گۆڕە بەکۆمەڵەکان لە عێراق

پاشماوەی کوردەکان لە گۆڕێکی بەکۆمەڵ لە ھەرێمی کوردستان دۆزرایەوە، ١٥ی تەممووزی ٢٠٠٥

گۆڕە بەکۆمەڵەکان لە عێراق لە سەرەتای دەسەڵاتی سەددام حوسێنەوە لە عێراق ناسراون و لەشکرکێشییەکەی ساڵی ٢٠٠٣ بۆ سەر عێراق ڕژێمی سەددام حوسێنی ڕووخاند. شارەزایانی نێونەتەوەییی مەزەندە دەکەن کە ٣٠٠ ھەزار قوربانی تەنھا لەم گۆڕە بەکۆمەڵانەدا بن کە ١٨٠ ھەزار کەسیان کوردن. گۆڕە بەکۆمەڵەکان زیاتر پاشماوەی موسڵمانانی شیعە، کورد و مەسیحییە ئاشوورییەکانی تێدابوو کە بەھۆی دژایەتیکردنی ڕژێمەوە کوژراون؛ و گەورەترین تاوان دژی شیعەکانی باشووری عێراق لە نێوان ساڵانی ١٩٨٣ بۆ ١٩٩١ ڕوویداوە.

پێشینە

ھەندێک لەو زانیاریانەی خوارەوە لە ڕۆژنامەی وەقائیع - نووسینگەی دیموکراسی و مافی مرۆڤ و کار و فەرمانگەی کاروباری گشتی وەرگیراون.

«گۆڕە بەکۆمەڵەکان لە عێراق وەک شوێنی بێ نیشانە تایبەتمەند دەکرێن کە لانیکەم شەش تەرمیان تێدایە. ھەندێکیان دەتوانرێت بە کۆمەڵێک خۆڵ کە لەسەر زەوی کەڵەکە بوون یان بە چاڵە قووڵەکان بناسرێنەوە کە پێدەچێت پڕکرابن. ھەندێک گۆڕی کۆنتر دەستنیشانکردنیان ئەستەمە، چونکە بە تێپەڕبوونی کات بە ڕوەک و پاشماوە داپۆشراون. شوێنی وا لە سەرانسەری وڵاتدا دۆزراونەتەوە و ئەندامانی ھەموو گرووپە ئایینی و نەتەوەییە سەرەکییەکانی عێراق لەخۆدەگرن، ھەروەھا ھاووڵاتی بیانی لە نێویاندا کووەیتی و سعوودیەکان. زیاتر لە ٢٥٠ شوێن ڕاپۆرت کراون، کە تا ئێستا نزیکەی ٤٠ شوێنیان پشتڕاست کراوەتەوە. پێدەچێت زیاتر لە ملیۆنێک عێراقی لە عێراق بێسەروشوێن بن لە ئەنجامی لەسێدارەدان و شەڕ و لادان و پێدەچێت سەدان ھەزاریان لە گۆڕی بەکۆمەڵدا بن. زۆربەی ئەو گۆڕانەی تا ئێستا دۆزراونەتەوە، ھاوتایە لەگەڵ پێنج کردارە دڕندەییە گەورەکەی ڕێژیم کە ئەنجامی داوە.»

بەگوێرەی ئامارەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، زۆرێک لە گۆڕی بەکۆمەڵ لە کوردستان ھەن کە لە جینۆسایددا بەھۆی نەژادەوە کوژراون.

