گەورەگەرد

گەورەگەرد، "گەردێکە کە کێشێکی گەردیلەییی ڕێژەیی بەرزی هەیە، کە پێکهاتەکەی لە بنەڕەتدا پێکدێت لە چەندین دووبارەبوونەوەی یەکەکان کە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە یان چەمکی، لە گەردەکانی خاوەن کێشی گەردیلەییی ڕێژەیی کەمەوە وەرگیراون." ^[١] پۆلیمەرەکان، کە زۆرجار لە زۆرێک لە کاڵا بەکاربەرییەکاندا بەکاردەهێنرێن، نموونەی گەورەگەردەکانن. گەورەگەردە باوەکان بریتین لە زیندەپۆلیمەرەکان وەکو RNA و DNA، پرۆتینەکان، و کاربۆهیدراتەکان،^[٢] پۆلیئۆلیفینەکان (polyolefins) وەکو پۆلی‌ئێثیلین (polyethylene) و پۆلی‌ئەمایدەکان (polyamides) وەکو نایلۆن.

گەورەگەردە دەسکردەکان

زۆرێک لە گەورەگەردەکان پۆلیمەری دەستکردن (پلاستیکەکان، ڕیشاڵە دەستکردەکان، و لاستیکی دەستکرد). پۆلی‌ئێثیلین بە قەبارەیەکی یەکجار گەورە بەرهەم دەهێنرێت بە جۆرێک کە ئێثیلینەکان بەرهەمی سەرەکیی پیشەسازیی کیمیایین. ^[٣]

نموونە یان جۆرە جیاوازەکانی گەورەگەردە دەستکردەکان ئەمانە لەخۆ دەگرن:

پۆلیمەرە گەرمی‌نەرمەکان (Thermoplastic polymers)
پۆلیمەرە گەرمی‌ڕەقەکان (Thermoset polymers)
دێندریمەرەکان (Dendrimers)
ڤیتریمەرەکان / تۆڕە خۆگونجێنەرە کۆڤاڵێنتەکان (CANs)
چوارچێوە ئەندامییە کۆڤاڵێنتەکان (COFs)

کاتێک کەرەستە کانزا-ئەندامییەکان لە چوارچێوەکەدا ڕەچاو دەکرێن، ئەمە لەوانەیە چوارچێوە کانزا-ئەندامییەکانیش (MOFs) بگرێتەوە. سەرەڕای ئەوەش، کاتێک بەندە نا-کۆڤاڵێنتەکانی تریش لەبەرچاو دەگیرێن، وەک بەندە هایدرۆجینییەکان یان کەڵەکەبوونی-پای (pi-stacking)، ئەوا چەندین جۆری جیاواز لە تۆڕە گەورە-گەردیلەییەکانیش دەگرێتەوە. ^[٤]

گەورەگەردە لە سروشتدا

پرۆتینەکان پۆلیمەری ترشە ئەمینییەکانن کە بە بەندی پێپتایدی پێکەوە بەستراون. ^{[ژێدەر پێویستە]}
DNA و RNA پۆلیمەری نیوکلیۆتایدەکانن کە بە بەندی فۆسفۆدایئێستەر پێکەوە بەستراون. ئەم نیوکلیۆتایدانە پێکهاتوون لە گرووپێکی فۆسفات، شەکرێک (ڕایبۆز لە حاڵەتی RNA، די‌ئۆکسی‌ڕایبۆز لە حاڵەتی DNA)، و بنکەیەکی نیوکلیۆتایدی (کە یان ئەدینین، گوانین، ثایمین، یوراسیل، یان سایتۆسینە، کە تێیدا ثایمین تەنها لە DNAدا هەیە و یوراسیل تەنها لە RNAدا). ^{[ژێدەر پێویستە]}
پۆلیساکاریدەکان (Polysaccharides) (وەکو نیشاستە، سێلولۆز، و کایتین) پۆلیمەری تاک-ساکاریدەکانن کە بە بەندی گلایکۆسیدی (glycosidic bonds) پێکەوە بەستراون. ^{[ژێدەر پێویستە]}
هەندێک چەوری (ئاوێتە ئەندامییە نا-جەمسەردارەکان ) گەورەگەردن، کە خاوەنی چەندین پێکهاتەی جیاوازن. ^{[ژێدەر پێویستە]}

زیندەپۆلیمەرە هێڵییەکان

هەموو زیندەوەرە زیندووەکان بۆ فەرمانە زیندەیییەکانیان پشتبەستوون بە سێ زیندەپۆلیمەری بنەڕەتی: DNA، RNA و پرۆتینەکان. ^[٥] هەریەک لەم گەردانە بۆ ژیان پێویستن چونکە هەریەکەیان ڕۆڵێکی جیاواز و دانەبڕاو لە خانەدا دەبینن. ^[٦] پوختە سادەکە ئەوەیە کە DNA دەبێتە هۆی دروستبوونی RNA، و پاشان RNA دەبێتە هۆی دروستبوونی پرۆتینەکان.

