ھاترا
| ھاترا | |
|---|---|
| al-Ḥaḍr | |
 پاشماوەکانی ھاترا لە ٢٠١٩ | |
| چەشن | نیشتەجێبوون، پەرستگە |
| شوێن | قەزای حەزەر، پارێزگای نەینەوا، عێراق |
| پۆتانەکان | 35°35′17″N 42°43′6″E / 35.58806°N 42.71833°Eپۆتانەکان: 35°35′17″N 42°43′6″E / 35.58806°N 42.71833°E |
| ڕووبەر | ٣٠٠ ha (٧٤٠ acre) |
| دروستکرا لە | سەدەی ٣یەم یان ٢یەم پێش زایین |
| ڕووداوە گرنگەکان | کەوتنی ھاترا |
| ناوی فەرمی: ھاترا | |
| چەشن | کولتووری |
| پێوانەکان | ii, iii, iv, vi |
| Designated | ١٩٨٥ (٩یەمین دانیشتن) |
| ژمارەی سەرچاوە | 277 |
| ناوچە | وڵاتە عەرەبییەکان |
ھاترا (/ˈhætrə/؛ بە عەرەبی: الحَضْر گۆکردن بە عەرەبی: [al.ˈħadˤr]؛ بە سوریانی: ܚܛܪܐ) شارێکی کۆن بوو لە مێزۆپۆتامیای سەروو کە لە ڕۆژھەڵاتی پارێزگای نەینەوای ئێستای باکووری عێراق ھەڵکەوتووە. پاشماوەکانی شارەکە ٢٩٠ km (١٨٠ mi) لە باکووری ڕۆژاوای بەغدا و ١١٠ km (٦٨ mi) لە باشووری ڕۆژاوای مووسڵەوەیە. بە دەوڵەمەندترین شوێنی شوێنەواریی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی دادەنرێت کە تا ئێستا ناسراوە.[١]
ھاترا شارە کاروانێکی بەھێز قایمکراو و پایتەختی شانشینی ھاترای بچووک بوو، کە لە نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی ڕۆمانی و ئەشکانی/ساسانی ھەڵکەوتبوو. ھاترا لە سەدەی ٢یەمدا گەشەی کرد، و لە سەدەی ٣یەمدا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ساسانییەوە تێکدرا و چۆڵ کرا لەگەڵ ویلایەتە تری دانیشتووانە ئاشوورییە نوێیەکانی وەک ئاشوور، ئادیابێنێ، ئۆسرۆینێ و بێت نوھادرا. پاشماوەکانی لە سەدەی ١٩یەمدا دۆزرانەوە.
مێژوو
[دەستکاری]ھیچ زانیارییەکی شوێنەواری لەسەر شارەکە پێش سەردەمی فارسی نییە، بەڵام نیشتەجێبوون لە ناوچەکەدا پێدەچێت بگەڕێتەوە بۆ لانیکەم سەردەمی سلووکی. ھاترا لە سەردەمی ئەشکانییەکاندا، لە ماوەی سەدەکانی ١ەم و ٢ەمی زایینیدا، وەک ناوەندێکی ئایینی و بازرگانی گەشەی کرد.[٢] دواتر، شارەکە بوو بە پایتەختی شانشینێکی بە ئەگەرێکی زۆر عەرەبنشین لە زنجیرەی ئەو شارانەی کە زۆربەیان لەژێر دەسەڵاتی عەرەبدا بوون و لە ھاتراوە لە باکووری ڕۆژھەڵات، لە ڕێگەی تەدموور، بەعلبەک و پێترا لە باشووری ڕۆژاواوە دەستی پێ دەکرد. ئەو ناوچەیەی لە ھاتراوە کۆنترۆڵ دەکرا، شانشینی ھاترا بوو، کە شانشینێکی نیمچە سەربەخۆی نێوانگیر بوو لەسەر سنوورە ڕۆژاوایییەکانی ئیمپراتۆرییەتی ئەشکانی، و لەلایەن شازادە عەرەبەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکرا.
