یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣–٢٠١١)

یاخیبوونی عێراق
بەشێکە لە	شەڕی عێراق
جێ	عێراق
پۆتانی شوێن	٣٣°٠′٠″N ٤٣°٠′٠″E
کاتی ڕوودان	١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣
ڕێکەوتی دەستپێکردن	١ی ئایاری ٢٠٠٣
ڕێکەوتی کۆتاییھاتن	١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

یاخیبوونی عێراق دوای ماوەیەکی کەم لە لەشکرکێشی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ کە سەددام حوسێنی ڕووخاند دەستی پێکرد. پێدەچێت تا کۆتایی شەڕی عێراق و کشانەوەی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١١ بەردەوام بووبێت. یاخیبوونێکی دیکەشی بەدوای خۆیدا ھێنا.

توندوتیژی سەرەتایی (٢٠٠٣–٢٠٠٦) بەھۆی ڕووخانی حکوومەتی عێراقەوە دەستیپێکرد، پێش دامەزراندنی حکوومەتی نوێی عێراق لەلایەن ھێزە فرەنەتەوەییەکان لە عێراق کە لەلایەن ئەمریکاوە سەرکردایەتی دەکرا. لە نزیکەی ساڵی ٢٠٠٤ تا مانگی ئایاری ٢٠٠٧، یاخیبووانی عێراق ھێرشەکانیان تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر ھێزە فرەنەتەوەییەکان لە عێراق چڕکردەوە، بەڵام دواتر دوای لەشکرکێشییەکەش ھێزە ئەمنییەکانی عێراقیشیان کردە ئامانج.

گرووپە یاخیبووەکان پێکھاتبوون لە تێکەڵەیەکی ھەمەچەشن لە میلیشیا تایبەتەکان، بەعسەکانی لایەنگری سەددام، عێراقییە ناوخۆیییەکانی دژایەتی ھێزە فرەنەتەوەیییەکان لە عێراق و/یان حکوومەتی عێراقی دوای سەدام، و ژمارەیەک جیھادی بیانی. گرووپە یاخیبووە جیاوازەکان شەڕێکی ناھاوسەنگی پەرتبوونیان لە دژی ھێزە فرەنەتەوەیییەکان لە عێراق و حکوومەتی عێراق کرد، لە ھەمان کاتدا لەنێو خۆیاندا شەڕیان دەکرد.

ئەو یاخیبوونە لە ئەنجامی گرژیی تائیفی لە عێراقدا دروست بوو، بەتایبەتی لەنێوان موسڵمانانی شیعە (نزیکەی ٦٠٪ی دانیشتووان) و موسڵمانانی سوننە (نزیکەی ٣٥٪ی دانیشتووان). تا مانگی شوباتی ساڵی ٢٠٠٦ توندوتیژییەکان پەرەی سەند و بووە شەڕی ناوخۆ لە نێوان شیعە و سوننە و لە ماوەی دوو ساڵی داھاتوودا ھێزە فرەنەتەوەیییەکان لە عێراق و حکوومەتی عێراق شەڕی توندوتیژیان لەگەڵ چەکدارە جیاوازەکاندا کرد، کە ئەوانیش بە پشتبەستن بە پەیوەندییە تائیفییەکانیان یەکتریان کردە ئامانج. یاخیبوونەکە لە نێوان ھەوڵەکانی ئاوەدانکردنەوەی دوای لەشکرکێشی لە عێراق بەردەوام بوو، لەکاتێکدا حکوومەتی عێراق ھەوڵیدا خۆی لە وڵاتدا جێگیر بکات. شەڕی ناوخۆ و توندوتیژی تائیفی لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٠٨ کۆتایی ھات، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٧ بەھۆی زیادبوونی ھێزەکانی ئەمریکاوە سەرکوت کرا.

بەڵام دوای کشانەوەی ئەمریکا لە عێراق لە کانوونی یەکەمی ٢٠١١، عێراق بەھۆی نوێبوونەوەی یاخیبوونێکی تائیفی دژە حکوومەتەوە کەوتە ژێر کاریگەرییەوە و لە ئەنجامدا ھەزاران قوربانی لێکەوتەوە. دوای دوو ساڵ، ئەو توندوتیژیانەی کە بەھۆی یاخیبوونە نوێیەکانەوە سەریان ھەڵدا، پەرەی سەند و بوو بە جەنگی دووەمی عێراق کە تاڕادەیەکی زۆر بەھۆی سەرھەڵدانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) ەوە سەریھەڵدا.

پێشینە

وتاری سەرەکی: داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣

لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ (٢٠ی ئازار – ١ی ئایاری ٢٠٠٣) شەڕی عێراقی دەستپێکرد، کە بە ئۆپەراسیۆنی ئازادی عێراقیش ناسراوە یان لەناو کورددا «پڕۆسەی ئازادی». ھێزێکی یەکگرتووی ئەمریکا، شانشینی یەکگرتوو، ئوسترالیا و پۆڵەندا لە ئۆپەراسیۆنی شەڕکەری گەورەدا لە ٢٦ ڕۆژدا، عێراقیان داگیرکرد و ڕژێمی سەددامیان ڕووخاند. قۆناغی لەشکرکێشی پێکھاتبوو لە شەڕێکی ئاسایی کە بە گرتنی بەغدای پایتەختی عێراق لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە کۆتایی ھات.

