کۆمەڵکوژیی سێواس

کۆمەڵکوژیی سێواس
وڵات	تورکیا
جێ	سێواس
پۆتانی شوێن	٣٩°٤٥′٠″N ٣٧°١′١٢″E
کاتی ڕوودان	٢ی تەممووزی ١٩٩٣
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

کۆمەڵکوژیی سێواس یان کۆمەڵکوژیی مادماک ئاماژەیە بۆ کارێکی ئاگرتێبەردانی جەماوەری کە لە ٢ی تەممووزی ١٩٩٣ لە ئۆتێل مادماک (Otel Madımak) لە سێواس، باکووری کوردستان، تورکیا ڕوویدا، کە بووە ھۆی کوژرانی ٣٧ کەس، لەوانە نزیکەی نیوەیان ژن و منداڵی عەلەوی بوون بەڵام ھەندێک ڕۆشنبیریشیان تێدابوو. دوو ئەنجامدەرەکەش لە کاتی ڕووداوەکەدا گیانیان لەدەستدا. قوربانییەکان، کە بۆ فیستیڤاڵی پیر سوڵتان ئەبداڵ لە ئۆتێلەکە کۆبووبوونەوە، کاتێک کوژران کە جەماوەرێک ئاگریان لە ئۆتێلەکە بەردا.

ڕووداوەکە

ھێرشەکە ماوەیەکی کەم دوای نوێژی ھەینیی ڕوویدا، کاتێک جەماوەرەکە بەربەستە پۆلیسییەکانیان بەزاند بۆ گەمارۆدانی ئۆتێل مادماک، کە تێیدا ھونەرمەندان، نووسەران و مۆسیقاژەنان کۆببوونەوە بۆ یادکردنەوەی ژیانی شاعیری عەلەوی سەدەی ١٦ەم پیر سوڵتان ئەبداڵ. ئۆتێلەکە ئاگری تێبەردرا، و ئاگرەکە گیانی ٣٧ کەسی کێشا، لەنێویاندا ئەو مۆسیقاژەن و شاعیرانەی کە بەشداری فیستیڤاڵەکە بوون.

بەشداربووی کۆنفرانسەکە ڕۆشنبیری چەپی تورک عەزیز نەسین بوو، کە لەلایەن زۆرێک لە موسڵمانانی تورکیاوە ڕقی لێ دەبووەوە بەھۆی ھەوڵی بڵاوکردنەوەی ڕۆمانی جێی مشتومڕی سەلمان ڕووشدی، ئایەتە شەیتانییەکان، کە لەلایەن زۆرێک لە موسڵمانانەوە بە کفر دادەنرا. ھەزاران دانیشتووانی سوننەی سێواس، دوای بەشداریکردن لە نوێژی ھەینی لە مزگەوتێکی نزیک، بەرەو ئەو ئۆتێلە ڕێپێوانیان کرد کە کۆنفرانسەکەی تێدا بەڕێوەدەچوو و باڵەخانەکەیان ئاگر تێبەردا. لە کاتێکدا حکوومەتی تورکیا ھێرشەکەی وەک ئامانجگرتنی عەزیز نەسین نیشان دا، لێدواندەرانی عەلەوی دەڵێن ئامانجەکە عەلەوییەکان بوون، چونکە جەماوەرەکە پەیکەرێکی پیر سوڵتان ئەبداڵـیشیان تێکدا کە ڕۆژێک پێشتر دانرابوو. زۆرێک لە ڕۆشنبیران، شاعیران و مۆسیقاژەنە ناسراوەکانی عەلەوی لە ئاگرەکەدا کوژران، لەنێویاندا حەسرەت گوڵتەکین، مەتین ئاڵتیۆک، عاسم بەزیرجی، بەھجەت ئایسان، نەسیمی چیمەن و موخلیس ئاکارسوو. عەزیز نەسین توانی لە ڕێگەی پەیژەیەکەوە لە ئاگرەکە ڕزگاری بێت. دوای ئەوەی ئاگرکوژێنەوەکان ناسییانەوە کێیە، دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەری، بەڵام ئەو ڕای کرد.

