کۆنڤێرتەری هاندەری

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search



کۆنڤێرتەری هاندەريى سێ-ڕێگا لەسەر بەنزین-توانا  1996 دۆج رام
هاوشێوەی ڕۆيشتن بەناو کۆنڤێرتەرێکى هاندەرى


كۆنڤێرتەرێكى هاندەري ناو گزوز ئامرازى كۆنترۆڵى دەرچوونە كە گاز و پیسی و ژەهراوى كەم دەكاتەوە لە دەرهاویشتەی گاز لە بزوێنەری سوتانی ناوەکی بۆناو پەلووتەنتى کەم-ژەهر لەلايەن کاردانەوەی هاندەری (ئۆكساندنێك و كاردانەوەيێكى كەم كردنەوە). كۆنڤێرتەرى هاندەرى هەمیشە بەكار دەهێنرێن لەگەڵ بزوێنەری سوتانی ناوەکی هان دەدرێ لەلايەن بەنزين يان ديزل — هەروەك بزوێنەری سووتانى-لاواز هەروەها هيتەرى نەوتی سپی و ئاگردان، یەكەم پێشکەوتنی بەرفراوانى كۆنڤێرتەرى هاندەرى لە بازاڕى ئۆتۆمۆبيلى وڵاتە يەكگرتووەكان بوو . تا بگونجێت لەگەڵ بريكارى پاراستنى ژينگەيى وڵاتە يەكگرتووەكانى ڕێنمایی تەواوترى دەرچوونى گزوز، زۆربەى ئۆتۆمبيلی بەنزین-وزە دەستی پێکرد لە  ١٩٧٥  مۆدێلی سال دەبێت ساز بكرێت لەگەڵ كۆنڤێرتەرى هاندەرى. هەرچەندە كۆنڤێرتەرى هاندەربەزۆری بەشێوەيەكى گشتى بەکاردێن بۆ سيستەمی دەرهاوێشتن لە ئۆتۆمۆبيل،  هەروەها بەكار دەهێنرێن لەسەر پێكهێنەرى كارەبايى، ئامرازی کانسازی، لۆرى، پاس، بزوينەر، و مۆتۆرسيكل.هەروەها بەكار دەهێنرێن لەسەر ئاگردانی دار تا دەرچوون كۆنترۆل بكەن.ئەمە هەمیشە لە وەڵامى ڕێنماييى حكومەتە، يان راستەوخۆ ڕێنماييى ژينگەييىە يان رێنمایی تەندروستى و سەلامەتیە


مێژووی[دەستکاری]

