفا و سیستمی ھاوچەرخی کۆنسێرڤاتۆری. ھەروەھا ناپۆلی نەریتێکی شانۆیی دیار و کەلەپوورێکی مۆسیقیی بەناوبانگی پەرە پێ داوە، لەوانە گۆرانیی ناپۆلیتانی (Canzone napoletana)، کە بەناوبانگبوونی جیهانیی بەدەستھێنا. لە ھونەرە بینراوەکاندا، شارەکە بزووتنەوە ھونەرییە ڕەسەنەکانی ھێناوەتە ئاراوە وەک ڕێنێسانسی ناپۆلیتانی و بارۆکی ناپۆلیتانی, کاراڤاجیزم، قوتابخانەی پۆسیلیپۆ، قوتابخانەی ڕێسینا و Neapolitan Liberty (ئارت نووڤۆ)، ھەروەھا ھونەرە بەکارھاتووە نێودەوڵەتییە گرنگەکان، لەوانە پۆرسێلینی کاپۆدیمۆنتێ و دیۆڕامای لەدایکبوونی ناپۆلیتانی ("presepe").

ھەروەھا بە فراوانی دانی پێدا نراوە بەھۆی نەریتی چێشتلێنانی دیاری، کە خواردنگەلێک لەخۆ دەگرێت کە بوونەتە ئایکۆنی کلتووریی جیهانی، دیارترینیان پیتزایە. وەک دانپێدانانێک بە گرنگییە کلتوورییەکەی، ھونەری پیتزاسازیی ناپۆلیتانی لە پێڕستی کەلەپووری کلتووریی نادیاری بێھوتای مرۆڤایەتیی یونسکۆدا تۆمار کراوە.

ناپۆلی ماڵی ھەندێک لە کۆنترین و شایستەترین دامەزراوە پەروەردەیییەکانە لە ئەورووپادا. میوانداریی زانکۆی ناپۆلی فێدێریکۆی دووەم دەکات، کە لە ساڵی ١٢٢٤دا دامەزراوە و وەک کۆنترین زانکۆی عەلمانی و بودجەدارکراو لەلایەن دەوڵەتەوە لە جیهاندا سەیر دەکرێت، ھەروەھا زانکۆی ناپۆلی "لۆریێنتالێ"، کۆنترین دامەزراوەیە لە ئەورووپادا کە تەرخان کرابێت بۆ خوێندنی ڕۆژھەڵاتناسی و چینناسی. ھەروەھا شارەکە ماڵی قوتابخانەی سەربازیی نونزیاتێلایە، کە یەکێکە لە کۆنترین و شایستەترین ئەکادیمیا سەربازییەکان لە جیهاندا.

مێژوو

وتاری سەرەکی: [[:مێژووی ناپۆلی]]

لەدایکبوونی یۆنانی و دەستبەسەرداگرتنی ڕۆمی

زانیاریی زیاتر: [[:ماگنا گڕایکیا]] و [[:ڕۆمای کۆن]]

چیای ئێکیا، ئەو شوێنەی کە پۆلیس لە پارتێنۆپێ تێیدا سەرھەڵدا

کۆڵەکەکانی پەرستگای کاستۆر و پۆلوکس کە بەستراوەتەوە بە ڕووکاری سان پاۆلۆ مەجیۆریدا

ناپۆلی لە سەردەمی بەردینی نوێوە ئاوەدان بووە. لە ھەزارەی دووەمی پ.زدا، یەکەم نیشتەجێبوونی مایسینی لە شوێنێک کە دوور نەبوو لە هەڵکەوتەی جوگرافیی شاری داهاتووی پارتێنۆپێ سەرھەڵدا.

دەریاوانانی دوورگەی یۆنانیی ڕۆدس بە ئەگەری زۆرەوە بەندەرێکی بازرگانیی بچووکیان بە ناوی پارتێنۆپێ (Παρθενόπη، بە واتای "چاوی پاک"، سایڕێنێک لە ئەفسانەی یۆنانیدا) لەسەر دوورگەی مێگاریدێ لە سەدەی نۆیەمدا دامەزراند. تا سەدەی ھەشتەمی پ.ز، نیشتەجێبوونەکە لەلایەن خەڵکی کوماییەوە فراوانتر کرا، وەک ئەوەی لە دۆزینەوە شوێنەوارییەکاندا دەردەکەوێت، بۆ ئەوەی چیای ئێکیایش لەخۆ بگرێت. لە سەدەی شەشەمی پ.زدا شارەکە دووبارە وەک نیئاپۆلیس (Νεάπολις) دامەزرێنرایەوە، و لە کۆتاییدا بووە یەکێک لە شارە سەرەکییەکانی ماگنا گڕایکیا.

شارەکە بە خێرایی گەشەی کرد بەھۆی کاریگەریی شارە-دەوڵەتی یۆنانیی بەدەسەڵاتی سیراکوزەوە، و بووە ھاوپەیمانی کۆماری ڕۆمی دژی ئەفریقای کۆن (کارتاج). لە کاتی شەڕەکانی سامنیتدا، شارەکە کە پێشتر ناوەندێکی بازرگانیی چالاک بوو، لەلایەن خەڵکی سامنیتەوە داگیر کرا؛ بەڵام، ڕۆمییەکان بە خێرایی شارەکەیان لێ سەندنەوە و کردیانە کۆلۆنییەکی ڕۆمی. لە کاتی شەڕەکانی پۆنیکدا، شوورە بەھێزەکانی دەوری نیئاپۆلیس ھێزە ھێرشبەرەکانی جەنەڕاڵی کارتاجی ھانیباڵیان تێک شکاند.

ڕۆمییەکان بە ڕێزێکی زۆرەوە سەیری ناپۆلییان دەکرد وەک نموونەیەکی بێگەردی کلتووری ھێلینستی. لە سەردەمی ڕۆمیدا، خەڵکی ناپۆلی زمانی یۆنانی و نەریتەکانی خۆیان پاراست. لە ھەمان کاتدا، شارەکە بە ڤێلای شایستەی ڕۆمی، ئاوبەرەکان، و حەمامە گشتییەکان فراوانتر کرا. شوێنەوارە بەناوبانگەکانی وەک پەرستگای دیۆسکورەکان دروست کران، و چەندین ئیمپراتۆر بڕیاریان دا پشووەکانیان لە شارەکەدا بەسەر ببات، لەوانە کلاودیۆس و تایبیریۆس. ڤیرجیل، نووسەری داستانی نیشتمانیی ڕۆما کە ئێنێیدە، بەشێک لە پەروەردەی خۆی لە شارەکەدا وەرگرت، و دواتر لە دەوروبەریدا نیشتەجێ بوو.

لەماوەی ئەم سەردەمەدا بوو کە مەسیحییەت بۆ یەکەمجار گەیشتە ناپۆلی. بەپێی نەریت، باسیلیکای سان پیترۆ ئاد ئارام لەسەر ئەو شوێنە وەستاوە کە سانت پیپتەر تێیدا ئامۆژگاریی کرد و یەکەم بڕوادارانی ناپۆلیتانی بۆ مەسیحییەت لە ئاودا ھەڵکێشا. ژانواریۆس، کە دەبووە پیرۆزی پارێزەری ناپۆلی، لە سەدەی چوارەمی زایینیدا لەوێ شەھید بوو. دوایین ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریەتی ڕۆمیی ڕۆژئاوا، ڕۆمۆلۆس ئۆگوستۆس، لە سەدەی پێنجەمی زایینیدا لەلایەن پاشای جێرمانی ئۆدۆئاسەرەوە بۆ ناپۆلی نەفی کرا.

دووکیی ناپۆلی

وتارە سەرەکییەکان: [[:دووکیی ناپۆلی]] و [[:پێڕستی دووکەکانی ناپۆلی]]

شەڕی گوتییەکانی مۆنس لاکتاریۆس لەسەر چیای ڤێزووڤیۆس، کێشراو لەلایەن ئەلێکساندەر زیک

دوای دابەزینی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمیی ڕۆژئاوا، ناپۆلی لەلایەن ئۆسترۆگۆتەکانەوە، کە گەلێکی جێرمانی بوون، داگیر کرا و خسترایە ناو شانشینی ئۆسترۆگۆسییەوە. بەڵام، جەنەڕاڵ بێلیساریۆسی ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی دوای گەمارۆدانێکی کورت لە ساڵی ٥٣٦دا ناپۆلیی دووبارە گرتەوە، دوای چوونی بۆ ناو شارەکە لە ڕێگەی ئاوبەرێکەوە.

لە ساڵی ٥٤٣دا، لە کاتی شەڕەکانی گوتییاندا، تۆتیلا بۆ ماوەیەکی کورت شارەکەی گرت بۆ ئۆسترۆگۆتەکان، بەڵام بیزەنتییەکان کۆنترۆڵی ناوچەکەیان بەدەستھێنایەوە دوای شەڕی مۆنس لاکتاریۆس لەسەر لێژاییەکانی چیای ڤێزووڤیۆس. چاوەڕوان دەکرا ناپۆلی پەیوەندی بە ئێکزارکاتی ڕاڤێناوە بپارێزێت، کە ناوەندی دەسەڵاتی بیزەنتی بوو لەسەر نیمچەدوورگەی ئیتالیا.

دوای کەوتنی ئێکزارکاتەکە، دووکیی ناپۆلی دروست کرا. ئەگەرچی کلتووری یۆنانی-ڕۆمیی ناپۆلی بەردەوام بوو، بەڵام لە کۆتاییدا دڵسۆزیی خۆی لە قوستەنتینیەوە گۆڕی بۆ ڕۆما لەژێر دەستی دووک ستیفانی دووەمدا، کە خستیە ژێر دەسەڵاتی پاپایی تا ساڵی ٧٦٣.

ساڵانی نێوان ٨١٨ و ٨٣٢ شایەتی پەیوەندییە پڕ لە ئاژاوەکان بوون لەگەڵ ئیمپراتۆری بیزەنتیدا، بە بوونی چەندین داواکاری خۆجێیی کە ململانێیان دەکرد بۆ بەدەستھێنانی تەختی دووکی. تیۆکتیستوس بەبێ ڕەزامەندیی ئیمپراتۆری دەستنیشان کرا؛ دواتر دەستنیشانکردنەکەی ھەڵوەشێنرایەوە و تیۆدۆری دووەم جێگەی گرتەوە. بەڵام، خەڵکی گشتیی تووڕە ئەویان لە شارەکە دەرکرد و ستیفانی سێیەمیان لەجێگەی ھەڵبژارد، کە پیاوێک بوو سکەی بە پیتە سەرەتایییەکانی خۆیەوە لێ دەدا لەجێگەی هی ئیمپراتۆری بیزەنتی. ناپۆلی سەربەخۆییی تەواوەتیی تا سەرەتای سەدەی نۆیەم بەدەستھێنا. ناپۆلی لەگەڵ موسوڵمانە ساراسینەکاندا لە ساڵی ٨٣٦دا ھاوپەیمانیی بەست و داوای پشتیوانیی ئەوانی کرد بۆ ڕەتکردنەوەی گەمارۆدانی سوپای لۆمباردەکان کە لە دووکیی بێنێڤێنتۆی دراوسێوە دەھاتن. بەڵام، لە دەیەی ٨٥٠دا، جەنەڕالی موسوڵمان محەممەدی یەکەمی ئەبولعەباس میزێنۆی تاڵان کرد، بەڵام تەنھا بۆ مەبەستی پێنجەک (تاڵانی ئیسلامی)، بەبێ داگیرکردنی ناوچەکانی کەمپانیا.

دووکییەکە لەژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی لۆمباردەکاندا بوو بۆ ماوەیەکی کورت دوای داگیرکردنی لەلایەن پاندولفی چوارەمی میرنشینی کاپواوە، کە ڕکابەرێکی درێژخایەنی ناپۆلی بوو؛ بەڵام، ئەم ڕژێمە تەنھا سێ ساڵی خایاند پێش ئەوەی دووکە کاریگەرکراوەکان بە یۆنانی-ڕۆمی بگەڕێندرێنەوە. تا سەدەی ١١ھەم، ناپۆلی دەستی کردبوو بە بەکارھێنانی سەربازە بەکرێگیراوەکانی نۆرمان بۆ شەڕکردن دژی ڕکابەرەکانیان؛ دووک سێرگیوسی چوارەم ڕاینولف درێنگۆتی بەکرێ گرت بۆ شەڕکردن دژی کاپوا بۆی.

تا ساڵی ١١٣٧، نۆرمانەکان کاریگەرییەکی گەورەیان لە ئیتالیادا بەدەستھێنابوو، کە کۆنترۆڵی میرنشین و دووکییە سەربەخۆکانی پێشووی وەک کاپوا، بێنێڤێنتۆ، سالێرنۆ، ئەمالفی، سۆرێنتۆ و گایێتایان دەکرد؛ لەم ساڵەدا بوو کە ناپۆلی، دوا دووکیی سەربەخۆ لە بەشی باشووری نیمچەدوورگەکەدا، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی نۆرمانەکان. دوا دووکی فەرمانڕەوای دووکییەکە، سێرگیوسی حەوتەم، ناچار کرا خۆی ڕادەستی ڕۆجەری دووەم بکات، کە حەوت ساڵ پێشتر وەک پاشای سسیلیا لەلایەن دژەپاپا ئاناکلێتوسی دووەمەوە ڕاگەیەندرا بوو. بەم شێوەیە ناپۆلی چووە ناو شانشینی سسیلیاوە، بە پایتەختیی پالێرمۆ.

وەک بەشێک لە شانشینی سسیلیا

وتاری سەرەکی: [[:شانشینی سسیلیا]]

فریدریکی دووەم

دوای ماوەیەک لە فەرمانڕەوایی نۆرمانەکان، لە ساڵی ١١٨٩دا، شانشینی سسیلیا لە ململانێیەکی شوێنگرتنەوەدا بوو لە نێوان تانکرێد کە لەدایکبوونێکی ناڕەوا بوو و ھۆھێنستاوفنەکان، کە خێزانێکی پاشایەتیی جێرمانی بوون، چونکە شازادەکەی هێنری ھاوسەرگیریی لەگەڵ شازادە کۆنستانس کردبوو، کە دوا واریسی ڕەوای تەختی سسیلیا بوو. لە ساڵی ١١٩١دا هێنری داگیری سسیلیای کرد دوای ئەوەی وەک ھێنری شەشەم تاجەگوڵینەی لەسەر نرا، و چەندین شار خۆیان ڕادەست کرد. بەڵام ناپۆلی بەرگریی لە خۆی کرد لە ئایار تا ئاب لەژێر سەرکردایەتیی ڕیچارد، نیکۆلاس، ئالیگێرنۆ کۆتۆنێ و مارگاریتوس پێش ئەوەی ئەڵمانییەکان تووشی نەخۆشی ببن و ناچار بە پاشەکشە ببن. کۆنڕادی دووەم و فیلیپی یەکەم لە کاتی گەمارۆدانەکەدا بەھۆی نەخۆشییەوە مردن. لە کاتی ھێرشی پێچەوانەیدا، تانکرێد کۆنستانسی کە ئێستا ئیمپراتۆر بوو، دەستگیر کرد. ئەو ئیمپراتۆرەکەی لە کاستێل دێل ئۆڤۆ لە ناپۆلی بەند کرد پێش ئازادکردنی لە ئایاری ١١٩٢دا لەژێر گوشاری پاپا سێلێستینی سێیەمدا. لە ساڵی ١١٩٤دا هێنری دووەم ھەڵمەتی خۆی دەست پێ کرد دوای مردنی تانکرێد، بەڵام ئەمجارە ئالیگێرنۆ بەبێ بەرگری خۆی ڕادەست کرد، و لە کۆتاییدا، هێنری سسیلیای داگیر کرد، و خستیە ژێر فەرمانڕەوایی ھۆھێنستاوفنەکانەوە.

زانکۆی ناپۆلی، کە یەکەم زانکۆ بوو لە ئەورووپادا کە تەرخان کرابێت بۆ ڕاھێنانی بەڕێوەبەرە عەلمانییەکان، لەلایەن فریدریکی دووەمەوە دامەزرا، کە ناپۆلیی کردە ناوەندی ڕۆشنبیریی شانشینەکە. ململانێی نێوان ھۆھێنستاوفنەکان و پاپایەتی لە ساڵی ١٢٦٦دا بووە هۆی ئەوەی پاپا ئینۆسێنتی چوارەم تاجەگوڵینە بخاتە سەر سەری دووکی ئانژۆڤین شارڵی یەکەم وەک پاشای سسیلیا: شارڵ بە فەرمی پایتەختی لە پالێرمۆوە گواستەوە بۆ ناپۆلی، کە لە کاستێل نوۆڤۆدا نیشتەجێ بوو. بەھۆی ھەبوونی ئارەزوویەکی گەورە لە تەلارسازیدا، شارڵی یەکەم تەلارسازان و ڕاھێنەرانی فەڕەنسیی ھێنا و بە شەخسی لە چەندین پڕۆژەی بیناسازیدا لە شارەکەدا بەشدار بوو. چەندین نموونەی تەلارسازیی گۆتیک لە دەوروبەری ناپۆلی سەریان ھەڵدا، لەوانە کاتێدراڵی ناپۆلی، کە بە سەرەکیترین کەنیسەی شارەکە دەمێنێتەوە.

