گەرووی ھورمز

تەنگاوی ھورمز تنگە ھرمز مضیق ھرمز
وێنەی مانگی دەستکرد
تەنگاوی ھورمز
زەوی	کەنداوی فارس–کەنداوی عومان
پۆتان	26°34′N 56°15′E
جۆر	تەنگاو
ئاوڕێژ	عومان، ئێران، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
کەمترین پانایی	٢١ nautical mile (٣٩ km)
دوورگەکان	دوورگەی ھورمز دوورگەی قەشم
شارەکان	بەندەر عەباس خەسەب

تەنگاوی ھورمز (/hɔːrˈmuːz/ بە فارسی: تنگه هرمز، گوێ بگرە ، بە عەرەبی: مَضيق هُرمُز) تەنگاوێکە لە نێوان کەنداوی فارس و کەنداوی عومان ھەڵکەوتووە. ئەم تەنگاوە یەکێک لە گرنگترین ناوچە دەریایییەکان لە جیھاندایە. لە باشووری ئێران و پارێزگای ھورمزگان و باکووری عومان و پارێزگای موسەندەم ھەڵکەوتووە. یەک لە سێی گازی سروشتیی شلە لە جیھاندا و نزیکەی ٢٥٪ لە ھەموو بەکارھێنانی جیھانیی نەوت لە ئەم تەنگاوە تێپەڕدەبێت و ئەم تەنگاوەی کردووە بە شوێنێکی زۆر گرنگ بە دانوستانی نێونەتەوەیی.

کەشتیوانی

بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی پێکدادان، ئەو کەشتییانەی بە ناو گەرووی ھورمزدا دەڕۆن پەیڕەوی پلانی جیاکردنەوەی ھاتوچۆ (TSS) دەکەن: کەشتییە ھاتووەکان یەک ڕێڕەو بەکاردەھێنن، کەشتییە دەرچووەکان ڕێڕەوێکی تر، ھەر ڕێڕەوێک پانییەکەی دوو میلە. ڕێڕەوەکان بە «ناوەندێکی» دوو میلی لە یەکتر جیاکراونەتەوە.

بۆ تێپەڕبوون لە تەنگەکە، کەشتییەکان بە ناو ئاوە ھەرێمییەکانی ئێران و عوماندا تێپەڕ دەبن. ھەرچەندە ئێران ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریاکان (UNCLOS)ی پەسەند نەکردووە، زۆربەی وڵاتان، لەوانەش ئەمریکا کە ئەویش پەسەندی نەکردووە، داوای مافی تێپەڕبوون دەکەن وەک ئەوەی لە ڕێککەوتننامەکەدا جێگیرکراوە.

لە ساڵی ١٩٥٩، ئێران پێگەی یاسایی تەنگەکەی گۆڕی بە فراوانکردنی دەریای ھەرێمیی خۆی بۆ ١٢ میلی دەریایی و ڕای گەیاند کە تەنھا تێپەڕبوون بە «تێپەڕبوونی بێوەی» لەو ناوچە نوێیە فراوانکراوەدا دەناسێت. لە ساڵی ١٩٧٢، عومانیش بە مەرسوومێک دەریای ھەرێمیی خۆی بۆ ١٢ میلی دەریایی فراوان کرد. بەم شێوەیە، تا ساڵی ١٩٧٢، تەنگەی ھورمز بە تەواوی بەھۆی ئاوە ھەرێمییە تێکەڵبووەکانی ئێران و عومانەوە «داخرا». لە ساڵی ١٩٧١، ئێران دەستی بەسەر دوورگەکانی توونبی گەورە و بچووکدا گرت لە ڕۆژاوای ھورمز بە پێچەوانەی ئارەزووی عەرەبەکان، بەوەش کۆنترۆڵی ڕێڕەوەکانی کەشتیووانی فراوانتر کرد.

لە ماوەی ساڵانی حەفتاکاندا، نە ئێران و نە عومان ھەوڵیان نەدا ڕێگری لە تێپەڕبوونی کەشتییە جەنگییەکان بکەن، بەڵام لە ساڵانی ھەشتاکاندا، ھەردوو وڵات داواکارییەکانیان خستەڕوو کە جیاواز بوو لە یاسای عورفی (کۆن). لە کاتی پەسەندکردنی ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریاکان لە ساڵی ١٩٨٩، عومان ڕاگەیەندراوێکی پێشکەش کرد کە مەرسوومی شاھانەی ساڵی ١٩٨١ی پشتڕاستکردەوە کە تەنھا تێپەڕبوونی بێوەی لە ئاوە ھەرێمییەکانیدا ڕێگەپێدراوە. ڕاگەیەندراوەکان زیاتر جەختیان لەوە کردەوە کە پێویستە مۆڵەتی پێشوەختە وەربگیرێت پێش ئەوەی کەشتییە جەنگییە بیانییەکان بە ناو ئاوە ھەرێمییەکانی عوماندا تێپەڕ بن.