تایپی کۆنڤێرتەری هاندەری کە یەکەم جار دیزان کرایە لە فەرەنسا لە کۆتایەکانی سەدەی 19 لە کاتیک کە دیزان کراوە تەنھا چەند سەیارەکی کەم لە سەر رێگاکە بوون بە بەنزین یان (روون) کاریان دەکرد ، وە پێکدێت لە مادەکی خاو سست دا کە داپۆشراوە بە پلاتین و ئیردیۆم و پلادیۆم وە داپۆشراوە لەناو سلندەرێکی کانزای دەبل، دە سال لە پێش ئێستا کۆنڤێرتەر دۆزایەوە لەلایەن Eugene houdry ئەندازیارێکی میکانیکی فەرەنسیە زانیاری ھەبووە دەربارەی پاڵاوتنی بزوێنەری بەنزین (روون)، لە سالی 1930 کاتیك چووە بۆ ويلایەتە یکگرتوەکانی ئەمریکا کاتیک کە ئەنجامی خویندنی دوکەڵ و تەماویەکە لە los angeles بلاو کراوەتەوە ، houdry خویندنەکەی پەیوەندی بە رۆڵی ئەو دوکەڵانە ھەبوو کە بە شت دەنوسێن لە ھەوای دەرەوە ،وە کۆمپانیایەکی دۆزیەوە بە ناوی oxy.catalyst . houdryیەکەم جار گورانکاری کردووە لە سەر کۆنڤێرتەری هاندەری دوکەڵ کیش وە ئەوەش پێی دەگوترێ cats ،وە پاشانیش گۆرانکاریەکی دی بۆ کۆنڤێرتەری هاندەری کرد بۆ کۆگای حەفارە(ئەو ئامێرەیەیە کە شتی پێ ھەڵدەگیرێت. وە بە رێژەکی کەم  قورقوشم و  گازولینی بە کار ھێناوە  لە ناوەراستی 1950 دەستی بە گەرانێك کردووە بۆ گۆرانکاریەکی کۆنڤێرتەری هاندەری کە بیگۆرێت بۆ بزوێنەری گازولین کە بۆ ئوتومبێل بەکاردێت وە خەڵات کراوە لە ویلایەتە یەگرتوەکان بۆ ئەو کارانەی کە کردوویەتی کۆنڤێرتەری هاندەری رووی نەداوە ھەتا رێکخستنی و کۆنترۆڵ وە دەرھاوێشتنێکی  تیژ وا دەکات کە ئەو دەنگەی لە ئۆتۆمبیل دێت لای ببات و چارەسەری بکات وا ئەو شتە لە زۆربەی بەشەکانی گازولین بەکاردێت وە قورقوشم ژەھرەکی تێکشکێنەرە وە رێگری دەکات لە کۆنڤێرتەری هاندەر بە دروست کردنی بەرگێك لە سەر رووی بزوینەرەکە ، وە بزوێنەرە  گۆراوەکان زیاتر گۆرانکاری و بەرەو پێش چوونە لە لایەن گروپێک لە ئەندازیاران کە بەناوی (carlD.keith.johnJ.mooney.antonin).(Eleazar.and philip messin) يەکەمین بەرھەم ھێنانی کۆنڤێرتەری هاندەریان کردووە لە ساڵی 1973 Willim C pfefferel لە سەرەتای 1970گۆرانکاری و پێشخستنی بە بزوێنەری سووتێنەر بۆ تۆربینی گازی داوە ،وە ئەو مادەیەش وا دەکات کە سووتان روو بدات بەبی دروست بوونی (nitrogen oxides.carbon monoxide)

دروستكردن[دەستکاری]

كوتاوای له‌ كانزای-ناوه‌كیتەری
سیرامیكی-ناوه‌كی کۆنڤێرتەری

چۆنیەتی دروست کردنی کۆنڤێرتەری هاندەر :