ھاترا بوو بە شارێکی سنووریی قایمکراوی گرنگ و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە دووەم جەنگی فارسیدا گێڕا، و بەرگەی ھێرشە دووبارەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی گرت. لە ماوەی سەدەی ٢ەمی زایینیدا، شارەکە بەرپەرچی گەمارۆکانی ھەم تراجان (١١٦/١١٧) و ھەم سێپتیمیۆس سێڤێروس (١٩٨/١٩٩) دایەوە.[٣] ھێزەکانی ھاترا لە ساڵی ٢٣٨ لە جەنگی شارەزووردا شکستیان بە فارسە ساسانییە ھەڵکشاوەکان ھێنا، بەڵام ماوەیەکی کەم دوای ئەوە لە ساڵی ٢٤١دا کەوتە دەست سوپای پاشای ساسانی شاپووری یەکەم و تێکدرا.[٣] چیرۆکە باوەکانی کەوتنی ھاترا باس لە نەزیرە، کچی پاشای عەرەبە دەکەن، کە ناپاکی لە شارەکە کرد و خستیە دەستی شاپوور بەھۆی ئەوەی عاشقی ببوو. چیرۆکەکە باس لەوە دەکات کە چۆن شاپوور پاشاکەی کوشت و ھاوسەرگیریی لەگەڵ نەزیرە کرد، بەڵام دواتر ئەویشی کوشت دوای ئەوەی درکی بە بێوەفاییی ئەو بەرامبەر بە باوکی کرد.[٢][٤]
ھاترا باشترین نموونەی پارێزراو و پڕ لە زانیاریی تەلارسازیی کۆنی عەرەبی بوو. نەخشەکەی بازنەیی بوو،[٥] و بە شوورە ناوەکی و دەرەکییەکان دەورە درابوو کە تیرەکەی نزیکەی ٢ kiloمەتر (١٫٢ mi) بوو و لەلایەن زیاتر لە ١٦٠ تاوەرەوە پشتگیری دەکرا. تێمێنۆسێک (témenos) دەوری بینا پیرۆزە سەرەکییەکانی ناوەندی شارەکەی دابوو. پەرستگەکان نزیکەی ١.٢ ھێکتاریان گرتبووەوە و پەرستگای گەورە بەسەریاندا زاڵ بوو، کە پێکھاتەیەکی زەبەلاح بوو بە تاق و ستوونەکان کە سەردەمانێک تا ٣٠ مەتر بەرز دەبووەوە. شارەکە بە ئاوێتەبوونی پانتێیۆنە یۆنانی، ئایینی میزۆپۆتامی، ئاشووری، کەنعانی، ئارامی و عەرەبییەکان ناوبانگی دەرکردبوو، کە لە ئارامیدا بە Beiṯ Ĕlāhā («ماڵی خودا») دەناسرا. شارەکە پەرستگەی بۆ نێرگال (بابلی و ئەکەدی)، ھێرمس (یۆنانی)، ئاتارگاتیس (سووری-ئارامی)، عەلات، شەمییە (عەرەبی)، و شەمەش (خودای خۆری میزۆپۆتامی) تێدابوو.[٢] خوداوەندەکانی تری کە لە نەخشە ئارامییەکانی ھاتراندا ناویان ھاتووە بریتین لە بەعل شەماینی ئارامی، و خوداوەندی مێینە کە بە ئاشووربێل ناسراوە، کە ڕەنگە تێکەڵبوونی دوو خوداوەندی خودای ئاشووری ئاشوور و بێلی ئاشووری-بابلی بووبێت—سەرەڕای ئەوەی ئەوان بە جیا نێر بوون.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Dirven، L. (٢٠١٣). Hatra: Politics, Culture and Religion Between Parthia and Rome. Franz Steiner Verlag. ژپنک ٩٧٨-٣-٥١٥-١٠٥٠٧-١. لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- 1 2 3 «Hatra». Encyclopædia Britannica. لە 14 December 2013 ھێنراوە.
- 1 2 Advisory Body Evaluation on Hatra. International Council on Monuments and Sites (ICOMOS). 1985. pages 1–2.
- ↑ E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936 (بە ئینگلیزی). BRILL. ١٩٨٧. لاپەڕە ٢٠٧a. ژپنک ٩٧٨٩٠٠٤٠٨٢٦٥٦.
- ↑ Salma، K. Jayyusi؛ Holod، Renata؛ Petruccioli، Attilio؛ André، Raymond (٢٠٠٨). The City in the Islamic World. Leiden: Brill. لاپەڕە ١٧٤. ژپنک ٩٧٨٩٠٠٤١٦٢٤٠٢.