• ١٩٧٩ - سەرکوتکردنی حیزبە سیاسییە شیعەکان و چالاکوانانی شیعە. ئەم ماوەیە ھەزاران دادگاییکردن لە «دادگاکانی شۆڕش» دا لەخۆگرتبوو، واتە گرووپەکان کە ٢٠٠–٥٠٠ ژن و پیاوی شیعە کە تەمەنیان ١٣ ساڵ بوو، کۆدەکرانەوە و سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا دەسەپێندرا.
• ١٩٨٢ - تاکتیکی شەڕانگێزانە لەلایەن ڕژێمی سەددام بۆ شکاندنی ھەر جووڵەیەکی شیعە، دوای ڕفاندن و کوشتنی سەرکردەیەکی دیاری شیعەکان، ئایەتوڵڵا محەممەد باقر سەدر. لەم ساڵەدا دەیان ھەزار گەنج و ژن و منداڵی عێراقی بە تۆمەتی سەر بە حیزبێکی سیاسی سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا. ئەوانەی بەختیان ھەبوو- دوای ئەشکەنجە و لێکۆڵینەوەیەکی زۆر- سزای زیندانی ھەتاھەتایییان بەسەردا دەسەپێندرا.
• ھێرشی ساڵی ١٩٨٣ بۆ سەر ھاووڵاتیانی کوردی سەر بە عەشیرەتی بارزانی، کە ٨ ھەزار کەسیان لە باکووری عێراق لەلایەن ڕژێمەوە دەستگیر کران و لە بیابانەکانی دوور لە ماڵ و حاڵی خۆیان لە سێدارە دراون.
• شاڵاوی ئەنفال لە ساڵی ١٩٨٨، کە لەو ماوەیەدا تا ١٨٢ ھەزار کورد ئەنفال کران. زۆربەی پیاوان لە خێزانەکانیان جیاکرانەوە و لە بیابانەکانی ڕۆژاوا و باشووری ڕۆژاوای عێراق سزای مەرگیان بەسەردا دەسەپێندرا. پاشماوەی بەشێک لە ژن و منداڵەکانیان لە گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا دۆزراوەتەوە.
• ھێرشە کیمیایییەکان بۆ سەر گوندە کوردنشینەکان لە ساڵی ١٩٨٦ تا ١٩٨٨، لەوانەش ھێرشی ھەڵەبجە، کاتێک ھێزی ئاسمانیی عێراق ماددە کیمیایییەکانی وەک سارین و ڤی ئێکس و تابونی فڕێدایە سەر دانیشتووانی مەدەنی و دەستبەجێ پێنج ھەزار کەسی کوشت و کێشەی پزیشکی درێژخایەن و مردنی پەیوەندیدار و مردنی منداڵ لەکاتی لەدایکبوون لەنێو ھەزاران کەسی دیکەدا دروست بوو.
• کۆمەڵکوژیی شیعەکانی عێراق لە ساڵی ١٩٩١ لە دوای ڕاپەڕینی شیعەکان لە کۆتایی شەڕی کەنداودا گیانی دەیان ھەزار سەرباز و ھاووڵاتی مەدەنی لە ناوچەکانی وەک بەسرە، کەربەلا، نەجەف، ناسریە، عەمارە و حللە گیانیان لەدەستدا. ھەزاران ماڵ ڕووخێنران و ڕووبەرێکی بەرفراوانی خاکی عێراق ئاوی تێکچوو، ئەمەش کاریگەری وێرانکەری لەسەر ژیانی مرۆڤ و ژینگە دروست کرد.
• لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٩٩، پێدەچێت ھەزارانی دیکە دەستگیرکرابن و زیندانیکرابن و لە ھەندێک حاڵەتدا لە سێدارە دراون دوای ڕاپەڕینی دووەم کە بەھۆی کوشتنی پیاوێکی ئایینی دیاری شیعەوە سەریھەڵدا.
• لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٠٣ ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەیی ڕاپۆرتی دۆزینەوەی گۆڕێکی لە دەبوو ئەلخەسیب لە باشووری عێراق بڵاوکردەوە کە ٤٠ تەرمی تێدابوو. ئەم تەرمانە تەنھا شیعە بوون، و پێدەچێت تەرمی ڕاپەڕینی شیعەکانی ساڵی ١٩٩١یان تێدابێت.
• کۆمەڵکوژیی کوردەکان لە ساڵی ١٩٩١ کە خەڵکی مەدەنی و سەربازانی شەڕی ئۆتۆنۆمی لە باکووری عێراق لە دوای شەڕی کەنداو کردایە ئامانج، لە ئەنجامدا گۆڕی بەکۆمەڵیشی لێکەوتەوە.