شانشینی ناپۆلی

وتارە سەرەکییەکان: [[:شانشینی ناپۆلی]]، [[:کۆماری پارتێنۆپیا]]، و [[:لازارۆنی]]

کاستێل نوۆڤۆ، کە بە Maschio Angioinoش ناسراوە، بنکەی پاشاکانی سەدەی ناوینی ناپۆلی، ئاراگۆن و ئیسپانیا

لە ساڵی ١٢٨٢دا، دوای ئێوارەی سسیلیا، شانشینی سسیلیا بووە دوو بەشەوە. شانشینی ناپۆلیی ئانژۆڤین بەشی باشووری نیمچەدوورگەی ئیتالیای لەخۆ دەگرت، لە کاتێکدا دوورگەی سسیلیا بووە ئاراگۆنی شانشینی سسیلیا. شەڕەکانی نێوان بنەماڵە کێبڕکێکارەکان بەردەوام بوون تا ئاشتیی کالتابێلۆتا لە ساڵی ١٣٠٢دا، کە تێیدا فریدریکی سێیەم وەک پاشای سسیلیا دانی پێدا نرا، لە کاتێکدا شارڵی دووەم وەک پاشای ناپۆلی لەلایەن پاپا بۆنیفاسی ھەشتەمەوە دانی پێدا نرا. سەرباری دابەشبوونەکە، ناپۆلی لە گرنگیدا گەشەی کرد، بە ڕاکێشانی بازرگانانی پیزایی و جێنۆڤایی، بانکدارانی تۆسکانی، و هەندێک لە دیارترین ھونەرمەندانی ڕێنێسانسی ئەو سەردەمە، وەک بۆکاچیۆ، پێتڕارک و جیۆتۆ. لە سەدەی ١٤دا، پاشای ئانژۆڤینی مەجاری لوئیزی گەورە چەندین جار شارەکەی داگیر کرد. لە ساڵی ١٤٤٢دا، ئەلفۆنسۆی یەکەم دوای سەرکەوتنی دژی دوا پاشای ئانژۆڤین، ڕێنێ، ناپۆلیی داگیر کرد، و ناپۆلی بۆ ماوەیەکی کورت جارێکی تر لەگەڵ سسیلیادا یەکگرتەوە.

ئاراگۆنی و ئیسپانی

سسیلیا و ناپۆلی لە ساڵی ١٢٨٢ەوە جیا بووبوونەوە، بەڵام وەک ژێرپێگەیشتووی ئاراگۆن لەژێر دەستی فێردیناندی یەکەمدا مانەوە. بنەماڵە نوێیەکە پێگەی بازرگانیی ناپۆلیی بەھێز کرد بە دامەزراندنی پەیوەندی لەگەڵ نیمچەدوورگەی ئیبەریدا. ھەروەھا ناپۆلی بووە ناوەندێکی ڕێنێسانس، بە گەیشتنی ھونەرمەندانی وەک لاورانا، دا مێسینا، سانازارۆ و پۆلیزیانۆ بۆ شارەکە. لە ساڵی ١٥٠١دا، ناپۆلی کەوتە ژێر فەرمانڕەوایی ڕاستەوخۆی فەڕەنسا لەژێر دەستی لوئیزی دوازدەیەمدا، کە پاشای ناپۆلیتانی فریدریک وەک زیندانی بردرایە فەڕەنسا؛ بەڵام ئەم بارودۆخە زۆری نەخایاند، چونکە ئیسپانیا ناپۆلی لە فەڕەنسییەکان بردەوە لە شەڕی گاریگلیانۆدا لە ساڵی ١٥٠٣دا.

دوای سەرکەوتنی ئیسپانیا، ناپۆلی بووە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی ئیسپانی، و لە درێژایی سەردەمی ھابسبۆرگی ئیسپانیدا بەو شێوەیە مایەوە. ئیسپانییەکان جێگرەکانی پاشایان ناردە ناپۆلی بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ کێشە خۆجێییەکاندا بکەن: گرنگترینی ئەم جێگرانەی پاشا پێدرۆ ئالڤارێز دێ تۆلێدۆ بوو، کە بەرپرس بوو لە چاکسازییە کۆمەڵایەتی، ئابووری و شارستانییە بەرچاوەکان لە شارەکەدا؛ ھەروەھا ھەوڵی دا دادگای پشکنین بناسێنێت. لە ساڵی ١٥٤٤دا، نزیکەی ٧،٠٠٠ کەس وەک کۆیلە بردران لەلایەن دزە دەریایییەکانی باربارییەوە و بردرانە کەناری بارباری لە ئەفریقای باکوور.

جێگری پاشای ناپۆلی ڕێز لە کەشتیگەلی دێ ڕوویتر دەگرێت لە بەندەری ناپۆلیدا، ١٦٧٦، لەلایەن یان ڤان ئێسن

دیمەنی کەندووی ناپۆلی لەگەڵ کەشتیگەلی ئەدمیراڵ بینگدا لە لنگەردا، ١٧١٨. وێنەکێشان لەلایەن گاسپار بەتلەر.

تا سەدەی ١٧، ناپۆلی ببووە دووەم گەورەترین شاری ئەورووپا – تەنھا لە دوای پاریسەوە – و گەورەترین شاری ئەورووپیی دەریای سپیی ناوەڕاست، بە نزیکەی ٢٥٠،٠٠٠ دانیشتوو. شارەکە ناوەندێکی کلتووریی سەرەکی بوو لە سەردەمی بارۆکدا، کە ماڵی ھونەرمەندانی وەک کاراڤاجیۆ، سالڤاتۆر ڕۆسا و بێرنینی، فەیلەسوفانی وەک بێرناردینۆ تێلێسیۆ، جیۆردانۆ برۆنۆ، تۆماسۆ کامپانێلا و جیامباتیستا ڤیکۆ، و نووسەرانی وەک جیامباتیستا مارینۆ بوو. شۆڕشێک بە سەرکردایەتیی ماسیگرێکی خۆجێیی ماسانێلۆ دروستبوونی کۆمارێکی ناپۆلیتانیی سەربەخۆی کورتی بینی لە ساڵی ١٦٤٧دا. بەڵام ئەمە تەنھا چەند مانگێکی خایاند پێش ئەوەی فەرمانڕەواییی ئیسپانی دووبارە بسەپێنرێتەوە. لە ساڵی ١٦٥٦دا، سەرھەڵدانی پەتای تاعون نزیکەی نیوەی ٣٠٠،٠٠٠ دانیشتووەکەی ناپۆلیی کوشت.

لە ساڵی ١٧١٤دا، فەرمانڕەواییی ئیسپانی بەسەر ناپۆلیدا کۆتایی ھات بەھۆی شەڕی شوێنگرتنەوەی ئیسپانیاوە؛ نەمسایی کارلی شەشەم شارەکەی لە ڤییەناوە بە جێگرەکانی پاشای خۆی فەرمانڕەوایی دەکرد. بەڵام، شەڕی شوێنگرتنەوەی پۆڵەندا شایەتی ئەوە بوو کە ئیسپانییەکان سسیلیا و ناپۆلییان بەدەستھێنایەوە وەک بەشێک لە یەکێتیی شەخسی، بە پەیماننامەی پەیماننامەی ڤییەنای ١٧٣٨ کە دوو قەوارەکەی وەک سەربەخۆ لەژێر لقی لاوەکیی بۆربۆنەکانی ئیسپانیادا دانی پێدا نا.

لە ساڵی ١٧٥٥دا، دووکی نوژا نەخشەیەکی پێوانەییی تۆپۆگرافیی ووردی ناپۆلیی داوا کرد، کە دواتر بە نەخشەی دووکی نوژا ناسرا، بە بەکارھێنانی پێوانەکردنی وورد و بووە ئامرازێکی سەرەکیی ڕێکخستنی شارستانی بۆ ناپۆلی.

لە سەردەمی فێردیناندی چوارەمدا، کاریگەرییەکانی شۆڕشی فەڕەنسا لە ناپۆلیدا ھەستی پێ کران: ھۆڕاتیۆ نێڵسن، ھاوپەیمانی بۆربۆنەکان، لە ساڵی ١٧٩٨دا گەیشتە شارەکە بۆ ئاگادارکردنەوە لە کۆماریخوازە فەڕەنسییەکان. فێردیناند ناچار بوو پاشەکشە بکات و ڕایکرد بۆ پالێرمۆ، کە لەوێ لەلایەن کەشتیگەلی بەریتانییەوە پارێزراو بوو. بەڵام، چینی نزم لە ناپۆلی لازارۆنی بە توندی ئایینپەروەر و پاشایەتیخواز بوون، کە پشتیوانییان لە بۆربۆنەکان دەکرد؛ لە تێکەڵبوونی دواییدا، ئەوان شەڕیان دەکرد دژی ئەریستۆکراسیی ناپۆلیتانیی لایەنگری کۆماری، کە بووە هۆی شەڕی ناوخۆیی.

ناپۆلی وێنەکێشراو لە کاتی کۆماری پارتێنۆپیای تەمەنکورتدا

لە کۆتاییدا، کۆماریخوازەکان کاستێل سانت ئێلمۆیان داگیر کرد و کۆماری پارتێنۆپیایان ڕاگەیاند، کە لەلایەن سوپای فەڕەنسییەوە پارێزراو بوو. سوپایەکی ئایینیی دژە-شۆڕشی لازارۆنی کە بە سانفێدیستی ناسرابوون لەژێر دەستی کاردیناڵ فابریزیۆ ڕوفۆدا دامەزرا؛ ئەوان سەرکەوتنی گەورەیان بەدەستھێنا، و فەڕەنسییەکان ناچار بوون قەڵاکانی ناپۆلی ڕادەست بکەن، بە گەڕانەوەی کەشتیگەلەکەیان بۆ تولۆن.

فێردیناندی چوارەم وەک پاشا گەڕێنرایەوە؛ بەڵام، دوای تەنھا حەوت ساڵ، ناپۆلیۆن شانشینەکەی داگیر کرد و پاشاکانی بۆناپارتیستی دانا، لەوانەش دانانی براکەی جۆزێف بۆناپارت. بە یارمەتیی ئیمپراتۆریەتی نەمسایی و ھاوپەیمانەکانی، بۆناپارتیستەکان لە شەڕی ناپۆلیتانیدا شکان. فێردیناندی چوارەم جارێکی تر تەخت و شانشینەکەی بەدەستھێنایەوە.

دوو سسیلیای سەربەخۆ

وتاری سەرەکی: [[:شانشینی دوو سسیلیا]]

کۆنگرەی ڤییەنا لە ساڵی ١٨١٥دا شایەتی ئەوە بوو کە شانشینەکانی ناپۆلی و سسیلیا تێکەڵ بوون بۆ پێکھێنانی شانشینی دوو سسیلیا، بە ناپۆلی وەک شاری پایتەخت. لە ساڵی ١٨٣٩دا، ناپۆلی بووە یەکەم شاری نیمچەدوورگەی ئیتالیا کە هێڵی شەمەندەفەری ھەبێت، بە دروستکردنی شەمەندەفەری ناپۆلی-پۆڕتیچی.

یەکگرتنەوەی ئیتالیا تا سەردەمی ئێستا

چوونی گاریباڵدی بۆ ناو ناپۆلی لە ٧ی ئەیلوولی ١٨٦٠دا

دوای ھەڵمەتی ھەزار کەسی بە سەرکردایەتیی جۆزێپێ گاریباڵدی، کە گەیشتە لووتکە لە گەمارۆدانی ئاژاوەگێڕانەی گایێتادا، ناپۆلی بووە بەشێک لە شانشینی ئیتالیا لە ساڵی ١٨٦١دا وەک بەشێک لە یەکگرتنەوەی ئیتالیا، کە کۆتایی بە سەردەمی فەرمانڕەواییی بۆربۆنەکان ھێنا. ئابووریی ناوچەکەی پێشتر بە دوو سسیلیا ناسرابوو بەھۆی بەستنەوەی بە کشتوکاڵەوە تووشی گوشاری نێودەوڵەتی بووەوە لەسەر نرخەکانی گەنم، و لەگەڵ نزمبوونەوەی نرخەکانی گەشتی دەریایی بووە هۆی شەپۆلێکی بێپێشینەی کۆچکردن، بە خەمڵاندنی ٤ ملیۆن کەس کە لە ناوچەی ناپۆلی کۆچیان کرد لە نێوان ساڵانی ١٨٧٦ و ١٩١٣دا. لە چل ساڵی دوای یەکگرتنەوەدا، دانیشتووانی ناپۆلی بە تەنھا ٢٦٪ گەشەی کرد، لە بەراورددا لەگەڵ ٦٣٪ بۆ تورین و ١٠٣٪ بۆ میلان؛ بەڵام تا ساڵی ١٨٨٤، ناپۆلی ھێشتا گەورەترین شاری ئیتالیا بوو بە ٤٩٦،٤٩٩ دانیشتوو، یان بە نزیکەیی ٦٤،٠٠٠ کەس لە هر کلومەترێکی چوارگۆشەدا (زیاتر لە دوو بەرامبەری چڕیی دانیشتووانی پاریس).

بارودۆخی تەندروستیی گشتی لە هەندێک ناوچەی شارەکەدا خراپ بوو، بە دوازدە پەتای کۆلێرا و تای تیفۆئید کە نزیکەی ٤٨،٠٠٠ کەسیان لە نێوان ساڵانی ١٨٣٤ و ١٨٨٤دا کوشت. ڕێژەی مردنی ٣١.٨٤ لە ھەزار کەسدا، کە تەنانەت بۆ ئەو سەردەمەش بەرز بوو، لە نەبوونی پەتادا بەردەوام بوو لە نێوان ساڵانی ١٨٧٨ و ١٨٨٣دا. پاشان لە ئابی ١٨٨٤دا، ناپۆلی کەوتە بەر پەتایەکی گەورەی کۆلێرا، کە بە پلەی یەکەم بەھۆی ژێرخانی خراپی ئاوەڕۆی شارەکەوە بوو. وەک وەڵامێک بۆ ئەم ئاریشانە، لە ساڵی ١٨٨٥دا، حکوومەت ھانی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی شارەکەی دا کە بە risanamento ناسرا بۆ باشترکردنی ژێرخانی ئاوەڕۆ و جێگرتنەوەی ئەستوورترین ناوچەکان کە وەک هۆکاری سەرەکیی نەخۆشی سەیر دەکران، بە شەقامی پان و بڵند. پڕۆژەکە سەلماندی کە ئەنجامدانی قورس بوو لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە بەھۆی گەندەڵییەوە، وەک لە لێکۆڵینەوەی سارێدۆدا دیار بوو، خەمڵاندنی زەوی و بیرۆکراسیی زۆر درێژ. ئەمەش بووە هۆی دواکەوتنی زۆری پڕۆژەکە بە دەرئەنجامی پێچەوانەوە. دیارترین گۆڕانکارییە ئەنجامدراوەکان دروستکردنی ڤیا کاراچیۆلۆ بوو لەجێگەی کەناراوەکە لە درێژایی پیاسەکردندا، دروستکردنی گالێڕیا ئومبێرتۆی یەکەم و گالێڕیا پرینچیپێ و دروستکردنی کۆرسۆ ئومبێرتۆ.

بۆردومانی فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان بۆ سەر ناپۆلی، ١٩٤٣

ناپۆلی پڕبۆردومانترین شاری ئیتالی بوو لە کاتی جەنگی جیهانیی دووەمدا. ئەگەرچی ناپۆلیتانییەکان یاخی نەبوون لەژێر فاشیزمی ئیتالیدا، ناپۆلی یەکەم شاری ئیتالی بوو کە ڕاپەڕی دژی داگیرکاریی سەربازیی ئەڵمانی؛ بۆ یەکەمجار لە ئەورووپادا، نازییەکان، کە سەرکردەیان لەم حاڵەتەدا کۆلۆنێل شۆڵ بوو، دانوستانیان کرد بۆ خۆڕادەستکردن لە بەرامبەر یاخیبوواندا. شارەکە پێشتر بە تەواوی ئازاد ببوو تا ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣، کاتێک ھێزەکانی بەریتانیا و ئەمەریکا چوونه ناو شارەکەوە. ئەڵمانییە بڕۆیشتووەکان کتێبخانەی زانکۆیان سووتاند، ھەروەھا کۆمەڵگەی پاشایەتیی ئیتالی. ئەوان ھەروەھا ئەرشیڤی شارەکەشیان وێران کرد. بۆمبە تەوقیتکراوە چێنراوەکان لە سەرانسەری شارەکەدا بەردەوام بوون لە تەقینەوە تا تشرینی دووەم. ئەڵمانییەکان ھەروەھا "سەرجەم خۆراک و سووتەمەنییان تاڵان کرد. بۆڕییەکانی گاز، ئاو و ئاوەڕۆی شارەکەیان تەقاندەوە. بنکەکانی بەندەرەکەیان وێران کرد ... و زیاتر لە ٣٠٠ کەشتییان لە بەندەرەکەدا نوقم کرد. ٧٥٪ی پردە سەرەکییەکانیان وێران کرد، نزیکەی ٩٠٪ی بارهەڵگر، پاس و ترامەکانی شارەکەیان دزی، ڕێڕەوی شەمەندەفەر و تونێلەکانیان ڕووخاند...." ھێمای لەدایکبوونەوەی ناپۆلی دووبارە دروستکردنەوەی کەنیسەی سانتا کیارا بوو، کە لە ھێرشێکی بۆردومانی ھێزی ئاسمانیی سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکاندا وێران ببوو.

بودجەی تایبەت لەلایەن حکوومەتی ئیتالییەوە لە سندوق بۆ باشوورەوە دابین کرا لە ساڵی ١٩٥٠ تا ١٩٨٤، کە یارمەتیی ئابووریی ناپۆلیی دا تا حدێک باشتر بێت، بە نۆژەنکردنەوەی شوێنەوارەکانی شارەکە وەک پیازا دێل پڵێبیشیتۆ. بەڵام، بێکاریی بەرز بەردەوامە لە کاریگەری دروستکردن لەسەر ناپۆلی.

