یاخیبوونی جوولەکەکان لە فەلەستینی ژێرفەرمانی

یاخیبوونی جوولەکەکان لە فەلەستینی ژێرفەرمانی
لقی	تیرۆریزمی جوولەکە
بەشێکە لە	Intercommunal conflict in Mandatory Palestine، decolonisation of Asia
بابەتی لاوەکی	history of the Jews and Judaism in the Land of Israel
وڵات	شانشینی یەکگرتوو
جێ	ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین
ڕێکەوتی دەستپێکردن	١ی شوباتی ١٩٤٤
ڕێکەوتی کۆتاییھاتن	١٤ی ئایاری ١٩٤٨
سەردەم	contemporary history
بەشداربوو	سوپای بەریتانیا، ئێرگون
ھۆکار	White Paper of 1939
دەبێتە ھۆکاری	کۆتایی ھاتنی ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

لە ساڵی ١٩٤٤ تا ١٩٤٨، میلیشیا زایۆنییەکان و گرووپە ژێرزەمینییەکان — لەوانە ھاگانا، لەحی، و ئێرگون — ھەڵمەتێکی نیمچەسەربازییان دژی دەسەڵاتی بەریتانیا لە فەلەستینی ژێرفەرمانیدا ئەنجامدا. گرژییەکانی نێوان بزووتنەوە ژێرزەمینییە زایۆنییەکان و دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٣٨ەوە سەریان ھەڵدا و بە بڵاوکردنەوەی «پەڕەی سپی»ی ساڵی ١٩٣٩ چڕتر بوونەوە. پەڕەکە سیاسەتە نوێیەکانی حکوومەتی خستەڕوو بۆ دانانی کۆتوبەندی زیاتر لەسەر کۆچی جووەکان و کڕینی زەوی، و نیازی خۆی بۆ پێدانی سەربەخۆیی بە فەلەستین، بە زۆرینەی عەرەبەوە، لە ماوەی دە ساڵدا ڕاگەیاند. ھەرچەندە جەنگی جیھانیی دووەم ئارامییەکی ڕێژەیی ھێنایە ئاراوە، بەڵام بەرەو کۆتایی جەنگ کاتێک ڕوون بووەوە کە ھێزەکانی تەوەر لە شکست نزیک بوونەتەوە، گرژییەکان دووبارە پەرەیان سەند و بوون بە خەباتێکی چەکداری.

ھاگانا، کە گەورەترین میلیشیای ژێرزەمینیی جووەکان بوو و لەژێر کۆنترۆڵی سەرکردایەتییە بەفەرمی ناسراوەکەی جووەکانی فەلەستیندا بوو، لە ھاوکاریکردنی لەگەڵ بەریتانییەکان بەردەوام بوو؛ بەڵام لە ساڵی ١٩٤٤دا ئێرگون، کە لقێکی جیابووەوەی ھاگانا بوو، یاخیبوونێکی دژی دەسەڵاتی بەریتانیا دەستپێکرد، بەمەش پەیوەندی بە لێحییەوە کرد، کە بە درێژایی جەنگەکە دژی دەسەڵاتداران چالاک بوو. ھەردووکیان میلیشیایەکی بچووک و جیابووەوەی بزووتنەوەی پێداچوونەوەخوازی باڵی ڕاست بوون. ئەوان لە کاردانەوەی کۆتوبەندەکانی کۆچی بەریتانیادا ھێرشیان کردە سەر ئامانجەکانی پۆلیس و حکوومەت.

