ھارپاگ

ھارپاگ
پیشە	سەرکردەیەکی سەربازی
پۆستەکان	سەرداری یەکەم
پلەی سەربازی	سەرداری یەکەم
Significant place	پارسەکان
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ھارپاگوس یان ھارپاگ یان ھارپاک کە بە ھارپاگۆس ناسراوە (یۆنانیی کۆن Ἅρπαγος؛ ئەکەدی: ئارباکو‎)، ژەنەڕاڵێکی ماد بووە لە سەدەی شەشەمی پێش زایین، لەلایەن ھیرۆدۆتەوە، شانازیی بەوە کردووە کە کورووشی مەزنی خستووەتە سەر تەختی پادشایەتی لە ڕێگەی لادانەکەی لە شەڕی پاسارگادا.

ژیاننامە

ھارپاگ کۆرشی کۆرپە دەھێنێتە لای شوانەکە.

بەپێی مێژووەکانی ھیرۆدۆتس ھارپاگ ئەندامی ماڵی پادشایەتیی ماد بووە کە خزمەتی بە پادشا ئاستیاگ دەکرد کە دوا پادشای میدیا بووە.

کاتێک ھەواڵ گەیشتە ئاستیاگ کە کورووش ھێزەکانی کۆدەکاتەوە، فەرمانی بە ھارپاگ کرد، وەک ژەنەراڵی سەرەکیی خۆی، سەرکردایەتیی سوپاکە بکات دژی کورووش. دوای شەڕێکی سێ ڕۆژە لە دەشتی پاسارگاددا، ھارپاگ تۆڵەی مردنی کوڕەکەی بە دەستی ئاستیاگ کردەوە کاتێک بەیعەتەکەی لە بەرەکانی شەڕدا گۆڕی لە بەرژەوەندیی کورووش، لە ئەنجامدا ئاستیاگ شکستی ھێنا و ئیمپراتۆریەتیی فارسی پێکھێنرا.

ئەفسانە

ھیرۆدۆت ھۆکاری گۆڕینی پشتگیریی ھارپاگ بۆ وەشانێکی جەژنی مرۆڤخۆری تیێستس دەگەڕێنێتەوە. باس دەکات کە ئاستیاگ دوای ئەوەی خەونێکی بینی کە کچەکەی، ماندانا، پادشایەکی لەدایک دەبێت کە دژی یاخی دەبێت دەیڕووخێنێت، فەرمانی بە ھارپاگ دا کە منداڵەکە لە کاتی لەدایکبووندا ئاشکرا بکات و بیکوژێت. ھارپاگ کە ئامادە نەبوو خوێنی شاھانە بڕێژێت، منداڵەکە (کورووش)ی دا بە شوانێک بە ناوی میتراداتس، کە وەک کوڕی خۆی پەروەردەی کرد.

پادشا ئاستیاگ ھارپاگ دەخاتە سەر فەرماندەییی سوپاکەی

دوای دە ساڵ، کاتێک کورووش بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئاستیاگ بە شێوەیەکی دڕندانە سزای ھارپاگی دا و تاکە کوڕی ھارپاگی کوشت و لە کاتی ئاھەنگێکدا گۆشتەکەی دەرخواردی ھارپاگ دا. دەگوترا ھارپاگ لە کاتی ئاھەنگەکەدا کاردانەوەی نەبووە، جگە لەوەی پارچەکانی کوڕەکەی کۆکردووتەوە و بۆ ناشتنی. پاشان ئاستیاگ داوای ئامۆژگاریی لە موخ (قەشە)کەی کرد سەبارەت بە چارەنووسی کورووش. پێی گوت ئەو کوڕەی کە لە کاتی یاریکردنی پادشای شاخەکە لەگەڵ ھاوڕێکانیدا دۆزرایەوە، ئەگەرچی لە یاریدا بوو، پێشبینیی بوون بە پادشایەکی جێبەجێ کردووە و چیتر مەترسیی نییە و ھەڕەشە نییە بۆ تەختی ئاستیاگ. ئاستیاگ لەسەر ئامۆژگاریی ئەوان کورووشی نارد بۆ لای دایک و باوکی قەمبیزی یەکەم و ماندانا لە ئەنشان (باشووری ڕۆژئاوای ئێران لە نزیک شیراز).