چوار وڵات لە قۆناغی سەرەتایی داگیرکاریدا بەشدارییان لە سەربازەکاندا کرد، کە لە ٢٠ی ئازار تا ١٥ی نیسانی ٢٠٠٣ بەردەوام بوو: ئەمریکا (١٤٨ ھەزار)، شانشینی یەکگرتوو (٤٥ ھەزار)، ئوسترالیا (٢ ھەزار) و پۆڵەندا (١٩٤). سی و شەش وڵاتی دیکەش بەشدارییان لە پاشھاتەکانیدا کرد. وەک ئامادەکارییەک بۆ ئەو لەشکرکێشییە، تا ١٨ی شوبات ١٠٠ ھەزار سەربازی ئەمریکی لە کووەیت کۆکرانەوە، ئەمریکا زۆرینەی ھێزی دابینکرد، بەڵام پشتیوانی ھێزە ناڕێکخراوە کوردییەکانی باشووری کوردستانیشیان وەرگرت.

پێش لەشکرکێشییەکە لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٣ ھێرشێکی ئاسمانی بۆ سەر کۆشکی سەرۆکایەتی لە بەغدا ئەنجامدرا، ڕۆژی دواتر ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە خاڵی کۆبوونەوەی خۆیانەوە لە نزیک سنووری عێراق و کووەیت ھەڵیانکوتایە سەر پارێزگای بەسرە. لەکاتێکدا ھێزە تایبەتەکان لە کەنداوی فارسەوە ھێرشێکی ئاوییان دەستپێکرد بۆ پاراستنی بەسرە و کێڵگە نەوتییەکانی دەوروبەری، سوپای سەرەکی ڕوویان لە باشووری عێراق کرد و ناوچەکەیان داگیرکرد و لە ٢٣ی ئازاردا بەشداری شەڕی ناسرییەیان کرد، ھێرشە ئاسمانییە چڕەکان لە سەرانسەری وڵات و دژی فەرماندەیی و کۆنترۆڵی عێراق ئەنجام دەدرا، سوپای عێراقی سەرلێشێواو کرد و بەرگریکردنی لاواز کرد. لە ٢٦ی ئازاردا لیوای ١٧٣ی ئاسمانی لە نزیک شاری کەرکووک لە باکووری کەرکووک نیشتەوە و لەوێ لەگەڵ شۆڕشگێڕانی کورد یەکیگرت و چەند ئۆپراسیۆنێکیان لەدژی سوپای عێراق ئەنجامدا بۆ پاراستنی بەشی باکووری وڵات.

ھەیییەی سەرەکی ھێزەکانی ھاوپەیمانان بەردەوام بوو لە پێشڕەوی خۆی بۆ ناو دڵی عێراق و بەرەنگارییەکی کەم بەرەوڕوو بووەوە. زۆربەی ھێزە عێراقییەکان بە خێرایی شکستیان ھێنا، بەغداش لە ٩ی نیساندا داگیرکرا، ئۆپەراسیۆنەکانی دیکەی دژ بە گیرفانی سوپای عێراق بریتی بوون لە گرتن و داگیرکردنی کەرکووک لە ١٠ی نیسان و ھێرشکردن و گرتنی تکریت لە ١٥ی نیساندا، سەرۆککۆماری عێراق سەددام حوسێن و فەرماندەیی ناوەندی خۆیان شاردەوە لەکاتێکدا ھێزەکانی ھاوپەیمانان داگیرکردنی وڵاتەکەیان تەواو کرد.

لە ١ی ئایاردا ئۆپەراسیۆنە شەڕکەرە گەورەکان کۆتاییان ھات و کۆتایی بە قۆناغی لەشکرکێشی جەنگی عێراق ھێنا و قۆناغێکی داگیرکاری سەربازی و یاخیبوونی عێراق لە دژی ھێزەکانی ھاوپەیمانان دەستیپێکرد.

لە ٢٣ی ئایاری ٢٠٠٣، خزمەتگوزارییە سەربازی و پۆلیس و ئەمنییەکانی عێراق بەپێی فەرمانی ژمارە ٢ی دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانان لە سەردەمی پۆل برێمەر ھەڵوەشێنرانەوە و ٤٠٠ ھەزار سەرباز بێکار بوون. ڕەخنەگرانی ڕۆژاوایی و عێراقی لە چالاکییەکەی ئەمریکا ڕایان گەیاندووە کە ئەم چالاکییە حەوزێکی ئامادەی دامەزراوانی بۆ گرووپە ئیسلامییەکان و یاخیبووانی دیکەی سەرھەڵدراو دابین کردووە. جگە لەوەش سنوورەکانی عێراق بۆ ماوەی ١٠ مانگ بە کراوەیی ھێڵدرانەوە بۆ ئەوەی ھەرکەسێک بێ ڤیزا و پاسپۆرت بچێتە ژوورەوە.