پاشھاتەکان

کاردانەوەی ھێزە ئەمنییەکان لەو کاتەدا و دواتریش لاواز بوو. ھێرشەکە بۆ ماوەی ھەشت سەعات بەبێ ھیچ دەستێوەردانێکی پۆلیس، سوپا یان بەشی ئاگرکوژێنەوە ڕوویدا. عەلەوییەکان و زۆربەی ڕۆشنبیرانی تورکیا باس لەوە دەکەن کە ڕووداوەکە لەلایەن حکوومەتی ناوخۆیییەوە ھاندراوە چونکە بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک پێش ڕووداوەکە نامیلکە و بڵاوکراوە بڵاوکراونەتەوە و دابەشکراون. حکوومەتی تورکیا ڕووداوەکەی ئۆتێل مادماکی سێواس وەک ھێرشێک بۆ سەر ڕۆشنبیران ناو دەبات بەڵام ڕەتیدەکاتەوە وەک ڕووداوێکی ئاراستەکراو بۆ سەر عەلەوییەکان ببینێت. ڕووداوەکانی دەوروبەری کۆمەڵکوژییەکە لەلایەن کامێراکانی تەلەڤیزیۆنەوە تۆمارکران و لە تەواوی جیھاندا پەخشکران. ھەموو ساڵێک، لە کاتی ساڵیادی کۆمەڵکوژییەکەدا، ڕێکخراوە جیاوازەکانی عەلەوی داوای دەستگیرکردنی بەرپرسانی ئەو کارە دەکەن.

دوو لە گومانلێکراوەکان، لەنێویاندا جەعفەر ئەرچاکماک، لە کاتی دادگاییکردندا مردن. لە ئازاری ٢٠١٢، دۆسییەی کۆمەڵکوژیی سێواس دژی پێنج تۆمەتبارەکەی تری کە مابوونەوە داخرا، بەھۆی تێپەڕبوونی کاتی یاسایی. بەڵام ئەم دۆسییەیە تا ئێستاش تانەی لێ دەدرێتەوە.

تۆمەتبارکردنەکان، دادگاییکردن و سزاکان

ڕووداوەکە وەک ھێرشێکی گەورە بۆ سەر ئازادیی ڕادەربڕین و مافەکانی مرۆڤ لە تورکیا بینرا، و بە شێوەیەکی بەرچاو درزی نێوان پێکھاتە ئایینییەکان و عەلمانییەکانی کۆمەڵگەی قووڵتر کردەوە. ڕۆژێک دوای ڕووداوەکە، ٣٥ کەس دەستگیرکران. دواتر ژمارەی دەستبەسەرکراوان بۆ ١٩٠ کەس زیادی کرد. کۆی گشتی ١٢٤ لەناو ١٩٠ تۆمەتبارەکە بە «ھەوڵدان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی ئایینی لە ڕێگەی گۆڕینی سیستمی دەستوورییەوە» تۆمەتبار کران و ڕووبەڕووی تۆمەتەکان کرانەوە. یەکەم دانیشتنی دۆسییەکە، کە لە ئاستی گشتیدا بە دادگاییکردنی کۆمەڵکوژیی سێواس ناسراوە، لە دادگای ئاسایشی دەوڵەتی ئەنقەرە ژمارە ١، لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ بەڕێوەچوو. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٤ بڕیار لە دۆسییەی ١٢٤ تۆمەتبارەکە درا: ١٥ ساڵ زیندانیکردن بۆ ٢٢ گومانلێکراو، ١٠ ساڵ زیندانیکردن بۆ ٣ تۆمەتبار، ٣ ساڵ و ٩ مانگ بۆ ٥٤ گومانلێکراو، ٢ ساڵ و ٤ مانگ بۆ ٦ گومانلێکراو، و بێتاوان ناساندنی ٣٧ کەس لە تۆمەتبارەکان. ١٤ گومانلێکراوی تر سزای ١٥ ساڵ زیندانیکردنیان بەسەردا سەپێنرا. ٣٣ تۆمەتبارەکەی تر بە ٣٥ تۆمەتی کوشتن تۆمەتبار کران. دوای ڕێکارە درێژخایەنەکانی دادگا، دادگای ئاسایشی دەوڵەت سزای لەسێدارەدانی بۆ ٣٣ تۆمەتبارەکە لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧ دەرکرد بەھۆی ڕۆڵیان لە کۆمەڵکوژییەکەدا؛ ٣١ لەو سزایانە لە تانەدانێکی ساڵی ٢٠٠١دا پەسەند کران. کاتێک تورکیا سزای لەسێدارەدانی تەنھا دوای ساڵێک لە ساڵی ٢٠٠٢ ھەڵوەشاندەوە، سزاکان گۆڕدران. ھەر تۆمەتبارێک ٣٥ سزای زیندانیی ھەتاھەتایی وەرگرت، دانەیەک بۆ ھەر قوربانییەکی کوشتن و کاتێکی زیادە بۆ تاوانەکانی تر. ئەم ٣١ مەحکوومە تەنھا کەسانێک بوون کە ھێشتا ماوەی سزاکەیان بۆ تاوانەکان تەواو دەکرد؛ تۆمەتبارەکانی تر زووتر بە مەرج ئازاد کران یان دوای تەواوکردنی سزاکانیان ئازاد کران. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، ئەحمەد تووران کڵچ، کە لە سەرەتادا بەھۆی بەشداربوونی لە کۆمەڵکوژیی سێواس سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنرابوو، لەلایەن سەرۆک ڕەجەب تەییب ئەردۆغان بەھۆی تێکچوونی باری تەندروستی سزاکەی بۆ سووک کرا. لە ئەنجامدا سزاکەی کەمکرایەوە. کڵچ لە ساڵی ٢٠٢١ کۆچی دوایی کرد. لە ئەیلوولی ٢٠٢٣، ئەردۆغان سزای حەیرەتین گوڵی بە ھەمان ھۆکار کەمکردەوە. لەو دۆسییەیەی کە تۆمەتبارە ھەڵاتووەکان مورات سۆنکوور، ئەرەن جەیلان، و مورات کاراتاش دادگایی دەکران، دۆسییەکە لە ئەیلوولی ٢٠٢٣ بەو بیانووەی کە ٣٠ ساڵ کاتی یاسایی بەسەر چووە، داخرا.