هەریەک لە DNA، RNA، و پرۆتینەکان لە پێکهاتەیەکی دووبارەبووەوەی یەکە پێکهێنەرە پەیوەندیدارەکان (نیوکلیۆتایدەکان لە حاڵەتی DNA و RNA، ترشە ئەمینییەکان لە حاڵەتی پرۆتینەکاندا) پێکدێن. بەگشتی، هەموویان پۆلیمەری بێ‌لقن، بۆیە دەتوانرێت لە شێوەی زنجیرەیەکدا وێنا بکرێن. لە ڕاستیدا، دەتوانرێت وەکو تەزبیحێک سەیر بکرێن، کە تێیدا هەر دەنکێک نوێنەرایەتی مۆنۆمێرێکی (monomer) تاکی نیوکلیۆتاید یان ترشێکی ئەمینی دەکات کە لە ڕێگەی بەندی کیمیایی کۆڤاڵێنتەوە بەیەکەوە بەستراون بۆ پێکهێنانی زنجیرەیەکی زۆر درێژ. ^{[ژێدەر پێویستە]}

لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، مۆنۆمێرەکانی ناو زنجیرەکە مەیلێکی بەهێزیان هەیە بۆ کارلێککردن لەگەڵ ترشە ئەمینییەکان یان نیوکلیۆتایدەکانی تر. لە DNA و RNAدا، ئەمە دەکرێت لە شێوەی جووتە-بنکەی واتسۆن-کریکدا (Watson–Crick base pairs) (G–C و A–T یان A–U) دەربکەوێت، هەرچەندە چەندین کارلێکی ئاڵۆزتریش دەتوانن ڕووبدەن و ڕووش دەدەن. ^{[ژێدەر پێویستە]}

تایبەتمەندییە پێکهاتەییەکان

	دی ئێن ئەی	ئاڕ ئێن ئەی	پرۆتینەکان
کۆدکردنی زانیارییە بۆماوەییەکان	بەڵێ	بەڵێ	نەخێر
کاتالیزەکردنی کارلێکە زیندەیییەکان	نەخێر	بەڵێ	بەڵێ
یەکە پێکهێنەرەکان (جۆر)	نیوکلیۆتایدەکان	نیوکلیۆتایدەکان	ترشە ئەمینیەکان
یەکە پێکهێنەرەکان (ژمارە)	4	4	20
جۆری زنجیرە (شریت)	دوانی (Double)	تاک	تاک
پێکهاتە	لولپێچی دوانی	ئاڵۆز	ئاڵۆز
سەقامگیری بۆ تێکچوون	بەرز	گۆڕاو	گۆڕاو
سیستەمی چاککردنەوە	بەڵێ	نەخێر	نەخێر

بەهۆی سروشتی دوو-زنجیرەییی DNA، بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو نیوکلیۆتایدەکان لە شێوەی جووتە-بنکەی واتسۆن-کریکدان لە نێوان نیوکلیۆتایدەکانی سەر هەردوو زنجیرە تەواوکەرەکەی لولپێچە دوانییەکەدا. ^[٧]

بە پێچەوانەوە، هەردوو RNA و پرۆتینەکان بە شێوەیەکی ئاسایی تاک-زنجیرەن. لەبەر ئەوە، ئەوان پابەند نین بە ئەندازەی ڕێکخراوی لولپێچە دوانییەکەی DNA، بۆیە بەپێی زنیجرە (sequence) دەچەمێنەوە بۆ شێوە سێ-ڕەهەندییە ئاڵۆزەکان. ئەم شێوە جیاوازانە بەرپرسن لە زۆرێک لە تایبەتمەندییە باوەکانی RNA و پرۆتینەکان، لە نێویاندا پێکهێنانی گیرفانەکانی بەستنەوەی دیاریکراو (specific binding pockets)، و توانای کاتالیزەکردنی (خێراکردنی) کارلێکە زیندەکیمیاییەکان.

