کەمپی خێلمنۆ

کەمپی خێلمنۆ
بابەتی لاوەکی	ھۆلۆکۆست، کۆمەڵکوژی دۆمەکان
ناو بە زمانی فەرمی	Vernichtungslager Kulmhof
وڵات	پۆڵەندا
دابەشکاریی کارگێڕی	خێلمنۆ ناد نێرێم
پۆتانی شوێن	٥٢°٩′١٥″N ١٨°٤٣′٢٣″E، ٥٢°٩′١٤″N ١٨°٤٣′٢٣″E
بەشێکە لە کۆمپانیای	ئێس ئێس
کۆدی خشتە	camps/2029
باری کەلەپووری	مۆنۆمێنتی نەجووڵاو لە پۆڵەندا
وێبگە	http://chelmno-muzeum.eu
Polish cultural heritage register number	A-508/249
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

کەمپی خێلمنۆ (ˈxɛu̯mnɔ؛ بە نزیکەیی KHEHM-no؛ بە ئەڵمانی: Vernichtungslager Kulmhof) کە لە سەردەمی جەنگی جیھانیی دووەمدا دروستکراوە، یەکەم ئۆردووگای لەناوبردنی ئەڵمانی نازی بووە و دەکەوێتە ٥٠ کم لە باکووری شاری وۆدچ. دوای داگیرکردنی پۆڵەندا لە ساڵی ١٩٣٩، ئەڵمانیا ناوچەکەی لکاند بە ڕایخسگاو وارتلاند نوێیەوە، بە ئامانجی «ئەڵمانسازی»ی تەواو؛ کەمپەکە بە تایبەتی بۆ ئەنجامدانی پاکتاوکردنی نەتەوەیی لە ڕێگەی کوشتنی بەکۆمەڵەوە دروستکراوە. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١ کاری دەکرد، ھاوتەریب لەگەڵ ئۆپەراسیۆنی ڕینھارد لەکاتی کوشندەترین قۆناغی ھۆلۆکۆستدا، و دیسانەوە لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٤٤ تا ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥ لەکاتی دژە ھێرشی سۆڤیەت. لە ساڵی ١٩٤٣ دەستکاری لە شێوازی کوشتنی کەمپەکەدا کرا و لە ڕاستیدا بینای پێشوازییەکە ھەڵوەشایەوە.

لە کەمپەکەدا لایەنی کەم ١٥٢ ھەزار کەس کوژراون، بەمەش پێنجەم کەمپی کوشندەترین کەمپی لەناوبردن بووە، دوای سۆبیبۆر، بێلزێک، ترێبلینکا و ئاوشڤیتز. بەڵام داواکاری گشتی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بە ئاماژەدان بە کەسایەتییە نازییەکان لەکاتی دادگاییکردنی خێلمنۆ لە ساڵانی ١٩٦٢–١٩٦٥، لایەنی کەم ١٨٠ ھەزار قوربانی ھەبوو. خەمڵاندنە فەرمییەکانی پۆڵەندا دوای جەنگ ئەم ژمارەیە زۆر زیاترە، بە گشتی ٣٤٠ ھەزار ژن و پیاو و منداڵ. مۆزەخانەی شەھیدیی کولمھۆف ئەو ژمارەیە دەخاتە نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس، کە زۆرینەی ڕەھایان جوولەکەکانی ڕۆژاوای ناوەڕاستی پۆڵەندا بوون، لەگەڵ دۆمەکانی ناوچەکە، جوولەکە بیانییەکانی ھەنگاریا، بۆھێمی، مۆراویا و ئەڵمانیا، ھەروەھا دیلەکانی جەنگی سۆڤیەت. قوربانییەکان بە بەکارھێنانی ژوورەکانی گاز کوژراون. کەمپەکە تاقیکردنەوەیەکی سەرەتایی بوو لە پەرەپێدانی بەرنامەی لەناوبردنی نازییەکان و بە درێژایی قۆناغەکانی دواتری ھۆلۆکۆست لە سەرانسەری پۆڵەندای داگیرکراودا بەردەوام بوو.

سوپای سوور لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥ شارۆچکەی چیشمنۆی گرت، تا ئەو کاتە ئەڵمانییەکان ھەموو بەڵگەکانی بوونی ئۆردووگاکەیان لەناوبردبوو و ھیچ دیلێکیان نەمابوو. گەنجێکی پانزە ساڵان کە لە کەمپەکە ڕزگاریان بووە، شایەتحاڵی ئەوەی دا کە تەنھا سێ پیاوی جولەکە بە سەرکەوتوویی ڕزگاریان بووە. ئینسایکلۆپیدیای ھۆلۆکۆست حەوت ھەڵاتنی جوولەکەکانی خستووەتە ڕوو. لەنێو ئەوانەدا نووسەری ڕاپۆرتی گرۆ جانۆڤسکی بوو کە بە ناوی ساختەی سلاما بێر ڤینەر نووسرابوو، کە زیندانییەکی سۆندەرکۆماندۆی جوولەکە بوو و تەنھا بۆ لەناوچوونی لە پێلزێک لەکاتی تەسفییەکردنی گێتۆیەکی دیکەی جوولەکەکان لە پۆڵەندا کە لەلایەن ئەڵمانیاوە داگیرکرابوو، ھەڵھات. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٥ دوو کەسی ڕزگاربوو لە دادگاییکردنی کارمەندانی کەمپەکە لە شاری لۆدز ئیفادەیان دا. سێ بەناوبانگترین ڕزگاربوو لە دادگاییکردنی ئەدۆلف ئایشمان لە ئورشەلیم لە ساڵی ١٩٦١ ئیفادەیان دا. ھەروەھا دوو لە ڕزگاربووان لە دادگاییکردنی ستافی کەمپەکەدا کە لەلایەن ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە ساڵانی ١٩٦٢–١٩٦٥ ئەنجامدرابوو، ئیفادەیان دا.