میدیای ئیتالی کێشەکانی فڕێدانی ناپیاوانەی خاشاکی شارەکەیان بەستەوە بە کامۆڕاوە، کە تۆڕی تاوانی ڕێکخراوە و ناوەندەکەی لە کەمپانیادایە. بەھۆی فڕێدانی نایاساییی خاشاک، وەک ئەوەی لەلایەن ڕۆبێرتۆ ساڤیانۆوە لە کتێبەکەی گۆمۆرادا ئاشکرا کرا، پیسبوونی ژینگەیی توند و ڕێژەی بەرزی مەترسییەکانی تەندروستی بە بەردەوامی ماونەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٧دا، حکوومەتی سیلڤیۆ بێرلوسکۆنی کۆبوونەوەی ئاست بەرزی لە ناپۆلی ئەنجام دا بۆ نیشاندانی مەبەستیان بۆ چارەسەرکردنی ئەم ئاریشانە. بەڵام، پاشەکشەی ئابووریی گەورە کاریگەرییەکی توندی لەسەر شارەکە ھەبوو، و کێشەکانی ئیدارەدانی خاشاک و بێکاریی زیاتر کرد. تا ئابی ٢٠١١، ژمارەی بێکاران لە ناوچەی ناپۆلیدا بۆ ٢٥٠،٠٠٠ کەس بەرز ببووەوە، کە بووە هۆی ناڕەزایەتیی گشتی دژی بارودۆخی ئابووری. لە حوزەیرانی ٢٠١٢دا، تۆمەتەکانی باجگیرانە، خەڵەتاندن، و تەندەری ڕێکەوتنی نایاسایی سەرھەڵدان لەسەر کێشەکانی ئیدارەدانی خاشاکی شارەکە.

ناپۆلی میوانداریی شەشەمین کۆڕبەندی شارستانیی جیهانیی کرد لە ئەیلوولی ٢٠١٢دا و ٦٣ەمین کۆنگرەی نێودەوڵەتیی فەزاگەری لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢دا. لە ساڵی ٢٠١٣دا، میوانداریی کۆڕبەندی جیهانیی کلتوورەکان و میوانداریی ئۆڵۆمپیادی خوێندکارانی ھاوینەی ٢٠١٩ی کرد.

تەلارسازی

وتاری سەرەکی: [[:تەلارسازیی ناپۆلی]]

زانیاریی زیاتر: باڵەخانە و پەیکەرەکان لە ناپۆلی و [[:شوێنەوارە شوێنەوارییەکان لە ناپۆلی]]

شوێنەواری کەلەپووری جیهانیی یونسکۆ

ناوەندی مێژوویی ناپۆلی

UNESCO World Heritage Site
Criteria	کلتووری: ii, iv
Reference	726
Inscription	1995 (19یەم session)
Area	١٬٠٢١ hectare (٢٬٥٢٠ acre)
Buffer zone	١٬٣٥٠ hectare (٣٬٣٠٠ acre)

کۆشکی پاشایەتیی ناپۆلی

مێژووی ٢،٨٠٠ ساڵەی ناپۆلی بەشێکی زۆر لە باڵەخانە مێژووییەکان و مۆنۆمێنتەکانی بۆ جێھێشتووە، لە قەڵاکانی سەدەی ناوینەوە تا وێرانە کلاسیکییەکان، و زنجیرەیەکی فراوان لە شوێنەوارە کلتووری و مێژوویییە گرنگەکان لە نێزیکیدا، لەوانە کۆشکی کاسێرتا و وێرانە ڕۆمییەکانی پۆمپەیی و ھێرکولانیۆم. لە ساڵی ٢٠١٧دا بی بی سی ناپۆلیی وەک "شاری ئیتالی کە مێژوویەکی زۆر زۆری ھەیە بۆ ئیدارەدان" پێناسە کرد.

دیارترین شێوازەکانی تەلارسازی کە لە ناپۆلیی ئەمڕۆدا دەبینرێن شێوازەکانی سەدەی ناوین، ڕێنێسانس و بارۆکن. ناپۆلی کۆی گشتیی ٤٤٨ کەنیسەی مێژوویی ھەیە (١٠٠٠ بە کۆی گشتی)، کە دەیکاتە یەکێک لە کاتۆلیکترین شارەکانی جیهان لە ڕووی ژمارەی شوێنەکانی پەرستشەوە. لە ساڵی ١٩٩٥دا، ناوەندی مێژوویی ناپۆلی لەلایەن یونسکۆوە وەک شوێنی کەلەپووری جیهانی تۆمار کرا، کە بەرنامەیەکی نەتەوە یەکگرتووەکانە ئامانجی پۆلێنکردن و پاراستنی ئەو شوێنانەیە کە گرنگییەکی کلتووری یان سروشتیی بەرچاویان ھەیە بۆ کەلەپووری هاوبەشی مرۆڤایەتی.

ناپۆلی یەکێکە لە کۆنترین شارەکانی ئەورووپا، کە پێکھاتەی شارستانیی ھاوچەرخی ڕەگەزەکانی مێژووە درێژ و پڕ ڕووداوەکەی دەپارێزێت. نەخشەی تۆڕیی لاکێشەییی دامەزراوەی یۆنانی دێرینی نیئاپۆلیس ھێشتا دیارە. بە ڕاستی بەردەوام بووە لە دابینکردنی نەخشە بۆ ناوەندی مێژوویی ئێستای ناپۆلی، کە یەکێکە لە شارە بەندەرییە سەرەکییەکانی دەریای سپیی ناوەڕاست. لە سەدەی ناوینەوە تا سەدەی ١٨، ناپۆلی خاڵێکی سەرەکی بوو لە ڕووی ھونەر و تەلارسازییەوە، کە لە قەڵا کۆنەکانیدا، کۆمەڵە پاشایەتییەکان وەک کۆشکی پاشایەتیی ١٦٠٠، و کۆشک و کەنیسەکانی سەرپەرشتیکراو لەلایەن بنەماڵە ئەریستۆکراتەکانەوە دەربڕدراوە.

— پێوەری یونسکۆ

مەیدان، کۆشک و قەڵاکان

زانیاریی زیاتر: پێڕستی کۆشکەکان لە ناپۆلی

قەڵای هێلکەیی

مەیدانی سەرەکیی شارەکە یان پیازای شارەکە پیازا دێل پڵێبیشیتۆیە. دروستکردنی لەلایەن پاشای بۆناپارتیستی ژواکیم موراتەوە دەستی پێ کرد و لەلایەن پاشای بۆربۆن فێردیناندی چوارەمەوە تەواو کرا. مەیدانەکە لە ڕۆژھەڵاتەوە بە کۆشکی پاشایەتی و لە ڕۆژئاواوە بە کەنیسەی سان فرانسیسکۆ دی پاۆلا سنووردار کراوە، لەگەڵ کۆڵەکەبەستەکان کە لە هەردوو لایەوە درێژ دەبنەوە. لە نێزیکیدا شانۆی سان کارلۆ ھەیە، کە کۆنترین ماڵی ئۆپێرایە لە ئیتالیادا. ڕاستەوخۆ لە بەرامبەر سان کارلۆدا گالێڕیا ئومبێرتۆ ھەیە.

ناپۆلی بە قەڵاکانی بەناوبانگە: کۆنترینیان کاستێل دێل ئۆڤۆ ("قەڵای هێلکەیی")یە، کە لەسەر دوورگۆکەی بچووکی مێگاریدێس دروست کراوە، لەو شوێنەی کە کۆلۆنیکارە سەرەتاییەکانی کومای شارەکەیان تێدا دامەزراند. لە سەردەمی ڕۆمیدا دوورگۆکەکە بووە بەشێک لە ڤێلای لوکولوس، دواتریش میوانداریی ڕۆمۆلۆس ئۆگوستۆسی کرد، کە دوا ئیمپراتۆری ڕۆمیی ڕۆژئاوای نەفی کراو بوو. ھەروەھا زیندان بووە بۆ ئیمپراتۆر کۆنستانس لە نێوان ساڵانی ١١٩١ و ١١٩٢دا دوای دەستگیرکردنی لەلایەن سسیلیییەکانەوە، و کۆنڕادین و جۆڤانای یەکەم پێش سێدارەدانیان.

کاستێل نوۆڤۆ، کە بە Maschio Angioinoش ناسراوە، یەکێکە لە شوێنەوارە بەناوبانگەکانی شارەکە؛ لە سەردەمی شارڵی یەکەمدا دروست کراوە، کە یەکەم پاشای ناپۆلی بوو. کاستێل نوۆڤۆ شایەتی چەندین ڕووداوی مێژوویی بێھوتا بووە: بۆ نموونە، لە ساڵی ١٢٩٤دا، پاپا سێلێستینی پێنجەم دەستی لە پۆستی پاپایەتی کێشایەوە لە هۆڵێکی قەڵاکەدا، و بە دوای ئەمەشدا پاپا بۆنیفاسی ھەشتەم وەک پاپا لەلایەن کۆلێژی کاردیناڵەکانەوە ھەڵبژێردرا، پێش چوونی بۆ ڕۆما.

کاستێل کاپوانۆ لە سەدەی ١٢دا لەلایەن ویلیامی یەکەمەوە دروست کرا، کە کوڕی ڕۆجەری دووەم بوو، یەکەم پاشای شانشینی ناپۆلی. لەلایەن فریدریکی دووەمەوە فراوانتر کرا و بووە یەکێک لە کۆشکە پاشایەتییەکانی. قەڵاکە شوێنی نیشتەجێبوونی چەندین پاشا و شازادە بوو لە درێژایی مێژووی خۆیدا. لە سەدەی ١٦دا، بووە هۆڵی دادوەری.

قەڵایەکی تری ناپۆلیتانی کاستێل سانت ئێلمۆیە، کە لە ساڵی ١٣٢٩دا تەواو بوو و لە شێوەی ئەستێرەدا دروست کراوە. پێگە ستراتیژییەکەی کە ڕوانینی بەسەر سەرجەم شارەکەدا ھەبوو کردیە ئامانجی چەندین داگیرکەر. لە کاتی ڕاپەڕینی ماسانێلۆدا لە ساڵی ١٦٤٧دا، ئیسپانیییەکان پەیڕەویان لە کاستێل سانت ئێلمۆ کرد بۆ ڕاکردن لە شۆڕشگێڕەکان.

قەڵای کارمینێ، کە لە ساڵی ١٣٩٢دا دروست کرا و لە سەدەی ١٦دا لەلایەن ئیسپانیییەکانەوە زۆر دەستکاری کرا، لە ساڵی ١٩٠٦دا ڕووخێنرا بۆ دروستکردنی شوێن بۆ ڤیا مارینا، ئەگەرچی دوو تاوەری قەڵاکە وەک مۆنۆمێنت ماونەتەوە. فۆڕتی ڤیگلیێنا، کە لە ساڵی ١٧٠٢دا دروست کرا، لە ساڵی ١٧٩٩دا لە کاتی جەنگی پاشایەتیخوازان دژی کۆماری پارتێنۆپیا وێران کرا و ئێستا چۆڵکراوە و لە وێرانەدایە.

مۆزەخانەکان

زانیاریی زیاتر: [[:پێڕستی مۆزەخانەکان لە ناپۆلی]]

مۆزەخانەی نیشتمانیی شوێنەوارناسی

ناپۆلی بە بەرفراوانی ناسراوە بەھۆی سەروەت و سامانی مۆزەخانە مێژوویییەکانی. مۆزەخانەی نیشتمانیی شوێنەوارناسیی ناپۆلی یەکێکە لە مۆزەخانە سەرەکییەکانی شارەکە، بە یەکێک لە بەرفراوانترین کۆمەڵەکانی پارچە شوێنەوارییەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمی لە جیهاندا. ھەروەھا چەندین لە شوێنەوارە کۆنەکانی ھەڵکەندراو لە پۆمپەیی و ھێرکولانیۆمدا لەخۆ دەگرێت، لەگەڵ هەندێک پارچە شوێنەواری لە سەردەمەکانی یۆنانی و ڕێنێسانسدا.

پێشتر کۆشکێکی بۆربۆن، ئێستا مۆزەخانە و گەلەریی ھونەریی، مۆزەخانەی کاپۆدیمۆنتێ مۆزەخانەیەکی تری دیارە. گەلەرییەکە تابلۆی وێنەکێشان لە سەدەی ١٣ تا سەدەی ١٨ لەخۆ دەگرێت، لەوانە کارە سەرەکییەکانی سیمۆنێ مارتینی، ڕافائێل، تیتیان، کاراڤاجیۆ، ئێل گرێکۆ، خوسێپێ دێ ڕیبێرا و لوکا جیۆردانۆ. شوێنە پاشایەتییەکان بە کەلوپەلی کۆنی سەدەی ١٨ و کۆمەڵێک پۆرسێلین و مایۆلیکا لە شوێنە نیشتەجێبووە پاشایەتییە جیاوازەکانەوە ڕازێنراونەتەوە: کارگەی بەناوبانگی پۆرسێلینی کاپۆدیمۆنتێ ڕاستەوخۆ لە تەنیشت کۆشکەکەوە وەستابوو.

لە بەرامبەر کۆشکی پاشایەتیی ناپۆلیدا گالێڕیا ئومبێرتۆی یەکەم وەستاوە، کە مۆزەخانەی زێڕنگەریی مەرجانی لەخۆ دەگرێت. بە داگیرکردنی کۆشکێکی سەدەی ١٩ کە لەلایەن تەلارسازی پرتوگالی ئالڤارۆ سیزاوە نۆژەن کراوەتەوە، مۆزەخانەی ھونەری ھاوچەرخی دۆنارێگینا (MADRE) زنجیرەیەک ئەنفیلادێی لە دامەزراوە بەردەوامەکان بە ھونەرمەندانی وەک فرانسیسکۆ کلیمێنتێ، ڕیچارد سێرا، و ڕێبێکا هۆڕن پیشان دەدات. کۆشکی سەدەی ١٦ی ڕۆکێلا میوانداریی پالازۆ دێلا ئارتی ناپۆلی دەکات، کە کۆمەڵە شارستانییەکانی ھونەری سەر بە شاری ناپۆلی لەخۆ دەگرێت، و گشتپێشاندانی کاتیی ھونەر و کلتوور پیشان دەدات. پالازۆ کۆمۆ، کە مێژووەکەی بۆ سەدەی ١٥ دەگەڕێتەوە، میوانداریی مۆزەخانەی شارستانیی فیلانجیێریی ھونەرە پلاستیکییەکان دەکات، کە لە ساڵی ١٨٨٣دا لەلایەن گایەتانۆ فیلانجیێرییەوە دروست کراوە.

کەنیسە و بینا ئایینییەکانی تر

زانیاریی زیاتر: [[:پێڕستی کەنیسەکان لە ناپۆلی]]، [[:مەنارەکانی ناپۆلی]]، و [[:گۆڕستانی فۆنتانێلێ]]

کاتێدراڵی ناپۆلی

کەنیسەی جێزو نوۆڤۆ

باخچە ھەڵواسراوەکانی کێرتۆسا دی سان مارتینۆ

ناوخۆی کەنیسەی جیرۆلامینی

ناپۆلی بنکەی مەترانیی ناپۆلییە؛ سەدەھا کەنیسە لە شارەکەدا ھەن. کاتێدراڵی ناپۆلی یەکەم شوێنی پەرستشی شارەکەیە؛ ساڵانە لە ١٩ی ئەیلوولدا، میوانداریی پەرجووی لەمێژینەی سانت ژانواریۆس دەکات، کە پیرۆزی پارێزەری شارەکەیە. لە کاتی پەرجووەکەدا، کە ھەزاران ناپۆلیتانی کۆ دەبنەوە بۆ بینینی، دەوترێت خوێنی وشکبووەوەی ژانواریۆس دەگۆڕێت بۆ شلگاز کاتێک لە پاشماوە پیرۆزەکانی لەشیدا نزیک دەکرێتەوە. لە خوارەوە پێڕستێکی ھەڵبژێردراوی کەنیسە، کەپڵ، و کۆمەڵگە مۆناستێرییە سەرەکییەکانی ناپۆلی ھاتووە:

• کێرتۆسا دی سان مارتینۆ
• کاتێدراڵی ناپۆلی
• سان فرانسیسکۆ دی پاۆلا
• جێزو نوۆڤۆ
• جیرۆلامینی
• سان دۆمێنیکۆ مەجیۆری
• سانتا کیارا
• سان پاۆلۆ مەجیۆری
• سانتا ماریا دێلا سانیتا
• سانتا ماریا دێل کارمینێ
• سەنت ئاگۆستینۆ ئالا زێکا
• مادرێ دێل بوۆن کۆنسیلیۆ
• سانتا ماریا دۆنا ڕێگینا نوۆڤا
• سان لۆرێنزۆ مەجیۆری
• سانتا ماریا دۆنا ڕێگینا ڤێکیا
• سانتا کاتێرینا ئا فۆڕمیێلۆ
• سانتیسیما ئانونزیاتا مەجیۆری
• سان گریگۆریۆ ئارمێنۆ
• سان جۆڤانی ئا کاربۆنارا
• سانتا ماریا لا نوۆڤا
• سەنت ئانا دێی لۆمباردی
• سەنت ئێلیگیۆ مەجیۆری
• سانتا ڕێستیتوتا
• کەپڵەی سانسیڤێرۆ
• سان پیترۆ ئا مایێلا
• سان ژانواریۆ ئێکسترا موێنیا
• سان فێردیناندۆ
• پیو مۆنتێ دێلا میزێریکۆردیا
• سانتا ماریا دی مۆنتێسانتۆ
• سەنت ئەنتۆنیۆ ئاباتێ
• سانتا کاتێرینا ئا چیایا
• سان پیترۆ مارتیرێ
• پەناگەی کامالدۆلی
• کۆشکی مەترانی

تایبەتمەندییەکانی تر

جگە لە پیازا دێل پڵێبیشیتۆ، ناپۆلی دوو مەیدانی گشتیی سەرەکیی تری ھەیە: پیازا دانتێ و پیازا دێی مارتیری. دوا دانەیان لە سەرەتادا تەنھا مۆنۆمێنتێکی ھەبوو بۆ شەھیدانی ئایینی، بەڵام لە ساڵی ١٨٦٦دا، دوای یەکگرتنەوەی ئیتالیا، چوار شێر زێدە کران، کە نوێنەرایەتیی چوار یاخیبوون دەکەن دژی بۆربۆنەکان.

