کۆمەڵکوژیی لجێ

کۆمەڵکوژیی لجێ
بەشێکە لە	ناکۆکیی تورکیا و پەکەکە
وڵات	تورکیا
جێ	لجێ
ڕێکەوتی دەستپێکردن	٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣
ڕێکەوتی کۆتاییھاتن	٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

کۆمەڵکوژیی لجێ لە ٢٠ تا ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ لە شارۆچکەی کوردی لجێ لە پارێزگای ئامەد لە ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات لە باکووری کوردستان ڕوویدا. ھێزە چەکدارەکانی تورکیا لایەنی کەم ٣٠ ھاووڵاتی مەدەنییان کوشت.

پێشینە

گرژییەکانی نێوان ھێزە چەکدارەکانی تورکیا و پەکەکە لە دەوروبەری لجێ لە ماوەی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ ڕووی لە زیادبوون کرد. لە ماوەی سەرەتای مانگەکەدا، شەڕکەرانی پەکەکە دوو کرێکاریان ڕفاند و ئاگریان لە خوێندنگەیەک لە قەزاکە بەردا، و دەنگی تەقە لە شارۆچکەکە بیسترا. لە ١٤ی تشرینی یەکەمدا، چەکدارانی پەکەکە ھێرشیان کردە سەر ترانسفۆرمەرێکی کارەبا لە دەرەوەی شارۆچکەکە. ھەر لەو ڕۆژەدا، یەکەکانی سوپای تورکیا ھەموو پەیوەندییەکانی نێوان پایتەختی قەزا کوردنشینەکە، کە ئەو کاتە نزیکەی ١٠،٠٠٠ دانیشتووان لەخۆگرتبوو، لەگەڵ دەوروبەری پچڕاند، کە لە ساڵانی پێشوودا وێرانییەکی زۆری بەخۆیەوە بینیبوو کاتێک سوپای تورکیا گوندەکانی ڕووخاند و دارستانەکانی نزیکی سووتاند بە مەبەستی ڕێگریکردن لە پەناگەی چەکدارانی پەکەکە کە لە ناوچەکەدا چالاک بوون. بەرپرسانی حکوومەتی تورکیا بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ١٢ چەکداری پەکەکە لە پێکدادانەکاندا لەگەڵ سەربازانی تورکیا لە لجێ لە ١٧ی تشرینی یەکەم کوژراون، ھەرچەندە ھیچ وردەکارییەکی زیاتر نەدرا و لەلایەن سەرچاوە کوردییەکانەوە ھیچ ڕاپۆرتێک نەدرا.

ڕووداوەکان

لە ٢٢ (کە ھەندێک جار بە ھەڵە بە ٢٠ ڕاپۆرت کراوە)ی تشرینی یەکەم، سەرتیپ بەختیار ئایدن، فەرماندەی ناوچەییی جەندەرمەی تورکیا لە ئامەد، لەژێر بارودۆخێکی «نادیار»دا تەقەی لێکرا و کوژرا؛ سەرچاوە تورکییەکان باس لەوە دەکەن کە ئەو لە کاتی پێکدادانی چەکداریدا کوژراوە کە بووەتە ھۆی کوژرانی ١٦ کەسی تر. ئەو باڵاترین فەرماندەی تورکیا بوو کە لە نۆ ساڵی یەکەمی جەنگەکەدا کوژرابێت. ھەرچەندە پەکەکە دەستوەردانی لە تیرۆرکردنەکەدا ڕەتکردەوە بەو پاساوەی کە نایەوێت ھێرشی تۆڵەسەندنەوە بورووژێنێت کە ببێتە ھۆی کوژرانی مەدەنییەکان، میدیاکانی دەوڵەت مردنی ئایدنیان خستە ئەستۆی گرووپەکە، و سوپای تورکیا دوای ماوەیەکی کەم دەستی بە ئۆپراسیۆنێک کرد دژی شارۆچکەکە. بەم شێوەیە کۆمەڵکوژییەکە وەک ھێرشێکی تۆڵەسەندنەوەی ئەگەری بۆ مردنی ژەنەڕاڵەکە بینراوە.