ھارپاگ چاوەڕێی کاتی دەکرد و ئارامی دەگرت، دیاریی بۆ کورووش دەنارد بۆ ئەوەی پەیوەندیی لەگەڵیدا بمێنێتەوە، لەکاتێکدا کاریدەکرد بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی گەورەکانی میدیا دژی ئاستیاگ. کاتێک ئامادە بوون، پەیامێکی بۆ کورووش نارد کە پەیامەکەی لەناو سکی کەروێشکێک یان ئاژەڵێکدا شاردبووەوە و بۆی نارد، ئاگاداری کردەوە کە مادەکان لە مەیدانی جەنگدا یاخی دەبن و خیانەت لە ئاستیاگ دەکەن، ئەگەر دژی باپیرت چەک ھەڵبگریت و شەڕ بکەیت.

ھارپاگ لە دەقە مێژوویییەکاندا

ھیرۆدۆت، مێژوو:

"ئاستیاگ ھەر کە کورووش لەدایک بوو، ھارپاگی نارد، کە پیاوێکی خۆی و دڵسۆزترینی مادەکان بوو...."

"کاتێک کورووش بینی لیدییەکان خۆیان بە ڕێکوپێکی بۆ شەڕ لە دەشتەکەدا ڕێکدەخەن، لە ترسی ھێزە سوارەکانیان، پێشنیارێکی گرتەبەر کە ھارپاگ، کە یەکێک لە مادەکان بوو پێشنیاری بۆی کرد. ھەموو ئەو وشترانەی کۆکردەوە کە لەگەڵ سوپاکەی ھاتبوون بۆ ھەڵگرتنی خۆراک و پێداویستی و جانتاکان، و بارەکانیان دابەزاند، سەربازەکانی سواری سەریان کرد کە وەک سوارچاکە ئاسایییەکان کۆکرابوونەوە." پاشان فەرمانی پێکردن لەبەردەم سەربازەکانی تردا پێشڕەوی بکەن دژی ئەسپسوارەکانی لیدی..."

"لەم نێوەندەدا ئاستیاگ کوڕی ھارپاگی برد و کوشتی، دوای ئەوە پارچە پارچەی کرد و ھەندێک لە بەشەکانی لەبەردەم ئاگرەکەدا برژاند و بەشێکی دیکەی کوڵاند..."

"کاتێک کورووش گەورە بوو و گەیشتە پیاوەتی، و وەک ئازاترین و بەناوبانگترین کەس لە ھەموو ڕکابەرەکانی ناسرا، ھارپاگ کە خیانەتی کرد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە ئاستیاگ، دەستی کرد بە پێدانی دیاری و پەیام..."

"لەکاتی مردنی مازارێسدا، ھارپاگ ڕەوانەی کەناراوەکان کرا بۆ ئەوەی سەرکەوتوو بێت لە فەرماندەیییەکەی. ھەروەھا ئەو لە ڕەگەزی مادەکان بوو، ئەو پیاوە بوو کە پادشای ماد، ئاستیاگ، لە ئاھەنگە ناپیرۆز و دڕندانەکە مامەڵەی لەگەڵ کرد، دواتر ھارپاگ یارمەتیی کورووشی دا بۆ ئەوەی ببێتە پاشا بە پشتیوانیکردن و ھاوکاریکردنی...."

"دوای داگیرکردنی ئایۆنییەکان، ھارپاگ دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر کاریانەکان و کاونییەکان و لیکییەکان. ئایۆنیەکان و ئایۆلییەکان ناچار بوون لە بێنە ناو سوپاکەی و خزمەت بکەن..."