دی ئێن ئەی گونجێنراوە بۆ کۆدکردنی زانیاری

DNA گەورەگەردێکی هەڵگری زانیارییە کە تەواوی کۆمەڵەی ڕێنماییەکان (جینۆم) کۆد دەکات کە پێویستن بۆ پێکهێنان، پاراستن، و زاوزێپێکردنی هەر زیندەوەرێکی زیندوو. ^[٨]

هەردوو DNA و RNA توانای کۆدکردنی زانیارییە بۆماوەییەکانیان هەیە، چونکە میکانیزمی زیندەکیمیایی هەن کە ئەو زانیارییانە دەخوێننەوە کە لە ناو زنجیرەی DNA یان RNAدا کۆد کراون و بەکاریدەهێنن بۆ بەرهەمهێنانی پرۆتینێکی دیاریکراو. لە لایەکی ترەوە، زانیارییە زنجیرەیەکانی گەردێکی پرۆتین لەلایەن خانەکانەوە بەکارناهێنرێن بۆ کۆدکردنی زانیارییە بۆماوەییەکان بە شێوەیەکی کارایی. ^[٢]

DNA سێ تایبەتمەندیی سەرەکیی هەیە کە وای لێدەکەن زۆر باشتر بێت لە RNA بۆ کۆدکردنی زانیارییە بۆماوەییەکان. یەکەم، بە شێوەیەکی ئاسایی دوو-زنجیرەیییە، بۆیە لایەنی کەم دوو کۆپی لەو زانیارییانەی کە هەر جینێک کۆد دەکەن لە هەر خانەیەکدا هەیە. دووەم، DNA سەقامگیرییەکی زۆر زیاتری هەیە بەرامبەر بە تێکشکاندن لە چاو RNA، کە ئەمەش تایبەتمەندییەکە بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەستە بە نەبوونی گرووپی 2'-هایدرۆکسیل (2'-hydroxyl group) لە ناو هەر نیوکلیۆتایدێکی DNAدا. سێیەم، سیستەمی چاودێری و چاککردنەوەی DNA زۆر پێشکەوتوو بوونیان هەیە کە چاودێریی تێکچوونی DNA دەکەن و کاتێک پێویست بکات زنجیرەکان چاک دەکەنەوە. سیستەمی هاوشێوە پەرەیان نەسەندووە بۆ چاککردنەوەی گەردەکانی RNA کە زیانیان بەرکەوتووە. لە ئەنجامدا، کرۆمۆسۆمەکان دەتوانن چەندین ملیار ئەتۆم لەخۆبگرن، کە لە پێکهاتەیەکی کیمیایی دیاریکراودا ڕێکخراون. ^{[ژێدەر پێویستە]}

پرۆتینەکان گونجێنراون بۆ کاتالیزەکردن

پرۆتینەکان گەورەگەردی کارایین کە بەرپرسن لە کاتالیزەکردنی ئەو کارلێکە زیندەکیمیاییانەی کە ژیان دەپارێزن. ^[٢] پرۆتینەکان هەموو فەرمانەکانی زیندەوەرێک ئەنجام دەدەن، بۆ نموونە ڕۆشنەپێکهاتن، فەرمانی دەمارەکان، بینایی، و جووڵە. ^[٩]