سان ژانواریۆ دێی پۆڤێری نەخۆشخانەیەکی سەردەمی ڕێنێسانسە بۆ ھەژاران، کە لەلایەن ئیسپانیییەکانەوە لە ساڵی ١٦٦٧دا دروست کراوە. پێشینەی پڕۆژەیەکی زۆر پڕئاواتتر بوو کە پەناگەی پاشایەتیی بۆربۆن بۆ ھەژاران بوو کە لەلایەن کارلی سێیەمەوە دەستی پێ کرد. ئەمە بۆ ھەژار و نەخۆشەکانی شارەکە بوو؛ ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی سەربەخۆی دابین دەکرد کە تێیدا ھەژاران دەژیان و کاریان دەکرد. ئەگەرچی شوێنەوارێکی دیارە، بەڵام چیتر نەخۆشخانەیەکی کارا نییە.

پارک، باخچە، ڤێلا، فوارە و پلیکانەکان

وتارە سەرەکییەکان: [[:ڤێلاکان لە ناپۆلی]]، [[:پلیکانەکان لە ناپۆلی]]، و [[:پێڕستی فوارەکان لە ناپۆلی]]

ڤێلا کۆمۆنالێ

لە پارکە گشتییە جۆراوجۆرەکانی ناپۆلیدا، دیارترینیان ڤێلا کۆمۆنالێیە، کە لەلایەن پاشای بۆربۆن فێردیناندی چوارەمەوە لە دەیەی ١٧٨٠کاندا دروست کراوە؛ پارکەکە لە سەرەتادا "باخچەی پاشایەتی" بوو، بۆ ئەندامانی بنەماڵەی پاشایەتی تەرخان کرابوو، بەڵام لە جەژنە تایبەتەکاندا بۆ خەڵک کراوە بوو. دارستانی کاپۆدیمۆنتێ، کە گەورەترین ڕووبەری سەوزایی شارەکەیە، وەک شوێنی ڕاوکردنی پاشایەتی خزمەتی دەکرد. پارکەکە ١٦ باڵەخانەی مێژوویی زێدەی ھەیە، لەوانە نیشتەجێبووەکان، کەپرەکان، کەنیسەکان، فوارەکان، پەیکەرەکان، میوەدارەکان و دارستانەکان.

پارکێکی تر کە گرنگە پارکی ڤیرجیلیانۆیە، کە ڕوانینی بەرەو دوورگۆکەی بڕکانیی بچووکی نیزیدایە؛ لە دەرەوەی نیزیدا پڕۆچیدا و ئیسکیا ھەڵکەوتوون. پارکی ڤیرجیلیانۆ بە ناوی ڤیرجیلەوە نراوە، کە شاعیری ڕۆمیی کلاسیک و نووسەری لاتینییە کە پێشبینی دەکرێت لە نزیکیدا نێژرابێت. ناپۆلی بە چەندین ڤێلای شایستە، فوارە و پلیکانەکان ناسراوە، وەک نیۆکلاسیکی ڤێلا فلۆریدیانا، فوارەی نێپتون و پلیکانەکانی پێدامێنتینا.

نیۆ-گۆتیک، لیبێرتی ناپۆلیتانۆ و تەلارسازیی ھاوچەرخ

ئەندازیارییەک لە نموونە جۆراوجۆرەکانی لیبێرتی ناپۆلیتانۆ لە شارەکەدا

باڵەخانەی جۆراوجۆری ئیلھامبەخشراو لە نیۆ-گۆتیک لە ناپۆلیدا ئامادەن، بەھۆی کاریگەرییەی کە ئەم بزووتنەوەیە لەسەر تەلارسازی سکۆتلەندی-ھیندی لامۆنت یەنگ ھەیبوو، کە یەکێک بوو لە چالاکترین تەلارسازە ناپۆلیتانییەکان لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠دا. یەنگ شوێنپێیەکی بەرچاو لە دیمەنی شارەکەدا بەجێھێشت و چەندین پڕۆژەی شارستانیی دیزاین کرد، وەک یەکەم سابوەیی شارەکە (میترۆ).

لە ساڵانی سەرەتای سەدەی ٢٠دا، شێوازێکی خۆجێیی دیاردەی ئارت نووڤۆ، کە بە "لیبێرتی ناپۆلیتانۆ" ناسرابوو، لە شارەکەدا گەشەی کرد، کە چەندین باڵەخانەی دروست کرد کە تا ئەمڕۆش وەستاون. لە ساڵی ١٩٣٥دا، تەلارسازی عەقڵانیخواز لوئیجی کۆزێنزا بازارێکی نوێی ماسیی بۆ شارەکە دیزاین کرد. لە کاتی فەرمانڕەواییی فاشیستیدا، یەکەم پەیکەرەکانی "ناوەندی خزمەتگوزاری"ی شارەکە دروست کران، ھەموویان بە شێوازی عەقڵانیخواز-فەرمانکاری، لەوانە پالازۆ دێلێ پۆستێ و باڵەخانەکانی پرێتورا. Centro direzionale di Napoli تاقە کۆمەڵەی پاڵپشت بە یەکتریی بەرزەباڵەخانەکانە لە باشووری ئەورووپادا.

ناپۆلیی ژێر زەوی

ناپۆلیی ژێر زەوی

وتارە سەرەکییەکان: [[:ژێر زەویی ناپۆلی]]، [[:کۆمەڵەگۆڕەکانی سان ژانواریۆ]]، [[:کۆمەڵەگۆڕەکانی سانت گاودیۆسۆس]]، و [[:سان پیترۆ ئاد ئارام]]

لە ژێر زەویی ناپۆلیدا زنجیرەیەک ئەشكەوت و پەیکەر ھەن کە لەلایەن سەدەھا ساڵ لە دەرهێنانی بەردەوە دروست کراون، و شارەکە لە سەرووی ناوچەیەکی گەورەی گەرمیی ژێر زەویدا وەستاوە. ھەروەھا چەندین حەوزی کۆنی یۆنانی-ڕۆمی ھەن کە لە بەردی نەرمی توف ھەڵکەندراون کە زۆربەی شارەکەی لەسەر دروست کراوە. نزیکەی یەک kiloمەتر (٠٫٦٢ میل) لە چەندین کلومەتر تونێلی ژێر شارەکە دەکرێت سەردان بکرێت لە Napoli Sotteraneaوە، کە لە ناوەندی مێژوویی شارەکەدا لە ڤیا دێی تریبوناڵیدا ھەڵکەوتووە. ئەم سیستمەی تونێل و حەوزەکان لە ژێر زۆربەی شارەکەدایە و نزیکەی ٣٠ مەتر (٩٨ پێ) لە ژێر ئاستی زەویدایە. لە کاتی جەنگی جیهانیی دووەمدا، ئەم تونێلانە وەک پەناگەی ھێرشی ئاسمانی بەکارھاتبوون، و نووسینی سەر شووراکان ئازار و مەینەتیی پەنابەرانی ئەو سەردەمە دەردەبڕن.

کۆمەڵەگۆڕی گەورە لە ناوچەکەدا و دەوروبەری شارەکەدا ھەن، و شوێنەوارەکانی تر وەک پیسچینا میرابیلیس، حەوزی سەرەکی کە خزمەتی کەندووی ناپۆلیی دەکرد لە سەردەمی ڕۆمیدا.

چەندین ھەڵکۆڵینی شوێنەواریش ئامادەن؛ ئەوان لە سان لۆرێنزۆ مەجیۆریدا بازاڕی ناپۆلی، و لە سانتا کیارادا، گەورەترین کۆمەڵەی گەرمیی شارەکەیان لە سەردەمی ڕۆمیدا ئاشکرا کرد.

جوگرافیا

کەندووی ناپۆلی

چڕیی شارستانی لە ناوەندی ناپۆلیدا

شارەکە لەسەر کەندووی ناپۆلی، لە کەناری ڕۆژئاوای باشووری ئیتالیادا ھەڵکەوتووە؛ لە ئاستی دەریاوە بەرەو بەرزاییی ٤٥٠ مەتر (١٬٤٨٠ پێ) بەرز دەبێتەوە. ڕووبارە بچووکەکان کە پێشتر لە ناوەندی شارەکەوە تێپەڕ دەبوون لەو کاتەوە بەھۆی بیناسازییەوە داپۆشراون. لە نێوان دوو ناوچەی دیاری بڕکانیدا ھەڵکەوتووە، کە چیای ڤێزووڤیۆس و دەشتەکانی فلێگرێین. کامپی فلێگرێی وەک سوپەربڕکانێک سەیر دەکرێت. دوورگەکانی پڕۆچیدا، کاپری و ئیسکیا ھەموویان لە ناپۆلییەوە بە هایدرۆفۆیل و کەشتیگواستنەوە دەگەرێندرێنەوە. سۆرێنتۆ و کەناری ئەمالفی لە باشووری شارەکەوە ھەڵکەوتوون. لە ھەمان کاتدا، وێرانە ڕۆمییەکانی پۆمپەیی، ھێرکولانیۆم، ئۆپلۆنتیس و ستابیای، کە لە تەقینەوەی چیای ڤێزووڤیۆس لە ساڵی ٧٩ی زایینیدا وێران بوون، لە نێزیکیدا دیارن. شارە بەندەرییەکانی پۆتزۆلی و بایا، کە بەشێک بوون لە بنکەی دەریاییی ڕۆمیی پۆرتۆس یولیۆس، لە ڕۆژئاوای شارەکەوە ھەڵکەوتوون.

گەڕەکەکان

وتاری سەرەکی: [[:گەڕەکەکانی ناپۆلی]]

پالازۆ دۆن ئانا و کەناراوەکانی باگنۆ دۆن ئانا لە پۆسیلیپۆدا

سی گەڕەکی (quartieri) ناپۆلی لە خوارەوە ڕیزبەند کراون. بۆ مەبەستی کارگێڕی، ئەم سی ناوچەیە پێکەوە گرووپ کراون بۆ دە دەستەی بەڕێوەبەریی کۆمەڵگەی حکوومی.

1. پیانۆرا
2. بانیۆلی
3. پۆسیلیپۆ
4. فۆریگرۆتا
5. سۆکاڤۆ
6. چیایانۆ
7. ئارێنێلا
8. ڤۆمێرۆ
9. چیایا
10. سان فێردیناندۆ
11. مۆنتێکالڤاریۆ
12. سان جۆزێپێ
13. ئاڤۆکاتا
14. پۆڕتۆ
15. پێندینۆ
16. سان لۆرێنزۆ
17. مێرکاتۆ
18. ڤیکاریا
19. ستێلا
20. سان کارلۆ ئال ئارێنا
21. پیسچینۆلا
22. سکامپیا
23. میئانۆ
24. سێکۆندیگلیانۆ
25. سان پیترۆ ئا پاتیێرنۆ
26. پۆجیۆرێئالێ
27. زۆنا ئیندۆستریالێ
28. سان جۆڤانی ئا تێدوچیۆ
29. بارا
30. پۆنتچێلی

کەشوھەوا

ناپۆلی کەشوھەوایەکی دەریای سپیی ناوەڕاستی ھاوین-گەرمی ھەیە (پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن: Csa)، کە نزیک دەبێتەوە لە کەشوھەوای شێداری نیمچە-تڕۆپیکاڵ (پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن: Cfa). کەشوھەوا و بەپیتیی کەندووی ناپۆلی ناوچەکەی لە سەردەمی ڕۆمیدا بەناوبانگ کرد، کاتێک ئیمپراتۆرەکانی وەک کلاودیۆس و تایبیریۆس پشووەکانیان لە نزیک شارەکە بەسەر دەبرد. سیفەتە دەریایییەکان زستان نەرم دەکەن بەڵام جارجارە بارانبارینی بەھێز دروست دەکەن، بەتایبەت لە پایز و زستاندا. ھاوینان پلەی گەرمیی بەرز و شێدارییان ھەیە.

زستانان نەرمن، و بەفر لە ناوچەی شارەکەدا دەگمەنە بەڵام لەسەر چیای ڤێزووڤیۆس بەردەوامە. تشرینی دووەم تەڕترین مانگە لە ناپۆلیدا، لە کاتێکدا تەممووز وشکترین مانگە.

زانیاریی کەشوھەوا بۆ «ناپۆلی (فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ناپۆلی) (1991–2020 normals, extremes 1971–present)»
مانگی زایینی	١	٢	٣	٤	٥	٦	٧	٨	٩	١٠	١١	١٢	ساڵ
بەرزترین پلەی تۆمارکراو	٢١٫٥ (٧١)	٢٤٫٢ (٧٦)	٢٧٫٨ (٨٢)	٣١٫٠ (٨٨)	٣٤٫٨ (٩٥)	٣٧٫٤ (٩٩)	٣٩٫٠ (١٠٢)	٤٠٫٠ (١٠٤)	٣٧٫٢ (٩٩)	٣١٫٥ (٨٩)	٢٩٫٤ (٨٥)	٢٤٫٤ (٧٦)	٤٠ (١٠٤)
نێونجی بەرزترین پلە	١٣٫٤ (٥٦)	١٣٫٩ (٥٧)	١٦٫٤ (٦٢)	١٩٫٤ (٦٧)	٢٣٫٦ (٧٤)	٢٧٫٧ (٨٢)	٣٠٫٤ (٨٧)	٣١٫٠ (٨٨)	٢٦٫٨ (٨٠)	٢٣٫٠ (٧٣)	١٨٫٣ (٦٥)	١٤٫٣ (٥٨)	٢١٫٥٢ (٧٠٫٨)
نێونجی ڕۆژانە	٩٫١ (٤٨)	٩٫٤ (٤٩)	١١٫٩ (٥٣)	١٤٫٧ (٥٨)	١٩٫٠ (٦٦)	٢٣٫١ (٧٤)	٢٥٫٦ (٧٨)	٢٦٫٢ (٧٩)	٢٢٫٢ (٧٢)	١٨٫٤ (٦٥)	١٣٫٩ (٥٧)	١٠٫١ (٥٠)	١٦٫٩٧ (٦٢٫٤)
نێونجی کەمترین پلە	٤٫٧ (٤٠)	٤٫٩ (٤١)	٧٫٣ (٤٥)	١٠٫٠ (٥٠)	١٤٫٣ (٥٨)	١٨٫٤ (٦٥)	٢٠٫٩ (٧٠)	٢١٫٤ (٧١)	١٧٫٦ (٦٤)	١٣٫٨ (٥٧)	٩٫٥ (٤٩)	٥٫٩ (٤٣)	١٢٫٤ (٥٤)
کەمترین پلەی تۆمارکراو	−٥٫٦ (٢٢)	−٣٫٨ (٢٥)	−٣٫٦ (٢٦)	−١٫٠ (٣٠)	٥٫٠ (٤١)	٧٫٨ (٤٦)	١١٫٢ (٥٢)	١١٫٤ (٥٣)	٥٫٦ (٤٢)	٢٫٦ (٣٧)	−٣٫٤ (٢٦)	−٤٫٦ (٢٤)	−٥٫٦ (٢٢)
نێونجی بارین میلیمەتر	٩٢٫١ (٣٫٦٣)	٩٥٫٣ (٣٫٧٥)	٧٧٫٩ (٣٫٠٧)	٩٨٫٦ (٣٫٨٨)	٥٩٫٠ (٢٫٣٢)	٣٢٫٨ (١٫٢٩)	٢٨٫٥ (١٫١٢)	٣٥٫٥ (١٫٤)	٨٨٫٩ (٣٫٥)	١٣٥٫٥ (٥٫٣٣)	١٥٢٫١ (٥٫٩٩)	١١٢٫٠ (٤٫٤١)	١٬٠٠٨٫٢ (٣٩٫٦٩)
نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١.٠ mm)	٩٫٣	٩٫١	٨٫٦	٩٫٣	٦٫١	٣٫٣	٢٫٤	٣٫٧	٦٫١	٨٫٥	١٠٫٢	٩٫٩	٨٦٫٥
نێونجی شێی ڕێژەیی (٪)	٧٥	٧٣	٧١	٧٠	٧٠	٧٢	٧٠	٦٩	٧٣	٧٤	٧٦	٧٥	٧٢٫٣
نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون	١١٤٫٧	١٢٧٫٦	١٥٨٫١	١٨٩٫٠	٢٤٤٫٩	٢٧٩٫٠	٣١٣٫١	٢٩٤٫٥	٢٣٤٫٠	١٨٩٫١	١٢٦٫٠	١٠٥٫٤	٢٬٣٧٥٫٤
سەرچاوەی یەکەم: Istituto Superiore per la Protezione e la Ricerca Ambientale
سەرچاوەی دووەم: NOAA (humidity 1961–1990 and dew point 1991–2020)Servizio Meteorologico (precipitation and sun 1971–2000)

تێکڕای پلەی گەرمیی دەریا (ڕیڤێرای ناپۆلیتانی):

کانونی دووەم	شبات	ئازار	نیسان	ئایار	حوزەیران	تەممووز	ئاب	ئەیلوول	تشرینی یەکەم	تشرینی دووەم	کانونی یەکەم	ساڵ
١٤٫٦ degrees Celsius (٥٨٫٣ پلەی فارەنھایت)	١٣٫٩ degrees Celsius (٥٧٫٠ پلەی فارەنھایت)	١٤٫٢ degrees Celsius (٥٧٫٦ پلەی فارەنھایت)	١٥٫٦ degrees Celsius (٦٠٫١ پلەی فارەنھایت)	١٩٫٠ degrees Celsius (٦٦٫٢ پلەی فارەنھایت)	٢٣٫٦ degrees Celsius (٧٤٫٥ پلەی فارەنھایت)	٢٥٫٩ degrees Celsius (٧٨٫٦ پلەی فارەنھایت)	٢٦٫٠ degrees Celsius (٧٨٫٨ پلەی فارەنھایت)	٢٤٫٩ degrees Celsius (٧٦٫٨ پلەی فارەنھایت)	٢١٫٥ degrees Celsius (٧٠٫٧ پلەی فارەنھایت)	١٩٫٢ degrees Celsius (٦٦٫٦ پلەی فارەنھایت)	١٦٫٤ degrees Celsius (٦١٫٥ پلەی فارەنھایت)	١٩٫٦ degrees Celsius (٦٧٫٣ پلەی فارەنھایت)

دانیشتووان

دانیشتووانی مێژوویی

ساڵ	دان.	±% p.a.
800	٥٠٬٠٠٠	—
1000	٣٠٬٠٠٠	−0.26%
1300	٦٠٬٠٠٠	+0.23%
1500	١٥٠٬٠٠٠	+0.46%
1600	٢٧٥٬٠٠٠	+0.61%
1700	٢٠٧٬٠٠٠	−0.28%
1861	٤٨٤٬٠٢٦	+0.53%
1871	٤٨٩٬٠٠٨	+0.10%
1881	٥٣٥٬٢٠٦	+0.91%
1901	٦٢١٬٢١٣	+0.75%
1911	٧٥١٬٢١١	+1.92%
1921	٨٥٩٬٦٢٩	+1.36%
1931	٨٣١٬٧٨١	−0.33%
1936	٨٦٥٬٩١٣	+0.81%
1951	١٬٠١٠٬٥٥٠	+1.04%
1961	١٬١٨٢٬٨١٥	+1.59%
1971	١٬٢٢٦٬٥٩٤	+0.36%
1981	١٬٢١٢٬٣٨٧	−0.12%
1991	١٬٠٦٧٬٣٦٥	−1.27%
2001	١٬٠٠٤٬٥٠٠	−0.61%
2011	٩٦٢٬٠٠٣	−0.43%
2021	٩٢١٬١٤٢	−0.43%
سەرچاوە: , ISTAT

تا ساڵی ٢٠٢٦، ژمارەی دانیشتووان ٩٠٥،٠٥٠ کەسە، کە ٤٨.٢٪یان نێرینەن، و ٥١.٨٪یان مێینەن. نەوجەوانان ١٥.٩٪ی دانیشتووان پێکھێناوە، و بەساڵاچووان ٢٢.٩٪ پێکھێناوە.