ئەو مادەیە بەکاردێت تاکو (کردنەوەیەك) ھان بدات یان خێرای بکات وە ناوەوەی ئەو بزوێنەرە لە سیرامیك پێك ھاتووە کە وەکو شانەی ھەنگووین وایە چوار گۆشەیە شەش پاڵوو نیە ، لە ناوەندی ھەشتایەکان ئەو ماددەیە لە سەر پلێتەک دروست کرابوو وە لە کۆتایەکانی ھەشتایەکان لەسەر مادەی کانزای دروست کرا ، وە لەو شوێنانە بەکاردێت کە بەرگەی گەرمیەکی زۆر بگرێت. وە ئەو ماددە کارتێکراوانە وا دروست بوونە کە رووبەرێکی زۆر گەورە درووست بکات وە مادەی سیرامیك لە ھەموو بزوێنەرە گۆراوەکان بەکاردێت کە دروست کراوە لە لایەن (Rodney Bagley, Irwin Lachman, and Ronald Lewis at Corning Glass,) وە لە 2002 بەو زانایانە دەگوترا داھێنەری جیھانی کە ماددەی سیرامیكیان درووست کردبوو. وە ھەڵگرێک لە ناو ئەو بزوینەرەیە کە بە کاردێت بۆ بڵاوکردنەوەی ماددە لە سەر روبەرەکەی بۆ نمونە. (Aluminum oxide, titanium dioxide, silicon dioxide, )وە یان ھەموو یان تێکەڵ دەکرێن . وە ماددەی بزوێنەر درێژکراوەتەوە لە ھەڵگرەکەوە تاکو ناوەوەی ئەو ماددە ھەڵگرە کاری ئەوەیە کە روبەرێکی رەق و شێواو درووست بکات کە روبەرەکە زۆر گەورەترە بەرامبەر ئەو روبەرەی کە ماددەکە ھەیەتی وە ئەو کارەش وا دەکات ماددەکە روبەرەکەی زۆر گەورەتر بێت .کە کارلێک لە گەڵ گزۆزی بزوێنەرەکە بکات ، وە بەرگی ماددەکە دەبێت روبەرەکەی خۆی بپارێزێت لە خەلتەی کانزایەکان لە پلەی گەرمی 1000سلیزی ، Ceria or ceria-zirconia ئەو دوو ئۆکسانە زیاد دەکرێت وەکو O2 خەزن دەکرێت ، ئەو ماددە بزوێنەرە خۆی پێكھاتەیەکە کە درووستکراوە لە تێکەڵەیەکی کانزای بە نرخ ، Platium چاڵاکترین ماددەیە کە زۆر بەکار دێت بەڵام بۆ ھەموو کارلیکێک ناتواندرێت بەکار بێت چونکە زۆر گرانە (Palladium and rhodium) وە ئەو دوو ماددەیەش کانزای بە نرخ بەکاردێت (rhodium)وەک کەم کردنەوەی ماددەکە بەکاردێت وە (palladium)وەک زیاد کردنی ماددە بەکاردێت (platinum)ھەم وەکوو زیادکردنی ماددەکە بەکاردێت ھەم کەمکردنی ماددە (xidation. Cerium, iron, manganese, and nickel)ئەوانەش بەکاردێت و ھەر یەکەیان کاری خۆیان دەکەن بەڵام (nickel) لە (European Union) بەکارنایەت چونکە کارلیک لە گەڵ کاربۆن دەکات و ژەھراویە بۆیە بە کار نایەت وە (copper) دەتواندرێت لە ھەموو شوێنیك بە کار بێت بەڵام لە(japan) بەکارنایەت چونکە سەرکەوتوو نابێت وە ئەو ماددەی بزوینەری گۆراو دەتواندرێت دوبارە بەکاربێتەوە وە کانزای بە نرخ لە ناوگۆراوەکە ھەن بۆ نمونە (platinum, palladium, and rhodium, are extracted) ھەڵدەگیرێن و پوخت دەکرێت ...


دامه‌زراندنی كۆنڤێرته‌ری هانده‌ری[دەستکاری]

گۆرینکی بزوینەریە یان ھاندەرە کە پلەی گەرمی لە 800 degrees کە دەکاتە 426دەرەجە fahrenheit کە بە کاریگەری یەکی زۆر دەگۆریت بۆ گازی پیس واتا (ئەو گازەی کە زیان بە مرۆڤ دەگەیەنێت) ، Carbon dioxide و ئەو ھەلمەی کە لە ئاوی بەرز دەبێت ـ وە یەکەم جار ئەو کۆنڤێرتەرە هاندەرە لە شوێنیك دادەنرێت لە نزیک بزوێنەر ھەتا وەکو زووتر گەرم ببێت وە ئەو جۆرە دانانە وا دەکات کە کێشەیی زۆر تر بۆ دروست ببێـت ـ وە یەکێک لەو کێشانە ئەوەیە کە بزوینەرەکە قوفل ببێت ،بۆ ئەوەی بیگۆرین وەك شوێن گەرەوەیەک ئەو بزوینەرە دەگۆریت و دادەنرێت لە سێیەم شوێنی پشتەوەی بزوێنەرەکە .


جۆره‌كانی[دەستکاری]

دوو-ڕێگا[دەستکاری]

٢ - ڕێگا (يان " ئۆكساندن "، هەندێ جار ناودەبرێ " ئۆكسى-كات " بەناوى) كۆنڤێرتەرى هاندەرى دوو ئەركى لە هەمان كات هەيە : 1-ئۆكساندنى تاكە ئۆكسايدى كاربۆن بۆ دوانەئۆكسايدى  كاربۆن:    2CO + O2 → 2 CO  2-ئۆكساندنى هايدرۆكاربۆن (نەسوتان و كەمێك سوتانی سوتەمەنی) بۆ دوانەئۆكسايدى كاربۆن و ئاو:

کاردانەوی سوتان: CxH2x+2 + [(3x+1)/2] O2 → x CO2 + (x+1) H2O

ئەم جۆرەى كۆنڤێرتەرى هاندەرە بەفرەوانى بەكار دەهێنرێت لەسەر بزوێنەری ديزل تا هايدرۆكاربۆن كەم بكەنەوە وە دەرچوونى تاكە ئۆكسايدى كاربۆن. هەروەها بەكارهێنران لەسەر بزوێنەرى بەنزين لە ئەمریکا-کەنەدا -بازاری ئوتومبێل هەتا ١٩٨١. بەهۆى نەتوانينيان تا ئۆكسيدى نایترۆجین كۆنترۆل بكەن، ئەوان شوێنی دەگرنەوە لەلايەن كۆنڤێرتەرى سێ-ڕێگا.

سێ رێگا[دەستکاری]

كۆنڤێرتەرى هاندەريى سێ-ڕێگا  سوودى زياترى بۆ كۆنترۆل كردنى دەرچوونى ئۆكسيدى نایترۆجین هەیە لەگەل دوانۆکسیدی نایترۆجین لەوەتەى ١٩٨١، " سێ-ڕێگا " (كەم كردنەوەى-ئۆكساندن) كۆنڤێرتەرى هاندەرى بەكار هێنرابوون لە بزوێنەری سيستەمى كۆنترۆڵى دەرچوون لە وڵاتە يەكگرتووەكان و كەنەدا؛ زۆر وڵاتى ديكە هەروەها ڕێنماييى دەرچوونى ئۆتۆمبيلى توند هەڵيان گرتووەتەوە كە لە كاريگەرى كۆنڤێرتەرى سێ-ڕێگا پێويست دەبێت لەسەر گاسۆلينێ-وزەی بزوێنەر ، کەم كردنەوەكە و پەرەپێدەرى كارلێكى كيميایی ئۆكساندن بە شێوەيەكى نموونەيى تێدا دەبرێن لە خانووبەرەيێكى باو؛ لەگەڵ ئەوەشدا، لە هەندێك حالەت،  لەوانەيە لە خانوی جیاواز بن. كۆنڤێرتەرێكى هاندەريى سێ-ڕێگا سێ ئەركى لە هەمان كات هەيە :

كەم كردنەوەى ئۆكسيدى نایترۆجین بۆ نایترۆجین

1.  2 CO + 2 NO → 2 CO2 + N2 2.  hydrocarbon + NO → CO2 + H2O + N2 3.   2 H2 + 2 NO → 2 H2O + N2

ئۆكساندنى تاكە ئۆكسايدى كاربۆن بۆ دوانەئۆكسايدى كاربۆن

    2CO + O2 → 2 CO2

ئۆكساندنى هايدرۆكاربۆنى نەسوتاو (HC) بۆ دوانەئۆكسايدى كاربۆن و ئاو، جگە لەوەی سەرەوە کارلێکی نایترۆجین .

hydrocarbon + O2 → H2O + CO2

سێ كاردانەوە بە زۆری ڕوو دەدەن كاتێك كۆنڤێرتەرى هاندەرى گزوز لە بزوێنەرەکەوە وەر دەگرێت كەمێك كار دەكات لەسەر خاڵى ستۆيچيۆمێتريك. بۆ سوتانی بەنزين، ئەم ڕێژەيە لەنێوان ١٤.٦ و ١٤.٨ بەش پەخش دەكەن بۆ يەك بەشی سووتەمەنيى، لەلايەن كێشکردن.