سروشتی تاک-زنجیرەییی گەردەکانی پرۆتین، شانبەشانی پێکهاتەکەیان لە ٢٠ یان زیاتر جۆری جیاوازی یەکە پێکهێنەرەکانی ترشی ئەمینی، ڕێگەیان پێدەدات بچەمێنەوە بۆ ژمارەیەکی زۆر گەورە لە شێوە سێ-ڕەهەندییە جیاوازەکان، لە کاتێکدا گیرفانی بەستنەوە (binding pockets) دابین دەکەن کە لە ڕێگەیانەوە دەتوانن بە شێوەیەکی دیاریکراو کارلێک لەگەڵ هەموو جۆرە گەردێکدا بکەن. سەرباری ئەوەش، هەمەجۆریی کیمیاییی ترشە ئەمینییە جیاوازەکان، لەگەڵ ژینگە کیمیاییە جیاوازەکان کە لەلایەن پێکهاتە سێ-ڕەهەندییە ناوخۆیییەکە (local 3D structure)وە دابین دەکرێن، وا دەکات زۆرێک لە پرۆتینەکان وەک ئەنزیم کاربکەن، و کۆمەڵێکی بەرفراوان لە گۆڕانکارییە زیندەکیمیاییە دیاریکراوەکان لە ناو خانەکاندا کاتالیزە (خێرا) بکەن. لەگەڵ ئەوەشدا، پرۆتینەکان توانایان پەرەپێداوە بۆ بەستنەوەی کۆمەڵێکی بەرفراوان لە هۆکارە یارمەتیدەرەکان و کۆئەنزیمەکان، کە گەردی بچووکترن دەتوانن چالاکیی دیاریکراو ببەخشنە پرۆتینەکە لە دەرەوەی ئەوانەی کە تەنها بە زنجیرەی پۆلیپێپتایدەکەوە پەیوەستن. ^{[ژێدەر پێویستە]}

ئاڕ ئێن ئەی فرە-فرمانە

RNA فرە-فرمانە ، فەرمانە سەرەکییەکەی کۆدکردنی پرۆتینەکانە، بەپێی ئەو ڕێنماییانەی لە ناو DNAی خانەکەدان. ^[٢] ئەوان کۆنترۆڵ و ڕێکخستنی زۆر لایەنی دروستکردنی پرۆتین دەکەن لە ناوکدارە ڕاستەقینەکاندا. ^{[ژێدەر پێویستە]}

RNA زانیارییە بۆماوەییەکان کۆد دەکات کە دەتوانرێت وەربگێڕدرێن بۆ زنجیرەی ترشە ئەمینییەکانی پرۆتینەکان، وەک ئەوەی لەلایەن گەردەکانی ئاڕ ئێن ئەیی پەیامنێر کە لە ناو هەر خانەیەکدا هەن سەلمێنراوە، هەروەها لە جینۆمەکانی RNAی ژمارەیەکی زۆر لە ڤایرۆسەکان. سروشتی تاک-زنجیرەییی RNA، لەگەڵ مەیلی بۆ تێکشکانی خێرا و نەبوونی سیستەمی چاککردنەوە، بەو مانایە دێت کە RNA هێندەی DNA گونجاو نییە بۆ هەڵگرتنی درێژخایەنی زانیارییە بۆماوەییەکان. ^{[ژێدەر پێویستە]}

سەرباری ئەوەش، RNA پۆلیمەرێکی تاک-زنجیرەیییە کە دەتوانێت، هاوشێوەی پرۆتینەکان، بچەمێتەوە بۆ ژمارەیەکی زۆر گەورە لە پێکهاتە سێ-ڕەهەندییەکان. هەندێک لەم پێکهاتانە شوێنی بەستنەوە بۆ گەردەکانی تر دابین دەکەن و ناوەندە چالاکە کیمیاییەکان دابین دەکەن کە دەتوانن کارلێکە کیمیاییە دیاریکراوەکان لەسەر ئەو گەردە بەستراوانە کاتالیزە بکەن. ژمارەی سنوورداری یەکە پێکهێنەرە جیاوازەکانی RNA (٤ نیوکلیۆتاید بەرامبەر >٢٠ ترشی ئەمینی لە پرۆتینەکاندا)، لەگەڵ نەبوونی هەمەجۆریی کیمیایییان، دەبێتە هۆی ئەوەی کە RNAی کاتالیتیکی (رایبۆزایمەکان - ribozymes) بەگشتی کاتالیستی کەمتر کاریگەر بن لە چاو پرۆتینەکان بۆ زۆربەی کارلێکە زیندەیییەکان. ^{[ژێدەر پێویستە]}

زیندەپۆلیمەرە لقدارەکان

لیگنین (Lignin) گەورەگەردێکی سروشتیی بەربڵاوە. نزیکەی سێیەکی بارستەی درەختەکان پێکدەهێنێت. لیگنین لە ڕێگەی بەستنەوەی یەکتربڕەوە دروست دەبێت. پۆلیفینۆلەکان (polyphenols) پەیوەندییان بە لیگنینەوە هەیە، کە پێکهاتوون لە پێکهاتەیەکی چەندین یەکەی لاوەکیی فینۆلی. ئەوان دەتوانن ڕۆڵی پێکهاتەیی ببینن (بۆ نموونە لیگنین) هەروەها وەک زیندەگۆڕاوی لاوەکی (secondary metabolites) ڕۆڵ ببینن کە بەشدارن لە ناردنی ئاماژە، ڕەنگپێدان و بەرگریدا. ^{[ژێدەر پێویستە]}