دانیشتووانی ناپۆلی لە ٦٢١،٠٠٠ کەسەوە لە ساڵی ١٩٠١دا بەرز بووەوە بۆ ١،٢٢٦،٠٠٠ کەس لە ساڵی ١٩٧١دا، و دابەزی بۆ ٩١٠،٠٠٠ کەس لە ساڵی ٢٠٢٢دا کاتێک دانیشتووانی شارەکە گواسترانەوە بۆ گەڕەکە دەوروبەرەکان. بەپێی سەرچاوە جیاوازەکان، ناوچەی مێترۆپۆلیتانی ناپۆلی ئایا دووەم پڕدانیشتووانترین ناوچەی مێترۆپۆلیتانییە لە ئیتالیادا لە دوای میلان (بە ٤،٤٣٤،١٣٦ دانیشتوو بەپێی داتای Svimez) یان سێیەمە (بە ٣.٥ ملیۆن دانیشتوو بەپێی OECD). جگە لەوەش، ناپۆلی پڕچڕترین شاری گەورەی ئیتالیایە بەپێی دانیشتووان، بە نزیکەی ٨،١٨٢ کەس لە هر کلومەترێکی چوارگۆشەدا؛ بەڵام، کەمبوونەوەیەکی بەرچاو لە چڕیی دانیشتوواندا بینیوە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، کاتێک ژمارەکە لە سەرووی ٩،٠٠٠ کەس لە هر کلومەترێکی چوارگۆشەدا بوو.

کۆچکردن

لە بەراورددا لەگەڵ چەندین شاری باکووری ئیتالیادا، کۆچبەرانی بێگانەی تا حدێک کەم لە ناپۆلیدا ھەن؛ تا ساڵی ٢٠٢٥، لە وڵاتانی لەدایکبوونی ناسراوی ٨٨٥،٩٠٣ دانیشتوو، زۆرترینیان بریتی لە: ئیتالیا (٨٤٧،٣٧٩ – ٩٥.٧٪).

ئامارەکان دەر دەخەن کە، لە ڕابردوودا، زۆربەی زۆری کۆچبەران لە ناپۆلیدا ئافرەت بوون؛ ئەمەش ڕووی دا چونکە کۆچبەرە نێرینەکان لە ئیتالیادا ڕوویان لە باکووری دەوڵەمەندتر دەکرد.

کۆچکردن

لە بەراورددا لەگەڵ چەندین شاری باکووری ئیتالیادا، کۆچبەرانی بێگانەی تا حدێک کەم لە ناپۆلیدا ھەن؛ تا ساڵی ٢٠٢٥، لە وڵاتانی لەدایکبوونی ناسراوی ٨٨٥،٩٠٣ دانیشتوو، زۆرترینیان بریتی لە: ئیتالیا (٨٤٧،٣٧٩ – ٩٥.٧٪).

ئامارەکان دەر دەخەن کە، لە ڕابردوودا، زۆربەی زۆری کۆچبەران لە ناپۆلیدا ئافرەت بوون؛ ئەمەش ڕووی دا چونکە کۆچبەرە نێرینەکان لە ئیتالیادا ڕوویان لە باکووری دەوڵەمەندتر دەکرد.

باڵەخانەی سەرەکیی زانکۆی ناپۆلی فێدێریکۆی دووەم

ناپۆلی بە چەندین پەیمانگای خوێندنی باڵا و ناوەندی توێژینەوە بەناوبانگە. ناپۆلی میوانداریی ئەوە دەکات کە وەک کۆنترین زانکۆی دەوڵەتی لە جیهاندا سەیر دەکرێت، کە زانکۆی ناپۆلی فێدێریکۆی دووەمە، کە لەلایەن فریدریکی دووەمەوە لە ساڵی ١٢٢٤دا دامەزراوە. زانکۆکە لە نێوان دیارترین زانکۆکانی ئیتالیادایە، بە نزیکەی ٧٠،٠٠٠ قوتابی و زیاتر لە ٦،٠٠٠ مامۆستاوە لە ساڵی ٢٠٢٢دا. میوانداریی باخچەی ڕووەکیی ناپۆلی دەکات، کە لە ساڵی ١٨٠٧دا لەلایەن جۆزێف بۆناپارتەوە کرایەوە، بە بەکارھێنانی نەخشەسازییەکانی ڕاکێشراو لەژێر دەستی پاشای بۆربۆن فێردیناندی چوارەم. ١٥ هێکتاری باخچەکە نزیکەی ٢٥،٠٠٠ لە نموونەی زیاتر لە ١٠،٠٠٠ جۆر لەخۆ دەگرێت.

ھەروەھا ناپۆلی لەلایەن زانکۆی کەمپانیا لوئیجی ڤانڤیتێلییەوە خزمەت دەکرێت، کە زانکۆیەکی ھاوچەرخە لە ساڵی ١٩٨٩دا کرایەوە، و بەستنەوەی بەھێزی بە پارێزگای کاسێرتای نێزیکەوە ھەیە. ناوەندێکی تری دیاری پەروەردە زانکۆی ناپۆلی "لۆریێنتالێ"یە، کە تایبەتمەندە لە کلتووری ڕۆژھەڵاتیدا، و لەلایەن مژدەدەری یەسوعی ماتێۆ ڕیپاوە لە ساڵی ١٧٣٢دا دامەزرا، دوای گەڕانەوەی لە حەوشەی کانگکسی، ئیمپراتۆری مانچووی بنەماڵەی چینگی چین.

زانکۆ دیارەکانی تری ناپۆلی زانکۆی ناپۆلی پارتێنۆپێ، زانکۆی تایبەتی سوۆر ئۆرسۆلا بێنینکاسا، و پەیمانگای ئایینیی پاپاییی یەسوعیی باشووری ئیتالیا لەخۆ دەگرن. کۆنسێرڤاتۆریی مۆسیقای سان پیترۆ ئا مایێلا یەکەم دامەزراوەی پەروەردەی مۆسیقای شارەکەیە؛ کۆنترین کۆنسێرڤاتۆرییەکانی مۆسیقای ناپۆلی لە سەدەی ١٦دا لەژێر دەستی ئیسپانیییەکاندا دامەزران. ئەکادیمیای ھونەرە جوانەکان کە لەسەر ڤیا سانتا ماریا دی کۆستانتینۆپۆلی ھەڵکەوتووە، یەکەم قوتابخانەی ھونەری شارەکەیە و یەکێکە لە کۆنترینەکانی ئیتالیا. ھەروەھا ناپۆلی میوانداریی ڕوانگەخانەی فەلەکیی کاپۆدیمۆنتێ دەکات، کە لە ساڵی ١٨١٢دا لەلایەن پاشا ژواکیم مورات و فەلەکناس فێدێریگۆ زوکارییەوە دامەزرا، کۆنترین وێستگەی لێکۆڵینەوەی زیندەوەرە دەریایییەکان لە جیهاندا، Stazione Zoologica Anton Dohrn، لە ساڵی ١٨٧٢دا لەلایەن زانای ئەڵمانی ئەنتۆن دۆرنەوە دروست کرا، و کۆنترین ڕوانگەخانەی بڕکانیی بەردەوامی جیهان، ڕوانگەخانەی ڤێزووڤیۆس، کە لە ساڵی ١٨٤١دا دامەزرا. ڕوانگەخانەکە لەسەر لێژاییەکانی چیای ڤێزووڤیۆس لە نزیک شاری ئێڕکولانۆ ھەڵکەوتووە، و ئێستا پەیمانگایەکی تایبەتمەندی بەردەوامی پەیمانگای نیشتمانیی جیۆفیزیک و بڕکانناسی (INGV)یە.

سیاسەت

وتارە سەرەکییەکان: [[:سیاسەتی کەمپانیا]]، [[:پێڕستی پارێزگارەکانی ناپۆلی]]، و [[:ھەڵبژاردنەکان لە ناپۆلی]]

پالازۆ سان جاکۆمۆ، تەلاری شارەوانی

پالازۆ دێلێ پۆستێ لە ناپۆلی، جینو فرانزی، ١٩٣٦. شاکاری مۆدێرنیزم، مەڕمەڕ و دیۆریت.

بەڕێوەبردن

هر یەکێک لە ٧،٨٩٦ کۆمۆنەی ئیتالیا ئەمڕۆ لە ئاستی خۆجێیدا لەلایەن ئەنجومەنێکی شارەوە بە سەرۆکایەتیی پارێزگارێکی ھەڵبژێردراو نوێنەرایەتی دەکرێت، کە بە sindaco ناسراوە و بە شێوەیەکی ناوفەرمی پێی دەوترێت یەکەم ھاووڵاتی (primo cittadino). ئەم سیستمە، یان سیستمێکی زۆر ھاوشێوەی ئەوە، لە کاتی داگیرکردنی ئیتالیا لەلایەن ھێزەکانی ناپۆلیۆنەوە لە ساڵی ١٨٠٨دا ھەبووە. کاتێک شانشینی دوو سسیلیا گەڕێنرایەوە، سیستمەکە لە شوێنی خۆیدا ھێڵدرایەوە بە ئەندامانی ئەریستۆکراسی کە ڕۆڵی پارێزگارییان پڕ دەکردەوە. تا کۆتایی سەدەی ١٩، سیاسەتی پارتیی سیاسی دەستی بە سەرھەڵدان کرد؛ لە کاتی سەردەمی فاشیستیدا، هر کۆمۆنەیەک لەلایەن podestàیەکەوە نوێنەرایەتی دەکرا. لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە، دیمەنی سیاسیی ناپۆلی نە بە توندی لایەنگری ڕاستڕەو بووە و نە لایەنگری چەپڕەو – هەردوو دیموکراتە مەسیحییەکان و سۆشیالیستە دیموکراتەکان لە کاتە جیاوازەکاندا فەرمانڕەواییی شارەکەیان کردووە، بە ڕێژەیەکی نزیکەی یەکسان. لە سەرەتای دەیەی ١٩٩٠ەکانەوە، پارێزگارەکانی ناپۆلی ھەموویان سەر بە گرووپە سیاسییە چەپڕەو یان چەپڕەوی ناوەڕاست بوون.

لە ساڵی ٢٠٢١ەوە، پارێزگاری ناپۆلی گایەتانۆ مانفرێدییە، کە سیاسەتمەدارێکی سەربەخۆیە و لەلایەن ھاوپەیمانیی چەپڕەوی ناوەڕاستەوە پاڵێوراوە، وەزیری پێشووی زانکۆ و توێژینەوە بووە لە حکوومەتی دووەمی کۆنتێدا، و سەرۆکی پێشووی زانکۆی ناپۆلی فێدێریکۆی دووەم بووە.

دابەشکارییە کارگێڕییەکان

شارەوانیی ١ەم	– چیایا، پۆسیلیپۆ، سان فێردیناندۆ
شارەوانیی ٢ەم	– ئاڤۆکاتا، مێرکاتۆ، مۆنتێکالڤاریۆ، پێندینۆ، پۆڕتۆ، سان جۆزێپێ
شارەوانیی ٣ەم	– سان کارلۆ ئال ئارێنا، ستێلا
شارەوانیی ٤ەم	– پۆجیۆرێئالێ، سان لۆرێنزۆ، ڤیکاریا، زۆنا ئیندۆستریالێ
شارەوانیی ٥ەم	– ئارێنێلا، ڤۆمێرۆ
شارەوانیی ٦ەم	– بارا، پۆنتچێلی، سان جۆڤانی ئا تێدوچیۆ
شارەوانیی ٧ەم	– میئانۆ، سان پیترۆ ئا پاتیێرنۆ، سێکۆندیگلیانۆ
شارەوانیی ٨ەم	– چیایانۆ، ماریانێلا، پیسچینۆلا، سکامپیا
شارەوانیی ٩ەم	– پیانۆرا، سۆکاڤۆ
شارەوانیی ١٠ەم	– بانیۆلی، فۆریگرۆتا

ئابووری

وتاری سەرەکی: [[:ئابووریی ناپۆلی]]

بەندەری ناپۆلی

ناپۆلی، لەناو سنوورە کارگێڕییەکانیدا، چوارەم گەورەترین ئابووریی ئیتالیایە لە دوای میلان، ڕۆما و تورین، و ١٠٣ەمین گەورەترین ئابووریی شارستانیی جیهانە بەپێی توانای کڕین، بە کۆی بەرهەمی ناوخۆییی خەمڵێنراوی ساڵی ٢٠٢٤ کە ٢٨.٤ ملیار یۆرۆ بوو، کە بەرامبەرە بە ٣٠،٨٠٤ یۆرۆ بۆ هر تاکێک. ناپۆلی ناوەندێکی گەورەی بارھەڵگری دەریایییە، و بەندەری ناپۆلی یەکێکە لە گەورەترین و پڕبەکارھاتووترین بەندەرەکانی دەریای سپیی ناوەڕاست. شارەکە گەشەیەکی ئابووریی بەرچاوی بینیوە لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە، بەڵام بێکاری وەک ئاریشەیەکی سەرەکی دەمێنێتەوە، و شارەکە بە ئاستی بەرزی گەندەڵیی سیاسی و تاوانی ڕێکخراو تایبەتمەندە.

ناپۆلی شوێنێکی سەرەکیی گەشتیاریی نیشتمانی و نێودەوڵەتییە، و یەکێکە لە شارە گەشتیارییە سەرەکییەکانی ئیتالیا و ئەورووپا. گەشتیاران لە سەدەی ١٨دا لە کاتی گەشتی گەورەدا دەستیان کرد بە سەردانیکردنی ناپۆلی.

لە دەیەکانی دواییدا، گۆڕانکاری لە ئابووریی نەریتیی سەر بە کشتوکاڵەوە لە پارێزگای ناپۆلیدا ڕووی داوە بۆ ئابووریی سەر بە پێشەسازییە خزمەتگوزارییەکان. کەرتی خزمەتگوزاری زۆربەی ناپۆلیتانییەکان بەکار دەخات، ئەگەرچی زیاتر لە نیوەیان کۆمپانیای بچووکن بە کەمتر لە ٢٠ کارمەند؛ نزیکەی ٧٠ کۆمپانیا دەوترێت ئاست ناوەندن بە زیاتر لە ٢٠٠ کارمەند، و نزیکەی ١٥ کۆمپانیا زیاتر لە ٥٠٠ کارمەندیان ھەیە.

گەشتیاری

ناپۆلی، لەگەڵ فلۆرەنس، ڕۆما، ڤینیسیا و میلاندا، یەکێکە لە شوێنە گەشتیارییە سەرەکییەکانی ئیتالیا. بە ٢٠،٠٠٠،٠٠٠ سەردانکەر لە ساڵی ٢٠٢٥دا، شارەکە بە تەواوی لە دابەزینی گەشتیاریی توندی دەیەکانی ڕابردوو ڕزگاری بووە (کە بە پلەی یەکەم بەھۆی ئامانجی یەکلا doیانەی شاری پێشەسازی بوو بەڵام ھەروەھا بەھۆی زیانگەیاندن بە وێنەی شارەکە لەلایەن میدیای ئیتالییەوە، لە بوومەلەرزەی ئیرپینیای ١٩٨٠ و قەیرانی خاشاک، بە لایەنگری لە ناوەندەکانی کەناراوەکانی ناوچەی مێترۆپۆلیتانییەکەی). بۆ ھەڵسەنگاندنی گونجاوی دیاردەکە، بەڵام، دەبێت لەبەرچاو بگیرێت کە بەشێکی گەورە لە گەشتیاران ساڵانە سەردانی ناپۆلی دەکەن، بە مانەوە لە شوێنە جۆراوجۆرەکانی دەوروبەریدا، کە بە ھێڵە ڕاستەوخۆیە تایبەت و گشتییەکان بە شارەکەوە بەستراونەتەوە. سەردانە ڕۆژانەیییەکان بۆ ناپۆلی لەلایەن کۆمپانیا گەشتیارییە جۆراوجۆرەکانی ڕۆمی و سەرجەم شوێنە گەشتیارییە سەرەکییەکانی کەمپانیاوە ئەنجام دەدرێن: تا ساڵی ٢٠١٩، ناپۆلی دەیەم پڕسەردانکەرترین شارەوانییە لە ئیتالیادا و یەکەمە لە باشووردا.

