کۆمەڵکوژیی ئەلبانییەکان لە شەڕەکانی بالکان

کۆمەڵکوژیی ئەلبانییەکان لە شەڕەکانی بەڵکان لە چەندین شوێن لەلایەن ھێزە زەمینیەکانی سڕبیا و سوپای مۆنتینیگرۆ و ھێزە نیمچە سەربازییەکانەوە ئەنجامدرا لە کاتی ئەو ململانێیانەی کە لە نێوان ساڵانی ١٩١٢ و ١٩١٣ لە ناوچەکەدا ڕوویاندا.^[١] سڕبیا و مۆنتینیگرۆ لە کاتی جەنگی یەکەمی باڵکان لە ساڵانی ١٩١٢–١٩١٣ ژمارەیەک تاوانی جەنگیان دژی ئەلبانییەکان ئەنجامدا دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ناوچەکانی ئێستای ئەلبانیا و کۆسۆڤۆ و باکووری مەقدۆنیا دەرکرا. ئەم تاوانانە لەلایەن گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکانی ئەورووپا و ئەمریکی و سڕبیا ڕاپۆرتکراون. ئاوارەبوون و کۆمەڵکوژییە زۆرەملێکان بە ئامانجی دەستکاریکردنی ئاماری پێش کۆنفرانسی باڵیۆزانی لەندەن بوو بۆ دیاریکردنی سنوورە نوێیەکانی بەڵکان.^[٢] ^[٣] بەپێی گێڕانەوەی ھاوچەرخ، لە ماوەی دوو بۆ چوار مانگی یەکەمدا نزیکەی ٢٠ بۆ ٢٥ ھەزار ئەلبانی لە ویلایەتی کۆسۆڤۆ کوژراون، پێش ئەوەی توندوتیژییەکان بگاتە لوتکە. کۆی ژمارەی ئەو ئەلبانیانەی لە کۆسۆڤۆ، مەقدۆنیا، یان لە ھەموو ناوچە داگیرکراوەکان لەلایەن سڕبەکانەوە لە شەڕەکانی بەڵکان کوژراون، بە ١٢٠ ھەزار کەس یان زیاتر مەزەندە دەکرێت.^[٤] زۆرێک لە قوربانییەکان منداڵ و ژن و بەساڵاچوو بوون. ^[٥] نەک ھەر کۆمەڵکوژی ھەبووە، بەڵکو ھەندێک لە خەڵکی سڤیل لێو و لووتیان بڕاوە. چەندین مێژوونووس و توێژەر و گێڕانەوەی ھاوچەرخ ئاماژە بە کۆمەڵکوژییەکان دەکەن وەک جینۆسایدی ئەلبانییەکان یان دانیشتووانی موسڵمانی باڵکان بە گشتی. کۆمەڵکوژی زیاتر دژی ئەلبانییەکان لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا ڕوویدا و لە ماوەی نێوان جەنگەکاندا بەردەوام بوو. ^[٦] ^[٧] ^[٨]

سوپای سڕبیا بە گوتەی فیلیپ جەی ئیستفزازی کرد. کۆھێن، ترسناکییەکان ئەوەندە گەورە بوو کە ھەندێک لە ژنانی ئەلبانی منداڵەکانیان کوشت نەک ڕێگەیان پێبدەن بکەونە دەستی سەربازە سڕبییەکان. لیژنەی کارنێگی کە ئەرکێکی نێونەتەوەیییە بۆ دۆزینەوەی ڕاستییەکان، گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە سوپای سڕبیا و مۆنتینیگرۆ توندوتیژییەکی بەرفراوانیان ئەنجامداوە بۆ ئەوەی "بە تەواوی سیمای نەتەوەیی ئەو ناوچانە بگۆڕن کە تەنھا ئەلبانییەکان تێیدا نیشتەجێن". ^[٩] کۆھین بە پشتبەستن بە ڕاپۆرتێکی دامەزراوەی کارنێگی بۆ ئاشتی نێونەتەوەیی ڕای گەیاندووە، سەربازانی سڕبیا گوێ و لووت و زمانی ھاووڵاتیانی مەدەنی ئەلبانیایان بڕیوە و چاوەکانیان دەرھێناوە. ھەروەھا کۆھین لە زاری دوورھامەوە ڕای گەیاندووە کە سەربازانی سڕبیا بەشدارییان کردووە لە ناشتنی خەڵک بە زیندووی لە کۆسۆڤۆ. ^[١٠]