یادکردنەوە

ھەموو ساڵێک لە ساڵیادی کۆمەڵکوژییەکەدا، خۆپیشاندەران ناڕەزایەتی و ئێشکگری ئەنجام دەدەن بۆ یادکردنەوەی قوربانیانی ئاگرەکە. داریۆ فۆ لە وتارەکەیدا بۆ وەرگرتنی خەڵاتی نۆبێل لە ساڵی ١٩٩٧دا یادی کۆمەڵکوژییەکەی کردەوە. زۆر کەس ئارەزوو دەکەن ئۆتێلەکە، کە لەو کاتەوە دووبارە کراوەتەوە، وەک مۆنۆمێنتێک بناسرێت و بکرێتە مۆزەخانە. لە ساڵی ٢٠٠٨دا وەزیرێکی حکوومەت ئاماژەی بەوە کرد کە دەکرێتە ناوەندێکی کولتووریی عەلەوی، بەڵام ئەمە تا ئێستا ڕووی نەداوە. لە حوزەیرانی ٢٠١٠دا، وەزیری کار و دەستەبەری کۆمەڵایەتی ڕای گەیاند کە پارەی کڕینی ئۆتێلەکە گواستراوەتەوە، و وەزارەتەکە سەرچاوەی زیاتر بۆ نۆژەنکردنەوە دابین دەکات. دوای بڕیاری دادگا لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠، ئۆتێل مادماک بووە دامەزراوەیەکی گشتی بەرامبەر بە قەرەبووی ٥،٦٠١،٠٠٠ لیرەی تورکی بۆ خاوەن ئۆتێلەکان.

نکۆڵیکردن

ڕۆژنامەی ئیسلامی-پارێزگاری یەنی ئاکیت لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٢دا بابەتێکی لاپەڕەی یەکەمی بڵاوکردەوە و کۆمەڵکوژیی سێواسی وەک درۆیەکی ١٩ ساڵە ڕاگەیاند، و ئیدیعای کرد کە قوربانییەکان لە جیاتی ئاگر بە تەقەی دەمانچە کوژراون لەسەر بنەمای وێنەی پزیشکی دادوەری کە ئیدیعای دەکرد پێشتر بڵاونەکراونەتەوە. ئیدیعاکان پووچەڵکرانەوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان شەرمەزار کران.