کەرتی گەشتیاری بە بەردەوامی گەشە دەکات و پێشبینیی گەیشتن بە شارە ھونەریییەکانی ئاستی خۆی جارێکی تر لە ماوەیەکی تا حدێک کورتدا چاوەڕوان دەکرێت. گەشتیاری بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون کێشێکی بڕیاردهەر وەردەگرێت بۆ ئابووریی شارەکە، بەم ھۆیەوە، ڕێک وەک ئەوەی بۆ نموونە لە حاڵەتی ڤینیسیا یان فلۆرەنسدا ڕووی دا، مەترسیی نوێکردنەوە و دەربەدەرکردنی هەژارانی ناوەندی مێژوویی ئێستا بەرزە.

گواستنەوە

فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ناپۆلی

پەڕگە:Toledo metro station (J).jpg

وێستگەی تۆلێدۆی میترۆی ناپۆلی، کە وەک یەکێک لە جوانترین وێستگەکانی میترۆ لە ئەورووپا و جیهاندا سەیر دەکرێت.

ناپۆلی لەلایەن چەندین شاڕێگەی سەرەکییەوە (ئیتالی: autostrade) خزمەت دەکرێت. شاڕێگەی A1، کە درێژترین شاڕێگەیە لە ئیتالیادا، ناپۆلی بە میلانەوە دەبەستێتەوە. A3 بەرەو باشوور لە ناپۆلییەوە دەچێت بۆ سالێرنۆ، لەو شوێنەی کە شاڕێگە بۆ ڕێجیۆ کەمپانییا دەست پێ دەکات، لە کاتێکدا A16 بەرەو ڕۆژھەڵات دەچێت بۆ کانۆسا. A16 ناو نراوە بە autostrada dei Due Mari ("شاڕێگەی دوو دەریایەکە") چونکە دەریای تیرێنی بە دەریای ئەدریاتیکەوە دەبەستێتەوە.

خزمەتگوزارییەکانی شەمەندەفەری شارستانی لەلایەن ئێنتێ ئۆتۆنۆمۆ ڤۆلتورنۆ و ترێنیتالیاوە لە ڕێگەی خزمەتگوزاریی شەمەندەفەری شارستانیی ناپۆلییەوە دابین دەکرێن.

وێستگەی سەرەکیی شەمەندەفەری شارەکە ناپۆلی چێنترالێیە، کە لە پیازا گاریباڵدیدا ھەڵکەوتووە؛ وێستگە دیارەکانی تر ناپۆلی کامپی فلێگرێی و ناپۆلی مێرگێلینان. ناپۆلی ئافراگۆلا خزمەتی شەمەندەفەرە خێراکان دەکات کە لە وێستگەی ناپۆلی چێنترالێ دەست پێ ناکەن یان کۆتایی نایەن. شەقامەکانی ناپۆلی بە بەناوبانگی تەنگن (یەکەم شاری جیهان بوو کە شەقامی یەک ئاراستەیی پیادەڕۆی دروست کرد)، بۆیە خەڵکی گشتی بە شێوەیەکی باو ئۆتۆمبێلی بچووکی ھاتچباک و سکۆتەر بۆ گواستنەوەی شەخسی بەکاردێنن. لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە، شەمەندەفەرەکان بە خێراییی ٣٠٠ kilometres per hour (١٨٦ miles per hour) ناپۆلییان بە ڕۆماوە بەستووەتەوە بە کاتی گەشتی کەمتر لە کاتژمێرێک، و خزمەتگوزارییە خێرا ڕاستەوخۆکان بۆ فلۆرەنس، بڵۆنیا، میلان، تورین و سالێرنۆش کار دەکەن. خزمەتگوزارییە ڕاستەوخۆکانی شەوانەی 'شەمەندەفەری کەشتی' بۆ شارەکانی سسیلیا کار دەکەن.

بەندەری ناپۆلی چەندین ھێڵی کەشتیگواستنەوە، هایدرۆفۆیل، و کاتاماران بۆ کاپری، ئیسکیا و سۆرێنتۆ، سالێرنۆ، پۆسیتانۆ و ئەمالفی دەبات بەڕێوە. ھەروەھا خزمەتگوزاری بۆ سسیلیا، ساردینیا، پۆنزا و دوورگەکانی ئایۆلیان بەردەستە. بەندەرەکە ساڵانە خزمەت بە زیاتر لە ٦ ملیۆن گەشتیاری خۆجێیی دەکات، لەگەڵ ١ ملیۆنی تری گەشتیارانی کەشتیی گەشتیاریی نێودەوڵەتی. خزمەتگوزاریی گواستنەوەی هایدرۆفۆیلی ھەرێمی، Metrò del Mare، ساڵانە لە تەممووز تا ئەیلوول کار دەکات، کە لەلایەن یەکێتییەکی کەشتیخاوەنان و ئیدارە خۆجێیییەکانەوە ڕادەگیرێت.

فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ناپۆلی لە گەڕەکی دەوروبەری سان پیترۆ ئا پاتیێرنۆدا ھەڵکەوتووە. گەورەترین فڕۆکەخانەیە لە باشووری ئیتالیادا، بە نزیکەی ٢٥٠ گەشتی نیشتمانی و نێودەوڵەتی کە ڕۆژانە دەگەن یان دەر دەچن.

تێکڕای کاتی گواستنەوەی ئاسایی بە گواستنەوەی گشتی لە ناپۆلیدا لە ڕۆژانی کارکردندا ٧٧ خولەکە. نۆزدە لە سەدی گەشتیارانی گواستنەوەی گشتی ڕۆژانە زیاتر لە ٢ کاتژمێر گەشت دەکەن. تێکڕای کاتی چاوەڕوانکردنی خەڵک لە وەستانگە یان وێستگەدا بۆ گواستنەوەی گشتی ٢٧ خولەکە، لە کاتێکدا ٥٦٪ی سەرنشینان زیاتر لە ٢٠ خولەک چاوەڕێ دەکەن. تێکڕای مەودای گەشتکردنی خەڵک لە یەک گەشتدا بە گواستنەوەی گشتی ٧٫١ kiloمەتر (٤٫٤ میل)ە، لە کاتێکدا ١١٪ زیاتر لە ١٢ kiloمەتر (٧٫٥ میل) لە یەک ئاراستەدا گەشت دەکەن.

گواستنەوەی گشتیی شارستانی

ناپۆلی تۆڕێکی گواستنەوەی گشتیی بەرفراوانی ھەیە، لەوانە ترامەکان، پاسەکان و ترۆلیپاسەکان، کە زۆربەیان لەلایەن کۆمپانیای خاوەندارێتیی شارەوانی Azienda Napoletana Mobilità (ANM)ەوە بەڕێوە دەبرێن. هەندێک خزمەتگوزاریی دەوروبەری لەلایەن AIR Campaniaوە بەڕێوە دەبرێن.

جگە لەوەش شارەکە میترۆی ناپۆلی (بە ئیتالی: metropolitana di Napoli) بەڕێوە دەبات، کە سیستمێکی شەمەندەفەری ژێر زەویی گواستنەوەی خێرای شەمەندەفەرە کە هەردوو هێڵی شەمەندەفەری سەر زەوی و وێستگەکانی میترۆی شارەکە تێکەڵ دەکات، کە چەندین لەوانیان بەھۆی تەلارسازیی ڕازێنراو و ھونەری گشتییەوە ناسراون. لە ڕاستیدا، وێستگەکانی تۆلێدۆ و چیایا زۆرجار لە پلەکانی سەرەوەی ڕیزبەندیی جوانترین وێستگەکانی میترۆ لە جیهاندا وەستاون.

ھەروەھا چوار فونیکولار لە شارەکەدا ھەن (کە لەلایەن ANMەوە بەڕێوە دەبرێن): ناوچەیی، چیایا، مۆنتێسانتۆ و مێرگێلینا. پێنج ئەسانسۆری گشتی لە شارەکەدا لە کاردان: لەناو پردی چیایا، لە ڤیا ئاکتۆن، لە نزیک پردی سانیتا، لە ژێر چیای ئێکیا، و لە پارکی ڤێنتاگلیێری، بە ھاوکاریی دوو پلیکانەی کارەباییی گشتی.

کلتوور

ھونەر

وێنەیەکی ڕومانتیکی لەلایەن سالڤاتۆر فێرگۆلاوە کە کردنەوەی ھێڵی شەمەندەفەری ناپۆلی-پۆڕتیچی لە ساڵی ١٨٣٩دا پیشان دەدات

ناپۆلی بۆ ماوەیەکی درێژ ناوەندێکی ھونەر و تەلارسازی بووە، بە کەنیسە، قەڵا و کۆشکەکانی سەردەمی سەدەی ناوین، بارۆک و ڕێنێسانس داپۆشراوە. فاکتەرێکی یەکلاکەرەوە لە گەشەسەندنی قوتابخانەی وێنەکێشانی ناپۆلیتانیدا گەیشتنی کاراڤاجیۆ بوو بۆ ناپۆلی لە ساڵی ١٦٠٦دا. لە سەدەی ١٨دا، ناپۆلی ماوەیەکی نیۆکلاسیکیزمی بەسەر برد، دوای دۆزینەوەی وێرانە ڕۆمییە سەرنجڕاکێشە بەجێماوەکانی ھێرکولانیۆم و پۆمپەیی.

ئەکادیمیای ناپۆلیتانیی ھونەرە جوانەکان، کە لە ساڵی ١٧٥٢دا لەلایەن کارلی سێیەمی بۆربۆنەوە وەک Real Accademia di Disegno (ئینگلیزی: ئەکادیمیای پاشایەتیی دیزاین) دامەزرا، ناوەندی قوتابخانەی ھونەریی پۆسیلیپۆ بوو لە سەدەی ١٩دا. ھونەرمەندانی وەک دۆمێنیکۆ مۆرێلی، جاکۆمۆ دی کیریکۆ، فرانسیسکۆ ساڤێریۆ ئالتامورا و جیۆاچینۆ تۆما لەم سەردەمەدا لە ناپۆلیدا کاریان دەکرد، و چەندین لە بەرهەمەکانیان ئێستا لە کۆمەڵەی ھونەریی ئەکادیمیاکەدا پیشان دەدرێن. ئەکادیمیا ھاوچەرخەکە خول لە وێنەکێشان، ڕازاندنەوە، پەیکەرتاشی، دیزاین، نۆژەنکردنەوە، و ڕێکخستنی شارستانیدا پێشکەش دەکات. ھەروەھا ناپۆلی بە شانۆکانی ناسراوە، کە لە کۆنترینەکانی ئەورووپان: ماڵی ئۆپێرای شانۆی سان کارلۆ مێژووەکەی بۆ سەدەی ١٨ دەگەڕێتەوە.

ھەروەھا ناپۆلی ماڵی نەریتی ھونەریی پۆرسێلینی کاپۆدیمۆنتێیە. لە ساڵی ١٧٤٣دا، کارلی بۆربۆن کارگەی پاشایەتیی کاپۆدیمۆنتێی دامەزراند، کە چەندین لە بەرهەمە ھونەرییەکانی ئێستا لە مۆزەخانەی کاپۆدیمۆنتێدا لەسەر تەختەن. چەندین لە کارگەکان کۆتاییی سەدەی ١٩ی ناپۆلی تا ئەمڕۆش چالاک ماونەتەوە.

چێشت

وتارە سەرەکییەکان: [[:چێشتی ناپۆلیتانی]]، [[:ئایسکرێمی ناپۆلیتانی]]، [[:پیتزای ناپۆلیتانی]]، و [[:ڕاگوی ناپۆلیتانی]]

پیتزای ناپۆلیتانی. پیتزا لە ناپۆلیدا داھێنرا.

سفۆگلیاتێلا، شیرینییەکی بەناوبانگی ناپۆلیتانی

ناپۆلی لە سەرانسەری جیهاندا بەھۆی چێشت و شەرابەکەیەوە بەناوبانگە. کاریگەری لە کلتوورە جۆراوجۆرەکانەوە وەرگرتووە کە لە درێژایی مێژوودا تێیدا نیشتەجێ بوون، لەوانە یۆنانییەکان، ئیسپانییەکان و فەڕەنسییەکان. چێشتی ناپۆلیتانی وەک شێوازێکی دیار لە سەدەی ١٨دا سەرھەڵدا. پێکھاتەکانی بە گشتی دەوڵەمەندن لە تامدا لە کاتێکدا بۆ خەڵکی گشتی گونجاون لە ڕووی نرخەوە. لە ئایاری ٢٠٢٤دا، گۆڤاری Time Out ناپۆلیی وەک باشترین شاری جیهان بۆ خواردن ناو برد.

ناپۆلی بە شێوەیەکی نەریتی وەک نیشتمانی پیتزا دادەنرێت. ئەمە وەک خواردنێکی ھەژاران دەستی پێ کرد، بەڵام لەژێر دەستی فێردیناندی چوارەمدا لە نێوان چینە بەرزەکاندا بەناوبانگ بوو. پیتزای مارگەریتا بە ناوی شازادە مارگەریتای ساڤۆیەوە نرا دوای سەردانەکەی. بە شێوەیەکی نەریتی لە فڕنی داریندا دروست دەکرێت، پێکھاتەکانی لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە بە توندی بەپێی یاسا ڕێکخراون، و دەبێت ئاردی گەنمی جۆری "00" لەگەڵ زێدەکردنی ئاردی جۆری "0"ی مایە، ئاوی کانزاییی سروشتی، تەماتەی توێکڵلادراو یان تەماتەی گێلاسیی تازە، مۆزارێلا، خوێی دەریا و ڕۆنی زەیتوونی دڵسۆز لەخۆ بگرێت.

ئیسپاگێتیش بە ناپۆلییەوە بەستراوەتەوە، و بە گشتی لەگەڵ سەدەفەکانی ڤۆنگۆلێ یان lupini di mareدا دەخورێت. ھێمایەکی بەناوبانگی فۆلکلۆری ناپۆلیتانی کەسایەتیی کۆمیدیی پولچینێلایە کە دەوری ژەمێک ئیسپاگێتی دەخوات. خواردنە بەناوبانگەکانی تر بریتی لە پارمیجیانا دی مێلانزانێ، spaghetti alle vongole و کاساتیێلۆ. وەک شارێکی کەناراو، ناپۆلی بە خواردنە دەریایییەکان ناسراوە لەوانە impepata di cozze (گوێچکەماسی بە فلفل)، purpetiello affogato (ئۆکتۆپۆس لە ئاوی گۆشتدا دروست کراوە)، alici marinate (ئەنچۆڤیی خاوکراوە)، baccalà alla napoletana (ماهیی کۆدی خوێکراو) و baccalà fritto (ماهیی کۆدی سوورکراوە)، خواردنێک کە بە شێوەیەکی باو لە سەردەمی کریسمسدا دەخورێت.

ناپۆلی بە خواردنە شیرینەکانی ناسراوە، لەوانە جۆرەھا جۆری خۆجێیی سەر بە میوە لە جێلاتۆی ئیتالی، کە ھاوشێوەی ئایسکرێمە. خواردنە شیرینییە بەناوبانگەکانی ناپۆلیتانی زێپۆلێ، بابا، سفۆگلیاتێلا و پاستێرا لەخۆ دەگرن، کە دوا دانەیان بە تایبەتی بۆ جەژنی سەری ساڵی مەسیحی دروست دەکرێت. شیرینییەکی تری وەرزشی ستڕوفۆلییە، هەویرێکی شیرینی ھەنگوینە کە ڕازێنراوەتەوە و لە دەوروبەری کریسمسدا دەخورێت. قۆریی نەریتیی قاوەی ناپۆلیتانی، کە بە cuccuma یان cuccumella ناسراوە، بنەمایەکی بوو بۆ داھێنانی دەزگای ئیسپرێسۆ، و ھەروەھا ئیلھامی بە قۆریی مۆکا بەخشی. کارگەکانی شەراب لە ناوچەی ڤێزووڤیۆسدا شەرابی وەک Lacryma Christi ("فرمێسکەکانی مەسیح") و Terzigno بەرهەم دەھێنن. ھەروەھا ناپۆلی ماڵی لیمۆنچێلۆیە، کە لیکۆرێکی لیمۆی بەناوبانگ بوو.

جەژنەکان

گرنگیی کلتووریی ناپۆلی زۆرجار لە ڕێگەی زنجیرەیەک جەژنەوە دەنوێنرێت کە لە شارەکەدا بەڕێوە دەچن. پێڕستی خوارەوە چەندین جەژنن کە لە ناپۆلیدا ڕوو دەدەن (تێبینی: هەندێک جەژن ساڵانە بەڕێوە ناچن).