٢١ ھەزار گۆڕی سەرەتایی لە کۆسۆڤۆ دۆزرایەوە کە ئەلبانییەکان لەلایەن سوپای سڕبیا کۆمەڵکوژ کران. ھێزەکانی سڕبیا لە مانگی ئاب و ئەیلوولی ساڵی ١٩١٣ ١٤٠ گوندیان وێران کرد و ٤٠ ھەزار ئەلبانی ناچار بوون ھەڵبێن. ٢٣٩،٨٠٧ ئەلبانی لە نێوان ساڵانی ١٩١٢ تا سەرەتای ١٩١٤ لە سڕبیا یکۆن دەرکراون (بەبێ ژماردنی منداڵانی خوار تەمەنی شەش ساڵ) بەپێی بەڵگەنامەکانی وەزارەتی دەرەوەی سڕبیا؛ تا کۆتایی ساڵی ١٩١٤ ئەم ژمارەیە بۆ ٢٨١ ھەزار و ٧٤٧ کەس بەرزبووەوە.^[١١] بەڵام ئەم ژمارانە ھێشتا مشتومڕیان لەسەرە و توێژەران مەزەندە دەکەن کە ژمارەکە دەتوانێت بگاتە ٦٠ ھەزار کەس بەلایەنی کەم و یان ٣٠٠ ھەزار کەس بەزۆری. ^[١٢] کۆمیساری فریاگوزاری ئەمریکا ویلیارد ھاوارد لە چاوپێکەوتنێکیدا لە ساڵی ١٩١٤ لەگەڵ ڕۆژنامەی دەیلی میرەر ڕای گەیاند کە ژەنەڕاڵ کارلۆس پۆپۆڤیچ ھاواری کردووە: «ڕانەکەن، ئێمە برا و ھاوڕێین، ئێمە بەنیاز نین ھیچ زیانێکتان پێ بگەیەنین.» ئەو جووتیارانەی متمانەیان بە پۆپۆڤیچ ھەبوو، گوللەیان لێدرا و ھەندێکیان بە زیندووی سووتێنران و ئەو ژنە بەساڵاچووانەی کە نەیانتوانی ماڵەکانیان دەربچن، ئاگریان تێبەردرا. ھاوارد ئاماژەی بەوەشکرد، ئەم کارانە دوای کۆتاییھاتنی شەڕەکە ئەنجامدراون.^[١٣]