گەورەگەردەکانی کاربۆهیدرات (پۆلیساکاریدەکان) لە پۆلیمەرەکانی مۆنۆساکاریدەکانەوە دروست دەبن. لەبەر ئەوەی مۆنۆساکاریدەکان چەندین گرووپی کارایان هەیە، پۆلیساکاریدەکان دەتوانن پۆلیمەری هێڵی (بۆ نموونە سێلولۆز) یان پێکهاتەی ئاڵۆز (بۆ نموونە گلایکۆجین) دروست بکەن. پۆلیساکاریدەکان چەندین ڕۆڵ لە زیندەوەرە زیندووەکاندا دەبینن، وەک کۆگای وزە (بۆ نموونە نیشاستە) و وەک پێکهاتەی پەیکەری (بۆ نموونە کایتین لە جومگەپێیەکان و کەڕووەکاندا). زۆرێک لە کاربۆهیدراتەکان یەکەی مۆنۆساکاریدی دەستکاریکراو لەخۆدەگرن کە گرووپە فەرمانییەکانیان گۆڕدراون یان لادراون. ^{[ژێدەر پێویستە]}

سەرچاوەکان

↑ «Macromolecule (polymer molecule)». IUPAC Goldbook. doi:١٠.١٣٥١/goldbook.M٠٣٦٦٧.
1 2 3 4 Stryer L، Berg JM، Tymoczko JL (٢٠٠٢). Biochemistry (چاپی 5th). San Francisco: W.H. Freeman. ژپنک ٩٧٨-٠-٧١٦٧-٤٩٥٥-٤. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
↑ Whiteley، Kenneth S.؛ Heggs، T. Geoffrey؛ Koch، Hartmut؛ Mawer، Ralph L.؛ Immel، Wolfgang (٢٠٠٠). «Polyolefins». Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٣٥٦٠٠٧.a٢١_٤٨٧. ژپنک ٣-٥٢٧-٣٠٦٧٣-٠.
↑ de Heer Kloots، MHP؛ Schoustra، SK؛ Dijksman، JA؛ Smulders، MMJ (٣ی نیسانی ٢٠٢٣). «Phase separation in supramolecular and covalent adaptable networks». Soft Matter (19). Royal Society of Chemistry: ٢٨٥٧-٢٨٧٧. doi:١٠.١٠٣٩/d٣sm٠٠٠٤٧h. PMC ١٠١٣١١٧٢.
↑ Berg, Jeremy Mark؛ Tymoczko, John L.؛ Stryer, Lubert (٢٠١٠). Biochemistry, 7th ed. (Biochemistry (Berg)). W.H. Freeman & Company. ژپنک ٩٧٨-١-٤٢٩٢-٢٩٣٦-٤. Fifth edition available online through the NCBI Bookshelf: link
↑ Walter, Peter؛ Alberts, Bruce؛ Johnson, Alexander S.؛ Lewis, Julian؛ Raff, Martin C.؛ Roberts, Keith (٢٠٠٨). Molecular Biology of the Cell (5th edition, Extended version). New York: Garland Science. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٥٣-٤١١١-٦.. Fourth edition is available online through the NCBI Bookshelf: link
↑ Watson، James D.؛ Crick، Francis H. C. «Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid». Nature. doi:١٠.١٠٣٨/١٧١٧٣٧a٠. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Golnick, Larry؛ Wheelis, Mark. (١٤ی ئابی ١٩٩١). The Cartoon Guide to Genetics. Collins Reference. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٦-٢٧٣٠٩٩-٢.
↑ Takemura, Masaharu (٢٠٠٩). The Manga Guide to Molecular Biology. No Starch Press. ژپنک ٩٧٨-١-٥٩٣٢٧-٢٠٢-٩.
↑ Roland E. Bauer؛ Volker Enkelmann؛ Uwe M. Wiesler؛ Alexander J. Berresheim؛ Klaus Müllen (٢٠٠٢). «Single-Crystal Structures of Polyphenylene Dendrimers». Chemistry: A European Journal. ٨ (17): ٣٨٥٨–٣٨٦٤. doi:١٠.١٠٠٢/١٥٢١-٣٧٦٥(٢٠٠٢٠٩٠٢)٨:١٧<٣٨٥٨::AID-CHEM٣٨٥٨>٣.٠.CO;٢-٥. PMID ١٢٢٠٣٢٨٠.