وێنەکێشانێکی ساڵی ١٨١٣ لە جەژنی پیێدیگرۆتا

• Festa di Piedigrotta ("جەژنی پیێدیگرۆتا") – ڕووداوێکی مۆسیقییە بە گشتی لە ئەیلوولدا بەڕێوە دەچێت بۆ یادوەرەوەریی مادۆنای بەناوبانگی پیێدیگرۆتا. لە درێژایی مانگەکەدا، زنجیرەیەک وۆرکشۆپی مۆسیقی، کۆنسێرت، ڕووداوی ئایینی و ڕووداوی منداڵان بەڕێوە دەچن بۆ کات بەسەربردنی ھاووڵاتیانی ناپۆلی و ناوچەکانی دەوروبەری.
• Pizzafest – چونکە ناپۆلی بەناوبانگە بەوەی ماڵی پیتزایە، شارەکە میوانداریی جەژنێکی یازدە ڕۆژە دەکات کە تەرخان کراوە بۆ ئەم خواردنە ئایکۆنییە. ئەمە ڕووداوێکی سەرەکییە بۆ ناپۆلیتانییەکان و گەشتیاران، چونکە وێستگەی جۆراوجۆر کراوەن بۆ چێژوەرگرتن لە زنجیرەیەکی فراوان لە پیتزای ناپۆلیتانیی ڕاستەقینە. جگە لە بەشداربوون لە چێژوەرگرتن لە پیتزا، جۆرەھا پێشاندانی کات بەسەربردن نیشان دەدرێن.
• Maggio dei Monumenti ("ئایاری مۆنۆمێنتەکان") – ڕووداوێکی کلتوورییە کە تێیدا شارەکە میوانداریی جۆرەھا ڕووداوی تایبەت دەکات کە تەرخان کراون بۆ لەدایکبوونی پاشا کارلی بۆربۆن. جەژنەکە ھونەر و مۆسیقای سەدەی ١٨ پیشان دەدات، و چەندین باڵەخانە کە ڕەنگە بە ئاسایی لە درێژایی ساڵدا داخرابن بۆ سەردانکەران دەکرێنەوە.
• Il Ritorno della festa di San Gennaro ("گەڕانەوەی جەژنی سان ژانواریۆ") – جەژنێکی ساڵانەی گێڕانی بڕوا بەسەر سێ ڕۆژدا، بۆ یادوەرەوەریی سانت ژانواریۆس. لە درێژایی جەژنەکەدا، ڕێپێوانەکان، ڕێپێوانە ئایینییەکان و کات بەسەربردنی مۆسیقی پیشان دەدرێن. جەژنێکی ساڵانەش لە "لیتل ئیتالی" لە مانھاتندا بەڕێوە دەچێت.

زمان

وتاری سەرەکی: [[:زمانی ناپۆلیتانی]]

زمانی ناپۆلیتانی، کە وەک زمانێکی جیاواز سەیر دەکرێت و بە پلەی یەکەم لە شارەکەدا قسەی پێ دەکرێت، ھەروەھا لە ھەرێمی کەمپانیادا دەدۆزرێتەوە و گواستراوەتەوە بۆ ناوچەکانی تری باشووری ئیتالیا لەلایەن کۆچبەرانی ناپۆلیتانییەوە، و لە چەندین شوێنی جیاوازی جیهاندا. لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨دا، یاسایەکی ھەرێمی لەلایەن کەمپانییاوە دەرچوو کە کاریگەریی ئەوەی ھەیە کە بەکارھێنانی زمانی ناپۆلیتانی پارێزراو بێت.

دەستەواژەی "زمانی ناپۆلیتانی" زۆرجار بەکاردێت بۆ وەسفکردنی زمانی سەرجەم کەمپانییا (جگە لە چیلێنتۆ)، و هەندێک جار بۆ سەرجەم زمانی باشووری ئیتالی بەکار دەھێنرێت؛ Ethnologue دەستەواژەی دووەم بە Napoletano–Calabrese ئاماژە پێ دەکات. ئەم گرووپە زمانییە لە درێژایی زۆربەی ئیتالیای باشووری کیشوەریدا قسەی پێ دەکرێت، لەوانە ناوچەی گایێتا و سۆرا لە باشووری لاتسیۆ، بەشی باشووری مارکێ و ئەبرۆتسۆ، مەلیزێ، باسیلی کاتا، باکووری کالابریا، و باکوور و ناوەڕاستی پۆلیا. لە ساڵی ١٩٧٦دا، خەمڵاندنی ٧،٠٤٧،٣٩٩ قسەکەرانی ڕەسەنی ئەم گرووپە دیالێکتانە ھەبوو.

چەندین لە بەناوبانگترین گۆرانییە مێژوویییەکانی ئیتالی کە لە سەرانسەری جیهاندا ناسراون بە زمانی ناپۆلیتانی نووسراون، لەوانە 'O sole mio، Funiculì, Funiculà، Tu vuò fà l'americano، و کلاسیکەکانی تر کە ڕۆڵێکی سەرەکییان گێڕاوە لە بڵاوبوونەوەی نێودەوڵەتیی کلتووری مۆسیقای ئیتالیدا.

ئەدەبیات و فەلسەفە

جیۆردانۆ برۆنۆ

ناپۆلی یەکێکە لە ناوەندە سەرەکییەکانی ئەدەبیاتی ئیتالی. مێژووی زمانی ناپۆلیتانی بە توندی بەستراوەتەوە بە ناوی دیالێکتی تۆسکانییەوە، کە دواتر بووە زمانی ئیتالیی ئێستا. یەکەم بەڵگەنامە نووسراوەکانی زمانی ئیتالی بەڵگەنامە یاسایییەکانی Placiti Cassinensiن، کە مێژووەکەیان بۆ ساڵی ٩٦٠ی زایینی دەگەڕێتەوە، و لە دێری مۆنتێ کاسینۆدا پارێزراون، کە لە ڕاستیدا بەڵگەی زمانێک لە دیالێکتێکی باشووریدا دەردەبڕن. شاعیری تۆسکانی جۆڤانی بۆکاچیۆ بۆ چەندین ساڵ لە حەوشەی پاشا ڕۆبێڕتی ژیر و شوێنکەوتووەکەی جۆڤانای ناپۆلیدا ژیا، بە بەکارھێنانی ناپۆلی وەک شوێنی چەندین لە ڕۆمانە دوایییەکانی. بەرهەمەکانی هەندێک وشە لەخۆ دەگرن کە لە ناپۆلیتانییەوە وەرگیراون لەجێگەی ئیتالیی بەرامبەر، بۆ نموونە "testo" (ناپ.: "testa")، کە لە ناپۆلیدا ئاماژە بە دەفرێکی گەورەی تێراکۆتا دەکات بۆ بڕواندنی بنچک و درەختە بچووکەکان. پاشا ئەلفۆنسۆی پێنجەم لە ساڵی ١٤٤٢دا ڕایگەیاند کە زمانی ناپۆلیتانی لەجێگەی لاتینی لە بەڵگەنامە فەرمییەکاندا بەکار دەھێنرێت.

پەیکەری جیامباتیستا ڤیکۆ

دواتر ناپۆلیتانی بە ئیتالی جێگەی گیرایەوە لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١٦دا، لە کاتی باڵادەستیی ئیسپانییدا. لە ساڵی ١٤٥٨دا Accademia Pontaniana، کە یەکێک بوو لە یەکەم ئەکادیمیان لە ئیتالیادا، لە ناپۆلی وەک دەستپێشخەرییەکی ئازاد لەلایەن پیاوانی ئەدەب، زانست و ئەدەبیاتەوە دامەزرا. لە ساڵی ١٤٨٠دا نووسەر و شاعیر جاکۆپۆ سانازارۆ یەکەم ڕۆمانی شوانکاری نووسی بە ناوی Arcadia، کە کاریگەریی لەسەر ئەدەبیاتی ئیتالی دانا. لە ساڵی ١٦٣٤دا جیامباتیستا باسیلێ Lo Cunto de li Cunti کۆکردەوە، کە پێنج کتێب لە چیرۆکە کۆنەکان بوون لە دیالێکتی ناپۆلیتانیدا نووسرابوون لەجێگەی ئیتالی. فەیلەسوف جیۆردانۆ برۆنۆ، کە بیرۆکەی بوونی سیستمی ڕۆژیی بێکۆتایی و بێکۆتاییی سەرجەم کۆمەڵەی گەردوونی دانا، خوێندنەکەی لە زانکۆی ناپۆلیدا تەواو کرد. بەھۆی فەیلەسوفانی وەک جیامباتیستا ڤیکۆوە، ناپۆلی بووە یەکێک لە ناوەندەکانی نیمچەدوورگەی ئیتالیا بۆ توێژینەوە مێژوویی و فەلسەفەی مێژوو.

توێژینەوەکانی یاساناسی لە ناپۆلیدا بەھۆی کەسایەتییە دیارەکانی یاسادانەرانی وەک بێرناردۆ تانوچی، گایەتانۆ فیلانجیێری و ئەنتۆنیۆ جێنۆڤێسییەوە بەھێز کران. لە سەدەی ١٨دا ناپۆلی، لەگەڵ میلاندا، بووە یەکێک لە گرنگترین شوێنەکان کە ڕۆشنبیریی تێوە دزەی کردە ناو ئیتالیاوە. شاعیر و فەیلەسوف جاکۆمۆ لیۆپاردی لە ساڵی ١٨٣٧دا سەردانی شارەکەی کرد و لەوێ کۆچی دوایی کرد. بەرهەمەکانی کاریگەرییان لەسەر فرانسیسکۆ دێ سانکتیس دانا، کە لە ناپۆلیدا خوێندی و لە کۆتاییدا بووە وەزیری پەروەردە لە کاتی شانشینی ئیتالیدا. دێ سانکتیس یەکێک بوو لە یەکەم ڕەخنەگرە ئەدەبییەکان کە شێعر و بەرهەمە ئەدەبییەکانی شاعیری گەورەی لە ڕێکاناتییەوە دۆزییەوە، خوێندی و بڵاوی کردەوە.

نووسەر و ڕۆژنامەنووس ماتیلدێ سێراۆ هاوبەشیی لە دامەزراندنی ڕۆژنامەی Il Mattino کرد لەگەڵ ھاوسەرەکەی ئێدۆئاردۆ سکارفۆگلیۆ لە ساڵی ١٨٩٢دا. سێراۆ ڕۆماننووس و نووسەرێکی ستایشکراو بوو لە سەردەمی خۆیدا. شاعیر سالڤاتۆر دی جاکۆمۆ یەکێک بوو لە بەناوبانگترین نووسەران لە دیالێکتی ناپۆلیتانیدا، و چەندین لە شێعرەکانی بۆ مۆسیقا گونجێنران، کە بوونە گۆرانیی بەناوبانگی ناپۆلیتانی. لە سەدەی ٢٠دا، فەیلەسوفانی وەک بێنێدێتۆ کرۆچێ درێژەیان بە نەریتی درێژی توێژینەوەی فەلسەفی دا لە ناپۆلیدا، و کەسایەتییەکانی وەک یاسادانەر و پارێزەر ئێنریکۆ دێ نیکۆلا درێژەیان بە توێژینەوە یاسایی و دەستوورییەکان دا. دێ نیکۆلا دواتر یارمەتیی داڕشتنی دەستووری کۆماری ئیتالیای دا و لە کۆتاییدا وەک سەرۆکی کۆماری ئیتالیا ھەڵبژێردرا. نووسەر و ڕۆژنامەنووسە ناپۆلیتانییە دیارەکانی تر ئەنتۆنیۆ دێ کورتیس، جیانکارلۆ سیانی، ڕۆبێرتۆ ساڤیانۆ و ئێلێنا فێڕانتێ لەخۆ دەگرن. لە کتێبی Naples'44, An Intelligence Officer in the Italian Labyrinth (لەندەن، ئیلاند، ٢٠٠٢)دا، نووسەری گەشتیاری بەریتانی نەورمان لویس ژیانی خەڵکی ناپۆلیتانی لە دوای ئازادکردنی شارەکە لە ھێزەکانی نازی لە ساڵی ١٩٤٣دا تۆمار دەکات.

شانۆ

ھەڵکۆڵینی پولچینێلا لە ساڵی ١٧٠٠دا

ناپۆلی یەکێک بوو لە ناوەندەکانی نیمچەدوورگەکە کە ژانری شانۆی ھاوچەرخ لێوەی سەرھەڵدا وەک ئەوەی ئەمڕۆ مەبەستە، بە گەشەسەندنی لە سەدەی ١٦ی کۆمێدیا دێل ئارتیدا. کەسایەتیی دەمامکپۆشی پولچینێلا کەسایەتییەکی بەناوبانگی جیهانییە چ وەک کەسایەتییەکی شانۆیی یان کەسایەتییەکی بووکەڵەبازی.

ژانری ئۆپێرای مۆسیقیی ئۆپێرا بوفا لە ناپۆلیدا لە سەدەی ١٨دا دروست کرا و پاشان بڵاو بووەوە بۆ ڕۆما و باکووری ئیتالیا. لە سەردەمی بێل ئێپۆکدا، ناپۆلی کێبڕکێی لەگەڵ پاریسدا دەکرد بۆ کافێ-شانتانتەکانی، و چەندین گۆرانیی بەناوبانگی ناپۆلیتانی لە سەرەتادا بۆ کات بەسەربردنی خەڵک لە کافێکانی ناپۆلیدا دروست کران. ڕەنگە بەناوبانگترین گۆرانی "Ninì Tirabusciò" بێت. مێژووی چۆنیەتیی لەدایکبوونی ئەم گۆرانییە لە فیلمی کۆمیدیی ھاوناودا درامایی کرا Ninì Tirabusciò: la donna che inventò la mossa بە بەشداریی مۆنیکا ڤیتی.

ژانری بەناوبانگی ناپۆلیتانیی سێنێجیاتا ژانرێکی گرنگی شانۆی فۆلکلۆریی ھاوچەرخە لە سەرانسەری جیهاندا، بە دراماییکردنی بابەتە نەریتییە یاسایییەکانی چیرۆکی خۆشەویستیی شکستخواردوو، کۆمیدیا، چیرۆکی فرمێسکڕێژ، بە گشتی لەسەر خەڵکی ڕاستگۆ کە دەبنە سەرپێچیکارانی کامۆڕا بەھۆی ڕووداوە نەخوازراوەکانەوە. سێنێجیاتا لە نێوان ناپۆلیتانییەکاندا زۆر بەناوبانگ بوو و لە کۆتاییدا بووە یەکێک لە باشترین ژانرە ناسراوەکانی سینەمای ئیتالی بەھۆی ئاکتەران و گۆرانیبێژانی وەک ماریۆ مێرۆلا و نینو دئانجێلۆ. چەندین نووسەر و شانۆنووس، وەک ڕافائێلێ ڤیڤیانی، کۆمیدیا و درامایان بۆ ئەم ژانرە نووسی. ئاکتەران و کۆمیدیانانی وەک ئێدۆئاردۆ سکارپێتاد و پاشان کوڕەکانی ئێدۆئاردۆ دێ فیلیپۆ، پێپینۆ دێ فیلیپۆ و تیتینا دێ فیلیپۆ بەشدارییان کرد لە دروستکردنی شانۆی ناپۆلیتانیدا. کۆمیدیا و تراژیدیاکانی ئێدۆئاردۆ، وەک Filumena Marturano و ناپۆلیی ملیۆنێر (کە ئەوی وەک چیرۆکی شەقامی لاوەکییش فیلم کرد)، بەناوبانگن.

مۆسیقا

وتارە سەرەکییەکان: [[:مۆسیقای ناپۆلی]]، [[:گۆرانیی ناپۆلیتانی]]، و [[:کۆنسێرڤاتۆرییەکانی مۆسیقای ناپۆلی]]

ناوخۆی شانۆی سان کارلۆ

ناپۆلی ڕۆڵێکی گرنگی گێڕاوە لە مێژووی مۆسیقای ھونەریی ئەورووپای ڕۆژئاوادا بۆ زیاتر لە چوار سەدە. یەکەم کۆنسێرڤاتۆرییەکانی مۆسیقا لە شارەکەدا لەژێر فەرمانڕەواییی ئیسپانییدا لە سەدەی ١٦دا دامەزران. کۆنسێرڤاتۆریی مۆسیقای سان پیترۆ ئا مایێلا، کە لە ساڵی ١٨٢٦دا لەلایەن فرانسیسی یەکەمی بۆربۆنەوە دامەزرا، ئەمڕۆش بەردەوامە لە کارکردن وەک ناوەندێکی شایستەی پەروەردەی مۆسیقا و مۆزەخانەیەکی مۆسیقی.

لە کاتی سەردەمی کۆتاییی مۆسیقای بارۆکدا، ئەلێساندرۆ سکارلاتی، باوکی دۆمێنیکۆ سکارلاتی، قوتابخانەی ناپۆلیتانیی ئۆپێرای دامەزراند؛ ئەمە لە شێوەی ئۆپێرا سێریادا بوو، کە گەشەسەندنێکی نوێ بوو بۆ سەردەمی خۆی. شێوازێکی تری ئۆپێرا کە لە ناپۆلییەوە سەرچاوەی گرتووە ئۆپێرا بوفایە، شێوازێکی ئۆپێرای کۆمیدی کە بە توندی بەستراوەتەوە بە باتیستا پەرگۆلێسی و پیچینی؛ بەشداربووانی دواتری ژانرەکە ڕۆسینی و مۆتسارتی لەخۆ دەگرت. شانۆی سان کارلۆ، کە لە ساڵی ١٧٣٧دا دروست کراوە، کۆنترین شانۆی کارایە لە ئەورووپادا، و وەک ناوەندی ئۆپێراییی ناپۆلی دەمێنێتەوە.

مەندۆلینی ناپۆلیتانی

کۆنترین گیتاری شەش-ژێیی لەلایەن گایتانۆ ڤیناسیای ناپۆلیتانییەوە لە ساڵی ١٧٧٩دا دروست کرا؛ ئامێرەکە ئێستا وەک گیتاری ڕومانتیک ئاماژەی پێ دەکرێت. بنەماڵەی ڤیناسیا ھەروەھا مەندۆلینیشیان گەشە پێ دا. بە کاریگەربوون بە ئیسپانیییەکان، ناپۆلیتانییەکان بوونە پێشەنگەکانی مۆسیقای گیتاری کلاسیک، بە فێردیناندۆ کارولی و ماورۆ جولیانی کە نوێنەری دیار بوون. جولیانی، کە لە ڕاستیدا لە پۆلیاوە بوو بەڵام لە ناپۆلیدا ژیا و کاری کرد، بە فراوانی وەک یەکێک لە گەورەترین ژەنیارانی گیتار و دانەرانی مۆسیقای سەدەی ١٩ سەیر دەکرێت، لەگەڵ ھاوچەرخە کەتەلۆنیەکەی فێرناندۆ سۆردا. مۆسیقارێکی تری ناپۆلیتانیی دیار گۆرانیبێژی ئۆپێرا ئێنریکۆ کاروسۆ بوو، کە یەکێک بوو لە دیارترین تێنۆرەکانی ئۆپێرا لە سەرجەم سەردەمەکاندا: ئەو وەک پیاوێکی خەڵکی لە ناپۆلیدا سەیر دەکرا، کە لە پێشینەیەکی چینی ڕاھێنەر و ڕەنجدەرەوە ھاتبوو.

