ھەوڵی کوودەتای عێراق ١٩٦٦

ھەوڵی کوودەتای عێراق ١٩٦٦
وڵات	عێراق
کاتی ڕوودان	١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٦
بەشداربوو	عارف عەبدولڕەزاق
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

لە ساڵی ١٩٦٦ عارف عەبدولڕەزاق سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق و ئەفسەرانی دیکەی ھێزی ئاسمانی و سوپای عێراق ھەوڵیاندا عەبدولڕەحمان عارف سەرۆک کۆماری عێراق و عەبدولڕەحمان بەزاز سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی عێراق بڕووخێنن. ھەوڵەکە لەلایەن جەمال عەبدولناسر، سەرۆکی میسرەوە پاڵپشتی کرا، دوای یەکەم ھەوڵی شکستخواردووی دژی عەبدولسەلام عارف لە ساڵی ١٩٦٥. کودەتاکە لە مووسڵ لەلایەن خەلیل دەباغ و یەکەی کۆماندۆ عێراقییەکەیەوە پووچەڵکرایەوە.

ھەوڵی کودەتای ١٩٦٦ی عێراق

عارف عەبدولڕەزاق و ژمارەیەک لە ئەفسەرە عێراقییەکانی گرووپەکەی لە ڕێگەی کوێتەوە ھاتنە ناو سنووری عێراق بە ھاوکاری ئەفسەرێکی سووری بە ناوی عەبدولوەھاب خەتیب کە پەیوەندی بە حکوومەتی سووریاوە ھەبوو، ناوبراو دواتر دوای شکستھێنانی ھەوڵەکە و دوو ھەفتە دوای کودەتاکە ھەڵات بۆ سووریا. ئەوان پەیوەندییان بە عەمید یوونس عەتار باشی کرد، کە فەرماندەی فیرقەی چواری عێراق بوو لە مووسڵ، تاوەکو لە ھەوڵەکەیاندا پشتیوانییان بکات. سەرەتا دوودڵ بوو، بەڵام دواتر ڕازی بوو ھاوکاری کودەتاچییەکان بکات بۆ ڕووخاندنی حکوومەت و کۆنترۆڵکردنی فیرقەی چوار لە مووسڵ و فڕۆکەخانەی شارەکە. کودەتاچییەکان ھەروەھا پشتیوانییان لە عەلی حوسێن لە باڵیۆزخانەی عێراق لە قاھیرە، میسر وەرگرت. فڕۆکەکان لە فڕۆکەخانەی مووسڵەوە ھەستان و بە سێ ھێرشی ئاسمانی کە بۆردوومانی بەغدا و کۆشکی کۆماریی عێراقیان کرد، بۆ ھەر ھێرشێک دوو فڕۆکە بەشدار بوون. فڕۆکەیەکی دیکە لە بنکەی ئاسمانیی حەبانییە نیشتەوە، لەکاتێکدا چوار فڕۆکەی تر لە بنکەی سەربازیی ڕەشید لە نزیک بەغدا نیشتنەوە، و فڕۆکەکانی دیکەش ھێرشیان کردە سەر بنکەی سەربازیی وەشش. ھێزێکی دیکە ھێرشیان کردە سەر وێستگەی ڕادیۆی عێراق لە بەغدا بەڵام بەھۆکارێک نەیانتوانی کۆنترۆڵی بکەن.

لە ئەنجامی بۆردومانەکەدا ھەشت کەس کوژران و ١٥ کەسیش بریندار بوون. لەو کاتەدا، عەبدولڕەحمان عارف سەرۆکی عێراق پەیوەندی بە لیوا خەلیل جاسمەوە کرد، کە فەرماندەی ناوچەی مووسڵ و یەکەکانی مەغاویر (کۆماندۆ)ی عێراق بوو لە بارەگای مووسڵ، داوای یارمەتی لێکرد بۆ وەستاندنی ھێرشە ئاسمانییەکان و کۆنترۆڵکردنی یەکە عێراقییەکان لەوێ، چونکە ھیچ وەڵامێک لەلایەن ئەفسەرە باڵاکانی دیکەوە نەبوو کە بەرپرسی فیرقەی چوار بوون. خەلیل جاسم دەباغ بەڵێنی دا دۆخەکە ئارام بکاتەوە و کودەتاچییەکان دەستگیر بکات. ئەو بە یەکەی مەغاویرەکەی خۆیەوە کە بە ناوی خۆیەوە ناونرابوو، «یەکەی خەلیل جاسم»، ھێرشی کردە سەر بنکەی ئاسمانیی مووسڵ و کۆنترۆڵی بنکەی سەربازیی غەزلانی کرد و سیستم و ئاسایشی لەوێ گەڕاندەوە. پاشان کودەتاچییەکانی دەستگیرکرد، لەنێویاندا عارف عەبدولڕەزاق. لە ھەمان کاتدا، عەمید سوولەیبی جومەیلی، کە ئەفسەرێکی لایەنگری عارف بوو، کۆنترۆڵی وێستگەی تەلەڤیزیۆنی بەغدای کرد کە کودەتاچییەکان ھەوڵی داگیرکردنیان دەدا.

