گەمارۆدانی مووسڵ (١٧٤٣)
| گەمارۆدانی مووسڵ (١٧٤٣) | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| |||||
| شەڕکەرەکان | |||||
 ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی عێڕاقی مەمالوک ئێزییەکان |
 ئەفشارییەکان | ||||
| فەرماندە و سەرکردەکان | |||||
|
ئەحممەد پاشا حوسێن پاشای جەلالی عەلی خان |
نادر شا | ||||
گەمارۆدانی مووسڵ، گەمارۆدانی شاری مووسڵ بوو لە باکووری عێراق لەلایەن سوپای نادر شا لە کاتی لەشکرکێشی فارسەکان بۆ سەر ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵی ١٧٤٣.لەلایەن هێزەکانی پیرشانۆ کە پێکهاتبو لە کوردانی ئێزدی بەناوی پیرو پیرانی سەرکوتکرا.
دەستپێکردنی گەمارۆدان
[دەستکاری]شەمەندەفەری گەمارۆدانی فارسەکان لە دوای ھەڵمەتەکانی پێشووی نادر شا وەک ژەنەراڵێکی سەفەوییەکان زۆر باشتر و زیادکرابوو و سەدان تۆپ و ھاوەنی قورس لەخۆدەگرت. پرد لە سەرەوە و خوارەوەی شار دروست دەکرا. کاتێک لە شوێنی خۆیان بوون، تۆپبارانە فارسەکان بۆ ماوەی ھەشت ڕۆژ موسڵیان بۆردومان کرد، ھاوەنەکان تەقەیان دەستپێکرد و زیانێکی ترسناکیان لە ناوەوەی شارەکە گەیاند. دانیشتووانی شارەکە کە لە خەڵکی ڕەسەن و پەنابەر پێکھاتبوون،[١] موسڵمانان، مەسیحی و ئێزیدییەکان ھەموویان بە جۆش و خرۆشەوە بەشدارییان کرد لە بەرگریکردن لە شارەکە؛ کە بووە ھۆی مردنی ھەزاران ئێزیدی[٢][٣][٤] و گرتنی و کوشتنی سەرکردەکەیان لەلایەن نادر شا.[٣][٤] لە کۆتاییدا تەقەی تۆپخانە سەرکەوتوو بوو لە زیانگەیاندن بە تاوەرێک و دروستکردنی پێشێلکاری؛ بەڵام بەرگریکارەکان بە ئیلھام وەرگرتن لە فەرماندەکەیان، بە پەرۆشەوە کاریان کرد و سەرکەوتوو بوون لە چاککردنەوەی زیانەکان. ھەروەھا فارسەکان دەستیان کرد بە ھەڵکەندنی مین لەژێر دیوارەکانی شارەکەدا بەڵام ئەو ئۆپەراسیۆنانە سەرکەوتنێکی کەمیان بەدەستھێنا. ھێرشێکی گەورەی دیکە ئەنجامدرا، لەلایەن ھەزاران سەربازەوە، کە ١٧٠٠ پلیکانەی پێوانەیان ھەڵگرتبوو. ھێرشەکە شکستی ھێنا و نادر زیاتر لە ٥ ھەزار پیاوی لەدەستدا. فارسەکان لەم قۆناغەدا ھەوڵیان دا دانوستان بکەنەوە، بەڵام فەرماندەی عوسمانی سەرپێچیکار بوو و بەرگریکاران ھەموو ھەوڵێکیان دا بۆ ئەوەی ناوەوەی شارەکە تا دەتوانرا بۆ نێردراوەکانی نادر ئاسایی دەربکەوێت، بەجۆرێک کە کاتێک داوای کاریگەرییەکانیان لەسەر دۆخی شارەکە و ئیرادەی گەلەکەی بۆ بەرەنگاربوونەوە لێکردن، وەڵامەکان نائومێدکەر بوون. نادر شا داوای لە لایەنی عوسمانی کرد پێشنیاری ئاشتی بخاتەڕوو، ئەوانیش ڕازی بوون. دواتر فارسەکان دەستخۆشییان لە بەرگریکارانی مووسڵ کرد لەسەر ئازایەتییان.[١]
ئەنجام
[دەستکاری]ئەیلوولی ساڵی ١٧٤٣ ھێزەلانی نادر شا دەستیان کرد بە تۆپباران کردنی شاری مووسڵ تا تشرینی یەکەم، بەڵام جەلالییکانی عێراق توشی شکست نەبوون. نادر شا بە بەھۆی بەربەرەکانێ لە نێوان فەرماندەکانی و ناکۆکی لە ئێران بە ناچاری پاشەکشەی کرد لە گەمارۆدایەکە،[٥] ھێزی مووسڵییەکان بە پاڵەوان لە نێو دانیشتوانی شارەکە دانران.