سەمایەکی نەریتیی بەناوبانگ لە داڕێژە:بنز و ناپۆلیدا داڕێژە:بنزیە، کە لە داڕێژە:بنزوە سەرچاوەی گرت و لە سەرانسەری داڕێژە:بنز بڵاو بووەوە. تارانتێلای ناپۆلیتانی داڕێژە:بنز کە لەلایەن دووانەکانەوە ئەنجام دەدرێت کە "ڕیتم، ئاواز، جووڵە و گۆرانییە یاوەرەکانی زۆر جیاوازن"، کە مۆسیقای خێراتر و شادتر پیشان دەدات.

ڕەگەزێکی دیاری مۆسیقای بەناوبانگی ناپۆلیتانی شێوازی داڕێژە:Langە، بە بنەڕەت داڕێژە:بنزی شارەکەیە، بە ڕێپێڕتواری سەدەھا گۆرانیی داڕێژە:بنز، کە هەندێکیان دەکرێت ڕەگ و ڕیشەیان بۆ سەدەی ١٣ بگەڕێندرێتەوە. ژانرەکە بووە دامەزراوەیەکی فەرمی لە ساڵی ١٨٣٥دا، دوای ناساندنی کێبڕکێی ساڵانەی گۆرانی نووسینی فێستیڤاڵی داڕێژە:بنز. هەندێک لە بەناوبانگترین ھونەرمەندانی تۆمارکەر لەم بووارەدا داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز لەخۆ دەگرن. جگە لەوەش جۆرەھا شێوازی مۆسیقای بەناوبانگ لە ناپۆلیدا ھەن کە لە دەرەوەیدا زۆر ناسراو نین، وەک cantautore ("گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس") و sceneggiata، کە وەک ئۆپێرای مۆسیقیی درامایی وەسف کراوە؛ دیارترین نوێنەری ئەم شێوازە داڕێژە:بنزیە.

سینەما و تەلەڤیزیۆن

داڕێژە:زیاتر

داڕێژە:بنز، ئاکتەرێکی بەناوبانگی ناپۆلیتانی

ناپۆلی کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر داڕێژە:بنز ھەبووە. بەھۆی گرنگیی شارەکەوە، چەندین فیلم و بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی (بە تەواوی یان بەشێکیان) لە ناپۆلیدا دادەنرێن. جگە لە خزمەتکردن وەک پاشبنەمای چەندین فیلم و بەرنامە، چەندین کەسایەتیی بەناوبانگی بەهرەمەند (ئاکتەر، ئاکتەرەکان، دەرھێنەران، و بەرهەمهێنەران) بە ڕەسەن لە ناپۆلییەوەن.

ناپۆلی شوێنی چەندین شاکاری سەرەتاییی سینەمای ئیتالی بوو. داڕێژە:بنز (١٩١٥) فیلمێکی بێدەنگ بوو گونجێنرابوو لە درامایەکی شانۆییی نووسەری ناپۆلیتانی داڕێژە:بنزوە. فیلمەکە لەلایەن ناپۆلیتانی داڕێژە:بنزوە دەرھێنرا. سێرێنا ھەروەھا لە فیلمی ١٩١٢ی ڕۆمیۆ و ژولیێتدا ڕۆڵی گێڕا.

پێڕستی هەندێک لە فیلمە بەناوبانگەکان کە لە ناپۆلیدا بەڕێوە دەچن (بە تەواوی یان بەشێکیان) بریتی لە:

• داڕێژە:بنز (١٩٤٦)، دەرھێنراو لەلایەن ناپۆلیتانی، داڕێژە:بنز
• داڕێژە:بنز (١٩٦٣)، دەرھێنراو لەلایەن ناپۆلیتانی، داڕێژە:بنز
• داڕێژە:بنز (١٩٥٤)، دەرھێنراو لەلایەن داڕێژە:بنز
• داڕێژە:بنز (١٩٦٤)، دەرھێنراو لەلایەن ناپۆلیتانی، داڕێژە:بنز
• داڕێژە:بنز (١٩٦٠)، دەرھێنراو لەلایەن داڕێژە:بنز
• داڕێژە:بنز (٢٠٢١)، دەرھێنراو لەلایەن داڕێژە:بنز

ناپۆلی ماڵی یەکێک لە یەکەم فیلمە ڕەنگاوڕەنگەکانی ئیتالیایە، داڕێژە:بنز (١٩٥٢)، بە بەشداریی داڕێژە:بنز (ئەنتۆنیۆ دێ کورتیس)، ئاکتەرێکی کۆمیدیی بەناوبانگ کە لە ناپۆلیدا لەدایک بووە.

ھەندێک لە کۆمیدیا دیارەکانی سەر بڕگەکانی ناپۆلی داڕێژە:Lang (داڕێژە:بنز) لەلایەن ڤیتۆریۆ دێ سیکا، بە بەشداریی داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز، Adelina of Naples (فیلمی براوەی خەڵاتی ئۆسکار)، داڕێژە:بنز، داڕێژە:Lang جارێکی تر لەلایەن ڤیتۆریۆ دێ سیکا، فیلمە درامایییەکانی وەک هی داڕێژە:بنز داڕێژە:بنز، فیلمە جەنگییەکان وەک داڕێژە:بنز لەلایەن دەرھێنەری ساردینی داڕێژە:بنز، مۆسیقا و فیلمەکانی سێنێجیاتا وەک داڕێژە:بنز، لە گۆرانیی ھاوناوی داڕێژە:بنزوە، بە بەشداریی گۆرانیبێژ و ئاکتەر داڕێژە:بنز، فیلمە تاوانکارییەکان وەک داڕێژە:Lang لەگەڵ داڕێژە:بنز ڕۆڵی گەورەی گەورەی داڕێژە:بنز داڕێژە:بنزی دەگێڕا، و فیلمە مێژوویی یان جلوبەرگییەکان وەک داڕێژە:بنز بە بەشداریی داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز.

فیلمە ناپۆلیتانییە ھاوچەرخەکان داڕێژە:Lang لەخۆ دەگرن، کە نەھامەتییەکانی کۆچبەرێکی گەنج لە کۆتایی سەدەی ٢٠دا وێنە دەکات. فیلمی ٢٠٠٨ی زمانی ناپۆلیتانی داڕێژە:بنز، کە لەسەر بنەمای کتێبەکەی داڕێژە:بنز بوو، تاریکاییی ژێر زەویی شاری ناپۆلی لە ڕێگەی پێنج چیرۆکی تێکەڵبووەوە لەسەر بزووتنەوەی بەدەسەڵاتی داڕێژە:بنز دەپشکنێت، ھەروەھا داڕێژە:بنز.

چەندین ئەڵقەی زنجیرەی ئانیماسیۆنی داڕێژە:بنزش ئاماژە/کاریگەرییان لە ناپۆلییەوە ھەیە. گۆرانیی "داڕێژە:بنز" کە لەلایەن تۆم کاتەوە لە داڕێژە:بنزدا لێ دەدرێت سەرچاوەکەی لە ناپۆلییەوەیە. "داڕێژە:بنز" لە ھەمان شاردا ڕوو دەدات.

زنجیرەی ژاپۆنی داڕێژە:بنز، Vento Aureo، لە شارەکەدا ڕوو دەدات.

ناپۆلی لە ئەڵقەکانی زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکاندا دەرکەوتووە وەک داڕێژە:بنز و ڤێرژنی ١٩٩٨ی داڕێژە:بنز، بە بەشداریی داڕێژە:بنز.

بەرگدروونی

داڕێژە:بنز وەک ھەوڵێک لەدایک بوو بۆ شلکردنەوەی توندیی بەرگدروونیی ئینگلیزی، کە لەگەڵ شێوازی ژیانی ناپۆلیتانیدا نەدەگونجا. کەواکەی ناپۆلیتانی کورتر، سووکتر، چوارەکی-پۆشراو یان بێپۆشەرە، و هیچ پۆشەرێکی شانی نییە.

وەرزش

داڕێژە:بنز

وێنەی دیواریی مارادۆنا

داڕێژە:بنز بە دووری بەناوبانگترین وەرزشە لە ناپۆلیدا. لەلایەن بەریتانییەکانەوە لە سەرەتای سەدەی ٢٠دا ھێنرایە شارەکە، وەرزشەکە بە قووڵی لە کلتووری خۆجەییدا ڕەگی دا کوتاوە: لە ھەر ئاستێکی کۆمەڵگەدا بەناوبانگە، لە scugnizzi (داڕێژە:بنز)یەوە تا پیشەگەرە دەوڵەمەندەکان. بەناوبانگترین داڕێژە:بنز شارەکە داڕێژە:بنزیە، کە یارییەکانی ماڵەوەی لە داڕێژە:بنز لە داڕێژە:بنزدا ئەنجام دەدات. یاریگای یانەکە ناوی گۆڕدرا بۆ یاریگای دیێگۆ ئارماندۆ مارادۆنا بە ڕێزگرتن لە هێرشبەری ناوەڕاستی ئەرژەنتینی کە بۆ حەوت ساڵ بۆ یانەکە یاریی کرد. تیمەکە لە داڕێژە:بنزدا یاری دەکات و داڕێژە:بنزی چوار جار، داڕێژە:بنزی شەش جار و داڕێژە:بنزی سێ جار بردبووەوە. تیمەکە ھەروەھا داڕێژە:بنزشی بردبووەوە، و جارێک داڕێژە:بنزی لە نێوان یاریزانانیدا ناونابوو. ناپۆلی شوێنی لەدایکبوونی چەندین یاریزانی تۆپی پێی پیشەگەری دیارە، لەوانە داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز. کاناڤارۆ داڕێژە:بنز بوو تا ساڵی ٢٠١٠ و تیمەکەی ڕێنمایی کرد بۆ سەرکەوتن لە داڕێژە:بنزدا. لە ئەنجامدا ناوی وەک داڕێژە:بنز بڵاو کرایەوە.

ھەندێک لە یانە بچووکەکانی شارەکە داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز لەخۆ دەگرن، کە لە داڕێژە:بنزدا یاری دەکەن. ھەروەھا شارەکە تیمەکانی لە جۆرەھا وەرزشی تردا ھەیە: داڕێژە:بنز نوێنەرایەتیی شارەکە دەکات لە باسکەی داڕێژە:بنزدا و لە شاری داڕێژە:بنزدا یاری دەکات. شارەکە ھاو-میوانداریی داڕێژە:بنزی کرد. پارتێنۆپێ ڕەگبی بەناوبانگترین لایەنی داڕێژە:بنز شارەکەیە: تیمەکە داڕێژە:بنزی ڕەگبیی دوو جار بردبووەوە. وەرزشە ناوچەیییە بەناوبانگەکانی تر داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، بەلەمڕانی، شمشێربازی، داڕێژە:بنز و ھونەرەکانی بەرگری لە خۆن. ئەکادیمیای نیشتمانیی شمشێربازیی ناپۆلی تاقە شوێنە لە ئیتالیادا کە ناونیشانەکانی "مامۆستای شمشێر" و "مامۆستای داڕێژە:بنز"ی تێدا بەدەست دەھێنرێن.

کەسایەتییەکان

• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ٢٠٠١)، ناسراو بە سادەیی وەک سێتێمبرێ، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس
• داڕێژە:بنز (١٩٣٧/٣٨–٢٠٢٦)، ئاکتەر و گۆرانیبێژی Canzone Napoletana
• داڕێژە:بنز (١٩٣٧–٢٠٢٤)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ٢٠٠٥)، ناسراو بە سادەیی وەک ئەنتۆنیا، گۆرانیبێژ
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٧٧)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٨٥)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٨٠)، پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆن و مۆدێل
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٩٧)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٥٧)، مۆسیقار، گۆرانی نووس و بەرهەمهێنەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٨٥)، ناسراو بە شێوەی پیشەیی وەک ترۆپیکۆ، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس و ئاوازدانەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٨٩)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٤٦)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس
• داڕێژە:بنز (١٨٦٢–١٩١٢)، پەیکەرتاش
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٤٨)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (١٨٧٧–١٩٥٩)، یاسادانەر، ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەدار
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٤٨)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس
• داڕێژە:بنز (١٩١٦–١٩٩٦)، گۆرانیبێژ و ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٧٣)، ڕاھێنەری پیشەگەری داڕێژە:بنز و یاریزانی پێشوو
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٨٦)، ئاکتەر، کۆمیدیان و پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆن
• داڕێژە:بنز (١٩٥٩–٢٠٢٣)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس و کۆمیدیان
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٧٣)، مۆسیقاری ڕۆک
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ٢٠٠٠)، ڕاپەر
• داڕێژە:بنز (١٩٤٨–٢٠٢١)، گۆرانیبێژ و ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٦٧)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس
• داڕێژە:بنز (١٩٢٥–٢٠٢٣)، سیاسەتمەدار
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٨١)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٩١)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس و ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ٢٠٠٣)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس و ڕاپەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٤٧)، ئاکتەر و گۆرانیبێژ
• داڕێژە:بنز، ئاکتەر و گۆرانیبێژ
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٧٣)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ٢٠٠٣)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٧٥)، سۆپرانۆی کلاسیک
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ٢٠٠١)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ٢٠٠٣)، ئاکتەر، پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆ
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٥٩)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (١٩٢٧–١٩٨١)، گۆرانیبێژ و ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (١٩٣٤–٢٠٠٦)، گۆرانیبێژ و ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (١٩٤٢–٢٠١٥)، گۆرانیبێژ و ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٥١)، ئاکتەر، گۆرانیبێژ، و کەسایەتیی تەلەڤیزیۆنی
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٨٠)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٥٨)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٥٧)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس، ئاکتەر، دەرھێنەری فیلم و نووسەر
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٨٤)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس
• داڕێژە:بنز (١٩٥٥–٢٠١٥)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس و مۆسیقار
• داڕێژە:بنز (١٨١٥–١٨٩٥)، گۆرانیبێژی ئۆپێرا
• داڕێژە:بنز (١٨٢٣–١٨٩٤)، سۆپرانۆی ئۆپێرایی
• داڕێژە:بنز (١٨٩٠–١٩٧٧)، تێنۆری ئۆپێرایی و سەر بە Canzone napoletana
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٧٦)، ئاکتەر و گۆرانیبێژ
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٨٥)، ئاکتەر و گۆرانیبێژ
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٩٤)، ئاکتەر
• داڕێژە:بنز (١٩٣٩–١٩٩٨)، گۆرانیبێژ
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٦٦)، ئاکتەر، کۆمیدیان و پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆن
• داڕێژە:بنز (١٨٩٨–١٩٦٧)، ئاکتەر، کۆمیدیان، شانۆنووس، شاعیر و گۆرانیبێژ
• داڕێژە:بنز (١٩٣٠–٢٠٠١)، گۆرانیبێژ
• داڕێژە:بنز (لەدایکبووی ١٩٩٩)، گۆرانیبێژ-گۆرانی نووس و ڕاپەر
• داڕێژە:بنز (١٩٣١–٢٠١٤)، ئاکتەر

پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان

داڕێژە:زیاتر

شارە دەستەخوشکەکان

ناپۆلی داڕێژە:بنزە لەگەڵ: داڕێژە:Colbegin

• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، تونس
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، سڕبیا
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، ئیسپانیا
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، یۆنان
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز، کوبا
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، فەڕەنسا
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، مەداگاسکار
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، فەلەستین
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، ئیرلەندا
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، ئیتالیا
• داڕێژە:Flagicon سلێمانی، عێراق

داڕێژە:Colend

ھاوبەشییەکان

داڕێژە:Colbegin

• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، ڕۆمانیا
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، ڕۆمانیا
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، مەجارستان
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، ژاپۆن
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، ئازەربایجان
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، لۆبنان
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، ھیندستان
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا (لە ساڵی ١٩٦٤ەوە)
• داڕێژە:Flagicon داڕێژە:بنز، ئەرمەنستان

داڕێژە:Colend

بڕوانە ھەروەھا

داڕێژە:Portal

• داڕێژە:بنز

تێبینییەکان

داڕێژە:Notelist

سەرچاوەکان

داڕێژە:Reflist

پەڕتووکناسی

داڕێژە:Refbegin

• Acton, Harold (1956). The Bourbons of Naples (1734–1825). London: Methuen.
• Acton, Harold (1961). The Last Bourbons of Naples (1825–1861). London: Methuen.
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• Chaney, Edward (2000). "Inigo Jones in Naples" in The Evolution of the Grand Tour. London: Routledge.
• De Grand, Alexander J. (2001). The hunchback's tailor: Giovanni Giolitti and liberal Italy from the challenge of mass politics to the rise of fascism, 1882–1922, Wesport/London: Praeger, داڕێژە:ISBN
• Lowe, Keith (2025). Naples 1944: The Devil's Paradise at War. New York: St. Martin's Press.
• داڕێژە:Cite encyclopedia
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

داڕێژە:Refend

بەستەرە دەرەکییەکان

داڕێژە:Sister project links

• داڕێژە:Official website داڕێژە:In lang

داڕێژە:Naples داڕێژە:Navboxes داڕێژە:Authority control داڕێژە:تووڵی دەروازە