کەمخەوی

لەگەڵ بێخەوی لێت تێک نەچێت.

کەمخەوی (بە ئینگلیزی: Sleep deprivation)، کە بە «نەنووستنی پێویست»یش ناسراوە، بریتییە لەو دۆخەی تێیدا کەسێک ماوە یان کواڵێتیی پێویستی خەوی نییە بۆ ئەوەی بە وریایی و کارایی و تەندروستییەوە بمێنێتەوە. ئەم دۆخە دەکرێت درێژخایەن یان کتوپڕ (Acute) بێت و ئاستی توندییەکەشی جیاوازە؛ واتە دەشێت لە ماوەیەکی کورت یان درێژخایەندا ڕوو بدات. خەو گرنگە، چونکە خەوی تەواو و ئاسوودە بۆ پاراستنی تەندروستیی گشتی، کارایی مێشک، ڕێکخستنی سۆز و هەستەکان و هاوسەنگیی مێتابۆلیک پێویستە. بەردەوامیی کەمخەوی دەبێتە هۆی دابەزینی توانای مەعریفی (تێگەیشتن)، ناسەقامگیریی سۆزداری و داخورانی بایۆلۆجی کە کاریگەرییەکەی هاوشێوەی پیربوونی خێرایە. توێژینەوە زانستییەکان بەڵگەی سەلمێنەریان خستووەتە ڕوو کە خەوی ناتەواو دەرئەنجامی درێژخایەنی بۆ تەندروستیی گشتی لێ دەکەوێتەوە، لە پچڕانی سەرنجەوە تا دەگاتە گۆڕانکارییە دەمارییەکان و پووکانەوەی خانەکان لەسەر ئاستی درێژخایەن.

جەستەی مرۆڤ و زۆربەی زیندەوەران بۆ چاکبوونەوەی دەماری پشت بە خەو دەبەستن. هەموو گیانلەبەرە ناسراوەکان دەخەون یان شێوەیەک لە ڕەفتاری خەوتن نیشان دەدەن، گرنگیی خەویش بۆ مرۆڤ بەڵگەنەویستە، چونکە مرۆڤ نزیکەی سێیەکی تەمەنی بە خەوتن بەسەر دەبات. کەمخەوی دۆخێکی باوە و کاریگەری لەسەر نزیکەی یەک لەسەر سێی دانیشتووان هەیە.

دەزگای نیشتمانیی خەو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پێشنیار دەکات کە پێگەیشتووان ئامانجیان ٧ کاتژمێر خەو بێت لە شەوێکدا. منداڵان و هەرزەکاران پێویستیان بە خەوی زیاترە، کە لە نێوان ٨ بۆ ١٦ کاتژمێر دەبێت. بۆ گەنجانی تەندروست کە خەوێکی ئاساییان هەیە، ماوەی خەوی گونجاو بۆ منداڵانی تەمەنی قوتابخانە لە نێوان ٩ بۆ ١١ کاتژمێرە. کەمخەویی کتوپڕ کاتێک ڕوو دەدات کە کەسێک کەمتر لە جاران دەخەوێت یان بۆ ماوەیەکی کورت هەر ناخەوێت، کە بەگشتی یەک بۆ دوو ڕۆژ دەخایەنێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەگەر ئەم شێوازە بێ هۆکاری دەرەکی بەردەوام بێت، ڕەنگە ببێتە هۆی کێشەی خەوی درێژخایەن. کەمخەویی درێژخایەن کاتێکە کە کەسێک بەشێوەیەکی ڕۆتینی کەمتر لەو بڕە دەخەوێت کە بۆ بەڕێوەچوونی کارەکانی پێویستە. بڕی خەوی پێویست پەیوەستە بە کواڵێتیی خەو، تەمەن، دووگیانی، و ئاستی کەمخەوییەکەوە. کەمخەوی پەیوەستە بە چەندین دەرئەنجامی نەرێنی بۆ تەندروستی، لەوانە تێکچوونی مەعریفی، شێوانی دۆخی دەروونی و زیادبوونی مەترسی بۆ نەخۆشییە درێژخایەنەکان. مێتا-ئەنالیسێک (Meta-analysis) کە لە گۆڤاری Sleep Medicine Reviews بڵاو کراوەتەوە ئاماژە بەوە دەکات، ئەو کەسانەی کەمخەویی درێژخایەنیان هەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە بۆ تووشبوون بە نەخۆشییەکانی وەک قەڵەوی، شەکرە و نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان.

کەمیی خەو بەستراوەتەوە بە زیادبوونی کێش، بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن، شەکرە، خەمۆکی، نەخۆشیی دڵ و جەڵتە. کەمخەوی هەروەها دەکرێت ببێتە هۆی دڵەڕاوکێی زۆر، تووڕەیی، ڕەفتاری هەڵەشە، لاوازیی کارایی و فەرمانی مەعریفی، و ئەڵقەی دەروونی (psychotic episodes). دۆخی سنووردارکردنی خەوی درێژخایەن بە شێوەیەکی نەرێنی کاریگەری لەسەر مێشک و فەرمانی مەعریفی دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، لە بەشێک لە حاڵەتەکاندا، کەمخەوی ڕەنگە بە شێوەیەکی سەیر ببێتە هۆی زیادبوونی وزە و وریایی؛ هەرچەندە دەرئەنجامە درێژخایەنەکانی هەرگیز هەڵسەنگاندنی بۆ نەکراوە، بەڵام کەمخەوی تەنانەت وەک چارەسەرێک بۆ خەمۆکی بەکارهێنراوە.

تا ئەمڕۆ، زۆربەی توێژینەوەکانی کەمخەوی تەرکیزیان کردووەتە سەر کەمخەویی کتوپڕ، کە پێشنیاری ئەوە دەکەن کەمخەویی کتوپڕ دەکرێت زیانی گەورە بە فەرمانە مەعریفی، سۆزداری و جەستەییەکان و میکانیزمەکانی مێشک بگەیەنێت. توێژینەوەی کەم بەراوردی کاریگەرییەکانی نێوان کەمخەویی تەواوەتیی کورتخایەن و سنووردارکردنی خەوی بەشەکیی درێژخایەنیان کردووە. نەبوونی تەواوەتیی خەو بۆ ماوەیەکی درێژ لە مرۆڤدا زۆر ڕوو نادات (مەگەر تووشی بێخەویی کوشندە یان کێشەی دیاریکراوی بەهۆی نەشتەرگەرییەوە بووبن)؛ وا دەردەکەوێت کە ناتوانرێت خۆ لە وردەخەوەکان بەدوور بگیرێت. کەمخەویی تەواوەتیی درێژخایەن بووەتە هۆی مردن لە ئاژەڵانی تاقیگەدا.