تابلۆی پادشا ئاستیاگ کە ھارپاگ دەنێرێت بۆ کوشتنی کورووش

مێژووی نەبو نید:

"پادشا ئاستیاگ سەربازەکانی بانگ کرد و دژی کورووش، پادشای ئەنشان (باشووری ڕۆژئاوای ئێران) ڕێپێوانێکی کرد، بۆ ئەوەی لە شەڕدا چاوی پێ بکەوێت. سوپای ئاستیاگ دژی ئاستیاگ ڕاپەڕین و بە پەت ڕادەستی کورووشیان کرد. کورووش دژی وڵاتی ئەکباتانا ڕێپێوانی کرد؛ شوێنی نیشتەجێبوونی شاھانەی دەست بەسەردا گرت؛ زیو، زێڕ، شتە بەنرخەکانی دیکەی وڵاتی ئەکباتانا وەک غەنیمەت وەرگرت." و ھێنرایە ئانشان."

خزمەتی سەربازی

بە گوێرەی ھیرۆدۆت دوای شکستی ئاستیاگ (٥٥٠ پێش زایین)، ھارپاگ لە سەردەمی فەرمانڕەوای نوێ کورووشی دووەمدا درێژەی بە ژیانی سەربازیی خۆی دا:

• ھارپاگ پێشنیاری بەکارھێنانی وشترەکانی کرد وەک ھێڵی پێشەوە دژی لیدییەکان لە شەڕی کورووشی دووەم دژی کرۆسۆس، بەمەش سوارەی لیدییەکان پەرش و بڵاو بوون.
• دوای ڕاپەڕینێکی لیدییەکان و مردنی فەرماندەی پیادەی کورووش، ژەنەڕاڵ مازارێس، کورووشی دووەم بەرپرسیارێتیی داگیرکردنی ئەناتۆڵیای خستە ئەستۆی ھارپاگ، کە دواتر وەک سەرکەوتووترین ژەنەراڵی کورووش کاری کرد.
• ژەنەراڵەکەی ماد دوای سەرکەوتنەکەی لە لیدیا بە داگیرکردنی یۆنیا و فینقیا و کاریا و لیکیا و زۆر ناوچەی تری ئەناتۆڵیا (جگە لە میلیتۆس کە لە ڕێگەی ئامۆژگاریی حەکیمە گەورەکەیان تالیسەوە ڕەزامەندی کورووشی بەدەستھێنابوو بۆ ئەوەی لە شەڕی لیدیادا بێلایەن بمێنێتەوە).
• ھارپاگ بە داھێنانەکانی تەکنیکە ئەندازیارییەکانیش ناسرابوو؛ بە تایبەتی، بەکارھێنانی ڕێڕەوی زەوی و تەپۆڵکە لە کاتی گەمارۆدان (رێگایەک کە دواتر ئەسکەندەری مەکدۆنی لە کاتی گەمارۆدانی سوردا بەکاری ھێنا) و بەکارھێنانی شاخەوانان بۆ پێوانەکردنی دیواری دووژمنەکانیان:

کاتێک ھاتە یۆنیا، بە دروستکردنی تەپۆڵکە شارەکانی گرت؛ پیاوەکانی لەناو دیوارەکانیاندا دەبرد و دواتر تەپۆڵکەی بە دیوارەکاندا دروست دەکرد و بەم شێوەیە شارەکانی دەگرت. —ھیرۆدۆت ١.١٦٢

• سەرەڕای ناوبانگی ھارپاگ بە میھرەبانی و ڕەحم، دانیشتووانی شاری زانتۆس لە لیکیا خۆیان کوشت نەک خۆیان ڕادەستی ئەو بکەن و دەیانگوت ھەرگیز داگیر نەکراون.

ژیانی دواتری

دوای تەواوبوونی فتوحات و شەڕەکانی، ھارپاگ وەک ساتراپی ئاسیای بچووک دەستنیشانکرا. نەوەکانی بوون بە بنەماڵەی شاھانەی لیکیا لە ناوچەیەکی ئێستا باشووری ڕۆژئاوای تورکیا.

بەستەرە دەرەکییەکان

• Livius on Harpagus ٣١ی تەممووزی ٢٠١٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. Archived 2013-07-31 at the Wayback Machine
• The Chronicle of Nabonidus ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. Archived 2016-12-08 at the Wayback Machine
• The Histories of Herodotus ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. Archived 2009-06-03 at the Wayback Machine