ململانێ چەکدارییەکە لە قۆناغی کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەمدا پەرەی سەند، کاتێک ئێرگون لە شوباتی ١٩٤٤دا شۆڕشێکی ڕاگەیاند، و کۆتایی بەو وەستانەی ئۆپەراسیۆنەکانی ھێنا کە لە ساڵی ١٩٤٠ەوە دەستیپێکردبوو. بە دەستپێکردن لە تیرۆرکردنی بارۆن مۆین لەلایەن لەحییەوە لە ساڵی ١٩٤٤، ھاگانا بە شێوەیەکی چالاکانە دژی ئێرگون و لەحی وەستایەوە، لە قۆناغێکی شەڕی ناوخۆیی جووەکان کە بە «وەرزی ڕاوکردن» ناسرابوو، و بە شێوەیەکی کاریگەر ڕاپەڕینەکەی وەستاند. لەگەڵ ئەوەشدا، لە پاییزی ساڵی ١٩٤٥، دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم لە ھەردوو کیشوەری ئەورووپا (نیسان-ئایاری ١٩٤٥) و ئاسیا (ئەیلوولی ١٩٤٥)، کاتێک ڕوون بووەوە کە بەریتانییەکان ڕێگە بە کۆچێکی گەورەی جووەکان نادەن و ھیچ نیازی دەستبەجێ دروستکردنی دەوڵەتێکی جوویان نییە، ھاگانا قۆناغێکی ھاوکاری لەگەڵ دوو ڕێکخراوە ژێرزەمینییەکەی تر دەستپێکرد. ئەوان بە ھاوبەشی «بزووتنەوەی بەرگریی جووەکان»یان پێکھێنا. ھاگانا خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ھێزەکانی بەریتانیا پاراست، و ھەوڵەکانی لەسەر ھێرشکردنە سەر کۆنترۆڵی کۆچی بەریتانیا چڕکردەوە، لە کاتێکدا ئێرگون و لێحی ھێرشیان دەکردە سەر ئامانجە سەربازی و پۆلیسییەکان. بزووتنەوەی بەرگری لە ناوەڕاستی تۆمەتبارکردنی یەکتردا لە تەممووزی ١٩٤٦، دوای تەقینەوەکەی ھۆتێل کینگ دەیڤد، ھەڵوەشایەوە. ئێرگون و لەحی دەستیان کرد بە کارکردنی سەربەخۆ، لە کاتێکدا میلیشیا ژێرزەمینییە سەرەکییەکە، واتە ھەگانا، بەردەوام بوو لە کارکردن بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ پشتگیریکردنی کۆچی جووەکان. ھاگانا جارێکی تر بۆ ماوەیەکی کورت کاری کرد بۆ سەرکوتکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی ئێرگون و لێحی، ئەمەش بەھۆی بوونی لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە فەلەستین. دوای ئەوەی بڕیارنامەی پلانی دابەشکردنی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٤٧ پەسەند کرا، شەڕی ناوخۆی نێوان جووەکان و عەرەبەکانی فەلەستین باڵی کێشا بەسەر گرژییەکانی پێشووی ھەردووکیان لەگەڵ بەریتانییەکان؛ بەڵام، ھێزەکانی بەریتانیا و زایۆنییەکان بە درێژایی قۆناغی شەڕی ناوخۆ تا کۆتایھێنان بە ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ فەلەستین و ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، بەردەوام بوون لە پێکدادان.

لە ناوخۆی شانشینی یەکگرتوودا، دابەشبوونێکی قووڵ لەسەر جەنگی فەلەستین ھەبوو. دەیان سەربازی بەریتانی، چەکداری جوو، و ھاووڵاتی مەدەنی لە کاتی ھەڵمەتەکانی ڕاپەڕینەکەدا گیانیان لەدەستدا. ململانێکان بوونە ھۆی زیادبوونی دژە جوولەکایەتی لە شانشینی یەکگرتوودا. لە ئابی ١٩٤٧، دوای لەسێدارەدان و ھەڵواسینی دوو ئەفسەری ڕفێنراوی بەریتانی لەلایەن ئێرگونەوە، ئاژاوەگێڕییەکی بەربڵاوی دژە-جوو لە سەرتاسەری شانشینی یەکگرتوودا دروست بوو. ھەروەھا ململانێیەکە بووە ھۆی گرژی لە پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا و بەریتانیادا.