لە کاتی واژووکردنی ڕێککەوتننامەکە لە ساڵی ١٩٨٢، ئێران ڕاگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و تێیدا ڕای گەیاند «تەنھا ئەو وڵاتانەی ئەندامی ڕێککەوتننامەی یاسای دەریاکانن مافی سوودمەندبوونیان لەو مافە گرێبەستییانە دەبێت کە تێیدا دروستکراون»، لەوانەش «مافی تێپەڕبوونی ترانزێت بە ناو ئەو تەنگانەی بۆ کەشتیوانی نێونەتەوەیی بەکاردێن». لە ساڵی ١٩٩٣، ئێران یاسایەکی گشتگیری سەبارەت بە ناوچە دەریایییەکان دەرکرد، کە بڕگەکانی لەگەڵ بڕگەکانی ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریاکان ناکۆک بوون، لەوانەش مەرجی ئەوەی کە کەشتییە جەنگییەکان، ژێردەریاکان و ئەو کەشتیانەی بە وزەی ناوەکی کاردەکەن مۆڵەت وەربگرن پێش ئەوەی تێپەڕبوونی بێوەی لە ئاوە ھەرێمییەکانی ئێراندا ئەنجام بدەن. ئەمریکا ھیچ کام لە داواکارییەکانی عومان و ئێران ناناسێت و تانەی لە ھەر یەکێکیان داوە.

ڕەوتی بازرگانی نەوت

لە ماوەی ٢٠٢٣–٢٠٢٥، ٢٠٪ی گازی سروشتیی شلکراوی جیھان و ٢٥٪ی بازرگانیی نەوتی دەریایی بە ناو تەنگەکەدا تێپەڕیوە، ئەمەش پێگەی گرنگی تەنگەکە بۆ بازرگانی نیشان دەدات.

بەپێی ئیدارەی زانیاریی وزەی ئەمریکا، لە ساڵی ٢٠١١دا، ڕۆژانە بە تێکڕا ١٤ تانکەر بە ناو تەنگەکەدا لە کەنداوی فارسەوە دەرچوون کە ١٧ ملیۆن بەرمیل نەوتی خاویان ھەڵگرتبوو. زیاتر لە ٨٥٪ی ئەم ھەناردەی نەوتە خاوە ڕۆژانە بۆ بازاڕەکانی ئاسیا چووە، کە ژاپۆن، ھیندستان، کۆریای باشوور و چین گەورەترین شوێنی مەبەست بوون. لە ساڵی ٢٠١٨دا، ٢١ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا بە ناو تەنگەکەدا تێپەڕیوە، کە بە نرخەکانی ساڵی ٢٠١٩ بە ١٫٢ ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت.

ئەگەر کەشتیوانی بە ناو تەنگەی ھورمزدا بۆ ماوەیەکی درێژ بە شێوەیەکی بەرچاو پەکبکەوێت، دەتوانێت ببێتە ھۆی قەیرانێکی گەورەی دابینکردنی نەوت بۆ ھاوردەکارانی سەرەکی ئاسیا وەک ھیندستان و چین.

کەنداوی فارس ھەروەھا ناوەندێکی سەرەکییە بۆ بەرھەمھێنان و ھەناردەکردنی پەیینی جیھانی. وڵاتانی وەک کۆماری ئیسلامیی ئێران، قەتەر، عەرەبستانی سعوودی و عومان لە وڵاتە پێشەنگەکانی ھەناردەکردنی پەیینە نایترۆجینییەکاندن لە جیھاندا، لەوانەش یۆریا و ئەمۆنیا. لە ساڵانی ٢٠٢٠ەکاندا ئەم ناوچەیە نزیکەی ٣٠–٣٥ لەسەدی ھەناردەی یۆریای جیھانی و نزیکەی ٢٠٪ - ٣٠٪ی ھەناردەی ئەمۆنیای پێکھێناوە. بەگشتی، تا ٣٠٪ی ئەو پەیینانەی لە ئاستی نێونەتەوەیییدا بازرگانییان پێوە دەکرێت بە شێوەیەکی ئاسایی بە ناو تەنگەی ھورمزدا تێپەڕ دەبن.

ئەمانەش ببینە

• باشووری ئێران
• پارێزگای ھورمزگان