[٥] بە سەرکردایەتیی حوسێن پاشا ئەلجەلیلی لەشکرکێشی سوپای نادر شایان تێکشکاندا. ئەم ڕووداوە بە یەکێک لە گرنگترین ڕووداوەکانی مێژووی سەدەی ١٨ی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ناوزەد کراوە،[٦] نەک ھەر بەھۆی پێگەی تاکە پاشەکشەی فەتحکەری گەورەی فارس لەسەر دەستی نەیارەکانی عوسمانی، بەڵکو وەک شکستێک کە نەک لەشکرێکی ئیمپراتۆری عوسمانی کە فەرماندەیی جەنەڕاڵێکی عوسمانی بوو، بەڵکو لەلایەن ھێزەکانی پارێزگاکانەوە تووشی بوو. سوپای فارس گەمارۆی مووسڵی ھەڵگرت، ھەرچەندە گەمارۆدانی بەسرە لە باشوور سەرەڕای ئەوەش بەردەوام بوو. سەرکەوتنی حسێن پاشا ئەلجەلیلی لە بەرپەرچدانەوەی ھێزەکانی نادر شا لە ساڵی ١٧٤٣ یارمەتیدەر بوو بۆ کۆتایی ھاتنی دەستپێشخەرییەکەی نادر شا بۆ داگیرکردنی عێراق.[٧] پەیمانی ئاشتی لەلایەن ھەردوولاوە بە دانوستان و واژوو کرا؛ بەڵام مەحموودی یەکەم، سوڵتانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، دواتر لە مەرجەکانی ڕێککەوتنەکە پاشگەز بووەوە و دەستی بە شەڕکردن کردەوە. لە ئەنجامدا نادر گەمارۆی کارسی دا و دوای ماوەیەکی کەم سوپای عوسمانی لە شەڕی قەرس لە ساڵی ١٧٤٥دا لەناوبرد.[١]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 3 Axworthy، Michael (٢٠٠٩). The sword of Persia: Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant (چاپی First edition). London New York: I.B. Tauris. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٥١١-٩٨٢-٩.
{{cite book}}:|edition=دەقی زیادەی ھەیە (یارمەتی) - ↑ Dingley، James؛ Mollica، Marcello، eds. (٢٠١٨). Understanding Religious Violence: Radicalism and Terrorism in Religion Explored via Six Case Studies (چاپی 1st ed. 2018). Cham: Springer International Publishing: Imprint: Palgrave Macmillan. ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣٠-٠٠٢٨٤-٨.
- 1 2 Weingärtner، Jörn (٢٠٠٦). The arts as a weapon of war: Britain and the shaping of the national morale in the Second World War. International library of war studies. London: Tauris Academic Studies. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٦١-٠.
- 1 2 Guest، John S. (١٩٩٣). Survival among the Kurds: a history of the Yezidis (چاپی New ed. of "The Yezidis", 1987). London New York: Kegan Paul international. ژپنک ٩٧٨-٠-٧١٠٣-٠٤٥٦-٨.
- 1 2 The Seven Years' War: Global Views. ھۆلەندا, Brill, ٢٠١٢. لاپەڕە ١٨٩ ژپنک: ٩٧٨٩٠٠٤٢٣٦٤٤٨، ٩٠٠٤٢٣٦٤٤٩
- ↑ Lambton، Ann K. S. (1977-06). «Robert W. Olson: The siege of Mosul and Ottoman-Persian relations, 1718–1743: a study of rebellion in the capital and war in the provinces of the Ottoman empire. (Indiana University Publications. Uralic and Altaic Series, Vol. 124.) xviii, 237 pp. Bloomington: Indiana University, [1975]. $16». Bulletin of SOAS (بە ئینگلیزی). ٤٠ (2). doi:١٠.١٠١٧/S٠٠٤١٩٧٧X٠٠٠٤٤٨٢٧. ISSN ١٤٧٤-٠٦٩٩.
{{cite journal}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ڕێکەوت=(یارمەتی) - ↑ Al-Tikriti، Nabil (٢٠٠٧). «Ottoman Iraq». Journal of The Historical Society (بە ئینگلیزی). ٧ (2): ٢٠١–٢١١. doi:١٠.١١١١/j.١٥٤٠-٥٩٢٣.٢٠٠٧.٠٠٢١٤.x. ISSN ١٥٤٠-٥٩٢٣.