بەستەری دەرەکی

Synopsis of Chapter 5, Campbell & Reece, 2002
Lecture notes on the structure and function of macromolecules ٢٦ی ئازاری ٢٠٠٩ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. Archived 2009-03-26 at the Wayback Machine
Several (free) introductory macromolecule related internet-based courses ٢٤ی ئابی ٢٠١٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. Archived 2011-07-18 at the Wayback Machine
Giant Molecules! by Ulysses Magee, ISSA Review Winter 2002–2003, ISSN 1540-9864. Cached HTML version of a missing PDF file. Retrieved March 10, 2010. The article is based on the book, Inventing Polymer Science: Staudinger, Carothers, and the Emergence of Macromolecular Chemistry by Yasu Furukawa.

[1] «Macromolecule (polymer molecule)». IUPAC Goldbook. doi:١٠.١٣٥١/goldbook.M٠٣٦٦٧.

[Stryer_2002-2] 1 2 3 4 Stryer L، Berg JM، Tymoczko JL (٢٠٠٢). Biochemistry (چاپی 5th). San Francisco: W.H. Freeman. ژپنک ٩٧٨-٠-٧١٦٧-٤٩٥٥-٤. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.

[3] Whiteley، Kenneth S.؛ Heggs، T. Geoffrey؛ Koch، Hartmut؛ Mawer، Ralph L.؛ Immel، Wolfgang (٢٠٠٠). «Polyolefins». Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٣٥٦٠٠٧.a٢١_٤٨٧. ژپنک ٣-٥٢٧-٣٠٦٧٣-٠.

[4] Heer Kloots، MHP؛ Schoustra، SK؛ Dijksman، JA؛ Smulders، MMJ (٣ی نیسانی ٢٠٢٣). «Phase separation in supramolecular and covalent adaptable networks». Soft Matter (19). Royal Society of Chemistry: ٢٨٥٧-٢٨٧٧. doi:١٠.١٠٣٩/d٣sm٠٠٠٤٧h. PMC ١٠١٣١١٧٢.

[isbn1-4292-2936-5-5] Berg, Jeremy Mark؛ Tymoczko, John L.؛ Stryer, Lubert (٢٠١٠). Biochemistry, 7th ed. (Biochemistry (Berg)). W.H. Freeman & Company. ژپنک ٩٧٨-١-٤٢٩٢-٢٩٣٦-٤. Fifth edition available online through the NCBI Bookshelf: link

[isbn0-8153-4111-3-6] Walter, Peter؛ Alberts, Bruce؛ Johnson, Alexander S.؛ Lewis, Julian؛ Raff, Martin C.؛ Roberts, Keith (٢٠٠٨). Molecular Biology of the Cell (5th edition, Extended version). New York: Garland Science. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٥٣-٤١١١-٦.. Fourth edition is available online through the NCBI Bookshelf: link

[7] Watson، James D.؛ Crick، Francis H. C. «Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid». Nature. doi:١٠.١٠٣٨/١٧١٧٣٧a٠. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[isbn978-0062730992-8] Golnick, Larry؛ Wheelis, Mark. (١٤ی ئابی ١٩٩١). The Cartoon Guide to Genetics. Collins Reference. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٦-٢٧٣٠٩٩-٢.

[isbn978-1593272029-9] Takemura, Masaharu (٢٠٠٩). The Manga Guide to Molecular Biology. No Starch Press. ژپنک ٩٧٨-١-٥٩٣٢٧-٢٠٢-٩.

[10] Roland E. Bauer؛ Volker Enkelmann؛ Uwe M. Wiesler؛ Alexander J. Berresheim؛ Klaus Müllen (٢٠٠٢). «Single-Crystal Structures of Polyphenylene Dendrimers». Chemistry: A European Journal. ٨ (17): ٣٨٥٨–٣٨٦٤. doi:١٠.١٠٠٢/١٥٢١-٣٧٦٥(٢٠٠٢٠٩٠٢)٨:١٧<٣٨٥٨::AID-CHEM٣٨٥٨>٣.٠.CO;٢-٥. PMID ١٢٢٠٣٢٨٠.

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]