دامه‌زراندن[دەستکاری]

زۆربەی بزوێنەرەکان کۆنڤێرتەری هاندەریان هەیە لە نزیک بزوێنەر داندراون وا دەکات کە گازەکە زوتر گەرم ببی ئەو کاتەی کە گەرمی رادەکێشێ بۆ خۆی ئەو ھۆکارە وا دەکات کە گازەکە زوتر گەرم ببێت. کە یەکەم جار کۆنڤێرتەری هاندەری دادەنرێت بزوێنەرەکان کابرێتەر بەکاردێنن بۆ دابەشکردنی رێژەی نێوان سوتەمەنی و هەوا ، وە ئاستی ئۆکسجین لە دەرهاویشتەی هەلم . سێ ریگا ھەیە بۆ گۆرانی بزوینەرەکە تا بگۆرێت : کە کارلیك دەکات لەگەڵ ھەوا کە یەکەمیان بە ( No X reduction ) وە دووەمیان ( HC and CO ) ئەو دوو رێگایە کە دەگۆریت oxygen بەرھەم دەھێنێت وە ئەو کردارەی کە پێ دەگۆریت oxidation reaction کە پی دەگۆریت (کارکیکی ئۆکساندن) ھەندێك جار ئەو ھەوایەی کە دیتە ژورەوە تەنھا ئەو کاتەی پێویستی بە oxygen ی زیاتر دەبیت کاتیک بزوێنەرەکە گەرم دەبێت وە بزوێنەرەکە ھەندێك سوتەمەنی تێدایە کە نە سووتێنڕاوە و بەکارنەھاتووە  ئەوەش وا دەکات کە تەقە تەق دروست بێیت وە ئەو تەقە تەقەی کە ئەو سوتەمەنییەکەی تیدایە وا دەکات کە بزوێنەرەکە ھەمووی نەگۆرێت ئەوەش وا دەکات بزوێنەرەکە لەسەرخۆ بێت . ئەو بزوێنەرانەیی تازە دادەنرێت بە ئەلیکترۆنی کاردەکەن وە ھەوای دەرەوە کار ناکەتە سەری ھەتا باشتر کار بکات بەڵام نرخیان بەرزترە وە ئەو تێکەڵەیە زووتر کاردەکات وە دەسووتێت لەو بازنەیەی کە تیادا ئیش دەکات وە ئەو سانسۆرە(ھەستەوەری)Oxygen دەھێنێتە ژورەوە جیاوازی دەکات لە پێش(O2) وە پاش(O2) کە دەیھێنێتە ژورەوە کۆنتروڵی ھەموو زانیاریەکان دەکات کە لە کارەکە دایە . یەکەم (No X reduction) کە وا دەکات oxygen ھیزێکی زۆری لە سەر بێ ، وە دووەمیان (HC and CO oxidation) کە oxygen ەکە زیاترە یان پرترە .


دزین[دەستکاری]

لەبەرەوەی شوێنە زیادەکەی وە ئەو پارجە بە نرخانەی کە بەکاردێت وەك(platinum, palladium, rhodium, and gold,) وا دەکات کە بزوێنەرە گۆراوەکە ببێتە جێنیشانێك بۆ ئەو کەسانەی کە دزی دەکەن وە ئەو کێشەیە زیاتر لەو شوێنانەی وەك (model trucks and SUVs) چونکە ئەو شوێنانە زەویەکەیان زۆر خاوێنە بە ئاسانی کۆنڤێتەری هاندەر لادەدات. (Welded-on) ناوی یەکێک لە گۆراوەکانە کە ئەویش مەترسی لەسەرە بۆ ئەوەی بدزرێت چونکە بە ئاسانی دەتواندرێ لێبکرێتەو ،وە (Pipecutters) ئەوە بە زۆری بەکاردێت تاکوو گۆراوەکان بسرێتەوە بەس ھەندئک ئامێری تر ھەیە وا دەکات کە ئەو شتانەی وەک بزوێنەر لە سەیارەکە دایە لە ناوی ببات و تێکیبشکێنێ وە یەکێك لەو شتانە  (alternator)ە کە وایەری سوتەمەنیەکەی تێدایە .وە بەرز بوونەوەی نرخی ئەو پارچانە کە بەکاردێنن لە ساڵی 2000 وای کردووە کە مەترسی ئەو شتانەی بدزرێت زیاتر بێت ، وە بە داخەوە کۆنڤێتەری هاندەری لە 1000 دۆلار نرخی زیاتر دەکات ھەتا وەکو بگۆردرێت.