ھایپەرتێرمیا

هایپەرتێرمیا یان بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش (بە ئینگلیزی: Hyperthermia)، حاڵەتێکە کە تێیدا پلەی گەرمیی لەشی کەسێک بەرز دەبێتەوە بۆ سەرووی ئاستی ئاسایی بەهۆی شکستهێنانی ڕێکخستنی پلەی گەرمی (thermoregulation). لەشی کەسەکە زیاتر گەرمی بەرهەم دەهێنێت یان هەڵدەمژێت لەو بڕەی کە دەریدەدات. بەپێی پڕۆژەی پەروەردەیی پزیشکیی فریاکەوتنی نێودەوڵەتی، بەرزبوونەوەی توندی پلەی گەرمیی لەش (بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش بۆ سەرووی ٤٠ °C (١٠٤ °F)) «دەبێتە فریاکەوتنی پزیشکی کە پێویستی بە چارەسەری دەستبەجێ هەیە بۆ ڕێگریکردن لە کەمئەندامی یان مردن».^[١] ساڵانە نزیکەی نیو ملیۆن حاڵەتی مردن بەهۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەشەوە تۆمار دەکرێت.^[٢]

باوترین هۆکارەکان بریتین لە گەرمالێدان و کاردانەوە نەرێنییەکانی دەرمان. گەرما لێدان بریتییە لە بەرزبوونەوەیەکی توندی پلەی گەرمی کە بەهۆی بەرکەوتن بە گەرمایەکی زۆر، یان تێکەڵەیەک لە گەرمی و شێ دروست دەبێت، کە زاڵ دەبێت بەسەر میکانیزمەکانی ڕێکخستنی گەرمیی لەشدا. ئەمەی دواییان (کاردانەوەی دەرمان) کاریگەرییەکی لاوەکیی تا ڕادەیەک دەگمەنی زۆرێک لە دەرمانەکانە، بەتایبەتی ئەو دەرمانانەی کە کار دەکەنە سەر کۆئەندامی دەماریی ناوەندی. هایپەرتێرمیای خراپ (Malignant hyperthermia) ئاڵۆزییەکی دەگمەنی هەندێک جۆری سڕکردنی گشتییە. هەروەها دەکرێت بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش بەهۆی زەبربەرکەوتنی مێشکەوە دروست ببێت.^[٣]^[٤]^[٥]

بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش جیاوازە لە تا بەوەی کە خاڵی جێگیریی پلەی گەرمیی لەش (temperature set point) وەک خۆی دەمێنێتەوە. پێچەوانەکەی بریتییە لە دابەزینی پلەی گەرمیی لەش (hypothermia)، کە ڕوودەدات کاتێک پلەی گەرمی دادەبەزێت بۆ خوار ئەو ئاستەی کە پێویستە بۆ پاراستنی زیندەچالاکیی ئاساییی لەش. زاراوەکە لە وشەی یۆنانی ὑπέρ، hyper، بە واتای «سەروو»، و θέρμος، thermos، بە واتای «گەرمی» هاتووە.

بەرزترین پلەی گەرمیی لەش تۆمار کرابێت لە نەخۆشێکدا کە لە بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش ڕزگاری بووبێت بریتییە لە ٤٦٫٥ °C (١١٥٫٧ °F)، کە لە ١٠ی تەممووزی ١٩٨٠ پێوانە کراوە لە پیاوێکدا کە بەهۆی گەرمالێدانێکی سەختەوە گەیەنرابووە نەخۆشخانە.^[٦]

سەرچاوەکان

↑ Sharma، Puneet. «Hyperthermia». International Emergency Medicine Education Project (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٣١ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Heat and health». www.who.int (بە ئینگلیزی). لە ٣١ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Thompson، Hilaire J.؛ Tkacs، Nancy C.؛ Saatman، Kathryn E.؛ Raghupathi، Ramesh؛ McIntosh، Tracy K. (نیسانی ٢٠٠٣). «Hyperthermia following traumatic brain injury: a critical evaluation». Neurobiology of Disease. ١٢ (3): ١٦٣–١٧٣. doi:١٠.١٠١٦/s٠٩٦٩-٩٩٦١(٠٢)٠٠٠٣٠-x. ISSN ٠٩٦٩-٩٩٦١. PMID ١٢٧٤٢٧٣٧. S2CID ٢٣٦٨٠٧٥٤.
↑ Truettner، Jessie S.؛ Bramlett، Helen M.؛ Dietrich، W. Dalton (١ی نیسانی ٢٠١٨). «Hyperthermia and Mild Traumatic Brain Injury: Effects on Inflammation and the Cerebral Vasculature». Journal of Neurotrauma. ٣٥ (7): ٩٤٠–٩٥٢. doi:١٠.١٠٨٩/neu.٢٠١٧.٥٣٠٣. ISSN ٠٨٩٧-٧١٥١. PMC ٥٨٦٥٦٢٢. PMID ٢٩١٠٨٤٧٧.
↑ Thompson، H. J.؛ Pinto-Martin، J.؛ Bullock، M. R. (١ی ئایاری ٢٠٠٣). «Neurogenic fever after traumatic brain injury: an epidemiological study». Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry (بە ئینگلیزی). ٧٤ (5): ٦١٤–٦١٩. doi:١٠.١١٣٦/jnnp.٧٤.٥.٦١٤. ISSN ٠٠٢٢-٣٠٥٠. PMC ١٧٣٨٤٥٠. PMID ١٢٧٠٠٣٠٤.
↑ temperature registered more than 115.7", Bulletin Journal, August 7, 1980

[1] Sharma، Puneet. «Hyperthermia». International Emergency Medicine Education Project (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٣١ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[2] «Heat and health». www.who.int (بە ئینگلیزی). لە ٣١ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[3] Thompson، Hilaire J.؛ Tkacs، Nancy C.؛ Saatman، Kathryn E.؛ Raghupathi، Ramesh؛ McIntosh، Tracy K. (نیسانی ٢٠٠٣). «Hyperthermia following traumatic brain injury: a critical evaluation». Neurobiology of Disease. ١٢ (3): ١٦٣–١٧٣. doi:١٠.١٠١٦/s٠٩٦٩-٩٩٦١(٠٢)٠٠٠٣٠-x. ISSN ٠٩٦٩-٩٩٦١. PMID ١٢٧٤٢٧٣٧. S2CID ٢٣٦٨٠٧٥٤.

[4] Truettner، Jessie S.؛ Bramlett، Helen M.؛ Dietrich، W. Dalton (١ی نیسانی ٢٠١٨). «Hyperthermia and Mild Traumatic Brain Injury: Effects on Inflammation and the Cerebral Vasculature». Journal of Neurotrauma. ٣٥ (7): ٩٤٠–٩٥٢. doi:١٠.١٠٨٩/neu.٢٠١٧.٥٣٠٣. ISSN ٠٨٩٧-٧١٥١. PMC ٥٨٦٥٦٢٢. PMID ٢٩١٠٨٤٧٧.

[5] Thompson، H. J.؛ Pinto-Martin، J.؛ Bullock، M. R. (١ی ئایاری ٢٠٠٣). «Neurogenic fever after traumatic brain injury: an epidemiological study». Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry (بە ئینگلیزی). ٧٤ (5): ٦١٤–٦١٩. doi:١٠.١١٣٦/jnnp.٧٤.٥.٦١٤. ISSN ٠٠٢٢-٣٠٥٠. PMC ١٧٣٨٤٥٠. PMID ١٢٧٠٠٣٠٤.

[6] temperature registered more than 115.7", Bulletin Journal, August 7, 1980

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]