بەگوێرەی چاودێری مافەکانی مرۆڤ، ئەم ڕووداوە یەکێکە لە خراپترین پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ کە لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی تورکیا لە کاتی ململانێی تورکیا و کورد لە ساڵی ١٩٩٣ ئەنجام دراوە. لەو شتەی کە چاودێری مافەکانی مرۆڤ ناوی بردووە بە بەکارھێنانی ھێز «بە شێوەیەکی نادادی زۆر»، سەربازانی تورکیا بە شێوەیەکی سیستم بە ناو شارۆچکەکەدا جووڵانەوە، بە شێوەیەکی ھەڕەمەکی تەقەیان لە مەدەنییەکان دەکرد کە زۆربەیان کورد بوون و ھەم بینا نیشتەجێبوونەکان و ھەم بینا بازرگانییەکانیان وێران کرد. تا کۆتایی ٢٣ی تشرینی یەکەم، لانیکەم ٣٠ دانیشتوو کوژرابوون و سەدانی تریش بریندار بوون، لە کاتێکدا بەپێی دامەزراوەی مافەکانی مرۆڤی تورکیا، کە لجێی بە «وێرانکراو و سووتاو» وەسف کردووە، نزیکەی ٤٠١ خانوو و ٢٤٢ کارگەی بازرگانی وێران کراون. بەڵام زیانێکی کەم بەر بیناکانی دەوڵەت کەوتووە.

پاشھاتەکان

ڕامیارانی تورک—لە نێویاندا سەرۆک وەزیران تانسو چیلەر—لەلایەن سوپاوە ڕێگرییان لێ کرا لە سەردانیکردنی شارۆچکەکە لە ھەفتەکانی دوای ھێرشەکەدا، و نیوەی دانیشتووانی سڤیل بە خێرایی شارۆچکەکەیان جێھێشت. خەلیل نەبیلەر، ڕۆژنامەنووسێکی تورک بۆ ڕۆژنامەی «جومھووریەت»ی بنکە لە ئەستەمبوڵ، توانی دوای ئۆپراسیۆنەکە بچێتە ناو لجێ و وتی کە شەڕی شرنەخ لە بەراورددا «بێتاوان» دەردەکەوت، و ڕای گەیاند کە شارۆچکەکە بە کردەوە بووەتە «نەبوو». لە درێژەی ساڵی دواتردا، ئۆپراسیۆنی ھاوشێوە دژی گوند و شارۆچکە کوردنشینەکانی تری ناوچەکە ئەنجام دران، کە بووە ھۆی ئاوارەبوونی بەکۆمەڵی دانیشتووانی سڤیل. تا ساڵی ١٩٩٥، «بە دەگمەن گوندێکی ئاوەدان مابوو» لە لێجێ و قەزای دراوسێی کولپ. مەبەست لەو جۆرە ھێرشانە ترساندنی دانیشتووانی کورد بوو بۆ ئەوەی یارمەتیی پەکەکە نەدەن یان بە پێچەوانەوە بەشداری لە «چالاکیی لایەنگری کورد»دا نەکەن، بەمەش گرووپی یاخیبوو لە بنکەکانی پاڵپشتی ناوخۆیی خۆیان دابڕان.

لە ئایاری ١٩٩٩، سێ مانگ دوای دەستگیرکردنی ڕێبەری پەکەکە عەبدوڵڵا ئۆجەلان، ستیڤن کینزەر ڕۆژنامەنووسی نیویۆرک تایمز توانی بە مۆڵەتی فەرمی سەردانی شارۆچکەکە بکات. بەپێی ڕاپۆرتەکەی، تەنھا نزیکەی ١،٠٠٠ کەس لە دانیشتووانە بنەڕەتییەکە تا ئێستاش لە لێجێ دەژین، کە زۆربەی بەشەکانی دووبارە ئاوەدان کرابوونەوە. ئەو ئاوارەانەی کە بە زۆرەملێ لە شوێنەکانی تری ناوچەکەوە ئاوارە ببوون، لەوێ نیشتەجێ کرابوونەوە، بەمەش ژمارەی دانیشتووان گەیشتە ٦،٠٠٠ کەس؛ نزیکەی ھەموو دانیشتووانەکە، چ کۆن و چ نوێ، کورد بوون. زۆرێک لە پیاوانی پێگەیشتوو بەبێ ویستی خۆیان وەک «پاسەوانانی گوند» خراونەتە خزمەتەوە، و ھەڕەشەی زیندانییان لێ کراوە ئەگەر خزمەت نەکەن. سەربازگەیەکی گەورە قەدەغەی ھاتوچۆی توندی بەسەر شارۆچکەکەدا سەپاندبوو و خۆراک و پێداویستییەکانی بۆ خەڵکی ناوچەکە بە توندی بەش دەکرد بۆ ئەوەی ڕێگرییان لێ بکات پاشماوەی خۆراک بدەنە پەکەکەی زۆر لاوازبوو. سەرەڕای ترسی ئاشکرایان لە ھێزە ئەمنییەکان، کینزەر ئاماژەی بەوە کردووە کە دانیشتووانەکە ڕوانگەیەکی سەرکەشانەی بێدەنگیان پاراستووە. کاندیدێکی غائیب لە پارتی دیموکراسیی گەل کە لایەنگری کورد بوو، لە ھەڵبژاردنەکانی دواییی سەرۆکایەتیی شارەوانی لە لێجێ سەرکەوتنی بەدەستھێنابوو؛ دانیشتووان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە ھێزە ئەمنییەکان بەشەخۆراکی ئەو کەس و خێزانانەیان بڕیوە کە گومانیان لێ دەکرێت دەنگیان بەو پارتە دابێت.