دەرئەنجامەکان

کودەتاکە بووە ھۆی ناسەقامگیری سیاسی و سەربازی لە عێراق، کە دواتر بووە ھۆی ڕووخاندنی سەرۆک عەبدولڕەحمان عارف دوای دوو ساڵ لە شۆڕش یان بزووتنەوەی ١٧ی تەممووز. سەرجەم کودەتاچییەکان بۆ ماوەیەکی کورت زیندانی کران و دواتر ئازاد کران، لەنێویاندا عارف عەبدولڕەزاق، لەکاتێکدا یونس عەتار باشی و چەند ئەفسەرێکی دیکە خانەنشین کران، و فەرماندەی فیرقەی چوار لە فەرماندەیییەکەی دوورخرایەوە و بۆ ماوەیەکی کورت خەلیل جاسم خرایە شوێنی، دواتر عەبدولجەبار خەلیل شەنشەل شوێنی گرتەوە.

شکستھێنانی ھەوڵەکانی تۆڵەسەندنەوەی بەدەوی-سیاسی لە نێوان ساڵانی ١٩٩٣–٢٠٠٠

دواتر و دوای ساڵانێکی زۆر، غەیس خەلیل، نەوەی خەلیل جاسم، لەلایەن ھەندێک ئەفسەر و فڕۆکەوانی ھێزی ئاسمانییەوە کرایە ئامانج کە ھێشتا لایەنگری عارف عەبدولڕەزاق بوون لە چوارچێوەی تۆڵەسەندنەوەیەکی بەدەوی-سیاسیدا بە چەندین ھەوڵی تیرۆرکردن کە لە بەغدای عێراق لە نێوان ساڵانی ١٩٩٣–٢٠٠٠، و لە شاری شارجە لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٤–٢٠٠٦ ڕوویاندا. لەنێویاندا عەقید فڕۆکەوان فەھد عەبدولخالق و مومتاز سەعدوون ھەبوون کە نەوەی سەرۆک وەزیرانی پێشوو عەبدولموحسین سەعدون و لایەنگری عارف عەبدولڕەزاق بوون، ئەفسەران و فڕۆکەوانانێک لە بزووتنەوەی سیاسیی عەرەبی ناسری کە ھەڵگری ئایدۆلۆژیای نەتەوەیی عەرەبیی سەرۆکی پێشووی میسر جەمال عەبدولناسر بوون. جارێکی دیکە غەیس خەلیل، بە یارمەتی ھاوسەنگەرانی باپیرەی، توانی سەرەڕای کەمی تەمەنی ھەوڵەکانی تیرۆرکردنیان پووچەڵ بکاتەوە و یەکێک لە ئەفسەرە فڕۆکەوانەکان بە ناوی ڕائید ئەحمەد فەھد سەعدوون دەستگیر بکات، کە کوڕی عەقید فڕۆکەوان فەھد سەعدوون بوو (کە ئەویش لە کودەتاکەی ١٩٦٦ دەستگیر کرابوو)، ھەروەھا برا و ئامۆزاکانیان، وەک عەقید مومتاز سەعدوون و کوڕەکانیان، و ھەندێک لە خزمەکانی سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق عەقید فڕۆکەوان عارف عەبدولڕەزاق. دواتر لە کاتی ململانێکەدا، ژیانی عەقید ئەحمەد فەھد سەعدون پارێزرا، کاتێک داوای پاراستنی (دەخالەت)ی لە غەیس خەلیل کرد. ھەوڵەکان لە تاراوگە لە دوبەی، ئیمارات بەردەوام بوون بەڵام دیسانەوە شکستیان ھێنا. ئەو گرووپەی ئەفسەرانی سوپای عێراق کە بۆ یارمەتیدانی غەیس خەلیلی نەوەی ھاوسەنگەرەکەیان (خەلیل جاسم) ھاتن، بریتی بوون لە ژەنەڕاڵ ئەنساری، جەنەڕاڵی باڵای ناسراوی عێراقی سەعید حەمۆ، و کوڕە ئەفسەرەکەیان ژەنەڕاڵ سووھەیل حەمۆ.