کەیسە یاسایییەکان

لە ساڵی ١٩٩٩، کۆمیسیۆنی ئەورووپی بۆ مافەکانی مرۆڤ کەیسی «ئایدەر و ئەوانی تر دژی تورکیا» (ژمارە ٢٣٦٥٦/٩٤)ی کە لەلایەن ڕزگاربووە ئاوارەکانی ھێرشەکەوە تۆمارکرابوو، گواستەوە بۆ دادگای ئەورووپی بۆ مافەکانی مرۆڤ. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤، دادگاکە بڕیاری دا کە تورکیا «ماددەکانی ٣، ٨ و ١٣ و ماددەی ١ی پرۆتۆکۆڵی ژمارە ١»ی ڕێککەوتننامەی ئەورووپی بۆ مافەکانی مرۆڤی پێشێل کردووە بەھۆی «لەناوبردنی سەروەت و سامان و ماڵ و حاڵ لەلایەن ھێزە ئەمنییەکان و نەبوونی چارەسەرێکی کاریگەر»؛ بڕیارەکە لە نیسانی ٢٠٠٤دا بوو بە کۆتایی.

لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣، ٨ەمین دادگای باڵای تاوانەکانی ئامەد، تانەنامەی دژی ژەنەڕاڵی خانەنشینکراو ئەشرەف ھاتیپئۆغڵو و لیوا توونای یانارداغ بۆ کوشتنی عەمید ئایدن پەسەند کرد—دوو دەیە دوای ڕووداوەکان و یەک ڕۆژ پێش ئەوەی ماوەی بەسەرچوونی یاسایی بۆیان کۆتایی بێت. ھاتیپئۆغڵو کە لەو کاتەدا فەرماندەی لیوای جەندرمە بووە لە ئامەد، تۆمەتبار کراوە بە «کوشتنی بە مەبەست، ھاندانی یاخیبوون و کوشتن لە کۆمەڵگەدا، و ڕێکخستن بۆ ئەنجامدانی تاوان»، سزای زیندانی ھەتاھەتایی ڕووبەڕوو دەبێتەوە، لە کاتێکدا یانارداغ سزای ٢٤ ساڵ زیندانی ڕووبەڕوو دەبێتەوە.

ڕەمزیە تۆسون، جێگری پارتی ڕامیاریی ھەدەپە، پرسیارێکی پەرلەمانی لەبارەی دانپێدانانەکانی ئەفسەرێکی پێشووی ھەواڵگری سەبارەت بە کۆمەڵکوژییەکە پێشکەش کرد. ئەو لە وەزیری دادی تورکیا عەبدولحەمید گوولی پرسی ئایا بانگەشەکان ڕاستن و ئایا باشبووغ پەیوەندی بە ژیتەمەوە ھەیە (ڕێکخراوێکی سەربازیی نا فەرمی کە تا ئێستا بە فەرمی دانی پێدا نەنراوە، بەڵام لەلایەن سەرۆک وەزیرانی پێشووی تورکیاوە بوونی پشتڕاستکراوەتەوە). ھەروەھا پرسیاری کرد ئایا لێکۆڵینەوە لەو بانگەشانە دەکرێتەوە یان نا.