سەرچاوەکان

↑ United States Department of State (١٩٤٣). Papers Relating to the Foreign Relations of the United States (بە ئینگلیزی). U.S. Government Printing Office. لاپەڕە ١١٥. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ «Otpor okupaciji i modernizaciji - Društvo - Dnevni list Danas». ٩ی ئازاری ٢٠٠٧. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ Hudson، Kimberly A. (٥ی ئازاری ٢٠٠٩). Justice, Intervention, and Force in International Relations: Reassessing Just War Theory in the 21st Century. Taylor & Francis. لاپەڕە ١٢٨. ژپنک ٩٧٨٠٢٠٣٨٧٩٣٥١. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦ ھێنراوە – لەڕێگەی Google Books.
↑ Novakovic، Kosta. «dokument 5». لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
↑ Tatum، Dale C. (٢٠١٠). Genocide at the Dawn of the Twenty-First Century: Rwanda, Bosnia, Kosovo, and Darfur (بە ئینگلیزی). Palgrave Macmillan. لاپەڕە ١١٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣٠-٦٢١٨٩-٣. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە. In October 1912, Serbia, Montenegro, Bulgaria, and Greece launched an attack to dismember the decaying Ottoman Empire. This war was notable for its brutality. Acts of genocide and mayhem were committed during the war. Civilians were massacred and people's lips and noses were severed. Thus, the relationship between Serbs and Kosovar Albanians began to spiral downward. From this battle, the Serbs gained control of Kosovo, their 'mythic land' of origin.
↑ Alpion، Gëzim (٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١). Mother Teresa: The Saint and Her Nation. Bloomsbury. لاپەڕە ١١, ١٩. ژپنک ٩٧٨٩٣٨٩٨١٢٤٦٦. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. During the Balkan wars, in total '120,000 Albanians were exterminated', hundreds of villages' were shelled by artillery and 'a large number of them were burned down' across Kosova and Macedonia. The figures do not include people killed in present-day Albania and the devastated houses, villages and towns that Serbian and Montenegrin soldiers left behind when they were eventually forced to retreat.'
↑ Ademi، Haxhi (٢٠١٩). «THE CASE OF THE "DISPLACEMENT" OF SERBS FROM KOSOVO DURING WORLD WAR TWO» (PDF). Analele UniversităŃii din Craiova. Istorie: ٣٢. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە.
↑ Zhitia، Skender (٢٠٢١). «The Anti-Albanian Policy of the Serbian State, Programs and Methods (XIX-XX)». Journal of History & Future. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە.
↑ Cohen، Philip J. (١٩٩٧). «The Ideology and Historical Continuity of Serbia's Anti-Islamic Policy». Islamic Studies (بە ئینگلیزی). ٣٦ (2/3). Islamabad: Islamic Research Institute, International Islamic University: ٣٦١–٣٨٢. JSTOR ٢٣٠٧٦٢٠١. Among the worst and most consistent offenders were the Serbs, who generated such fear that some women killed their own children, rather than let them fall into Serbian hands
↑ Cohen، Philip J. (١٩٩٦). Serbia's Secret War: Propaganda and the Deceit of History (بە ئینگلیزی). Texas A&M University Press. لاپەڕە ٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٩٠٩٦-٧٦٠-٧. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ «Albanian Peasants Burned by Servians: New Rulers Task». British Newspaper Archive. ٢ی شوباتی ١٩١٤. لاپەڕە ٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ Štěpánek، Václav (٢٠١٠). Problem of colonization of Kosovo and Metohija in 1918–1945 (PDF) (بە Czech). لاپەڕە ٨٨. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ «SERBIAN OCCUPYING WARS AND OTHER MEASURES FOR EXPULSION OF ALBANIANS (1912-1941)». The Institute of History, Prishtina. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی ئازاری ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە.

[:14-1] United States Department of State (١٩٤٣). Papers Relating to the Foreign Relations of the United States (بە ئینگلیزی). U.S. Government Printing Office. لاپەڕە ١١٥. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[2] «Otpor okupaciji i modernizaciji - Društvo - Dnevni list Danas». ٩ی ئازاری ٢٠٠٧. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[Hudson128-3] Hudson، Kimberly A. (٥ی ئازاری ٢٠٠٩). Justice, Intervention, and Force in International Relations: Reassessing Just War Theory in the 21st Century. Taylor & Francis. لاپەڕە ١٢٨. ژپنک ٩٧٨٠٢٠٣٨٧٩٣٥١. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦ ھێنراوە – لەڕێگەی Google Books.

[:0-4] Novakovic، Kosta. «dokument 5». لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.

[:15-5] Tatum، Dale C. (٢٠١٠). Genocide at the Dawn of the Twenty-First Century: Rwanda, Bosnia, Kosovo, and Darfur (بە ئینگلیزی). Palgrave Macmillan. لاپەڕە ١١٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣٠-٦٢١٨٩-٣. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە. In October 1912, Serbia, Montenegro, Bulgaria, and Greece launched an attack to dismember the decaying Ottoman Empire. This war was notable for its brutality. Acts of genocide and mayhem were committed during the war. Civilians were massacred and people's lips and noses were severed. Thus, the relationship between Serbs and Kosovar Albanians began to spiral downward. From this battle, the Serbs gained control of Kosovo, their 'mythic land' of origin.

[:11-6] Alpion، Gëzim (٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١). Mother Teresa: The Saint and Her Nation. Bloomsbury. لاپەڕە ١١, ١٩. ژپنک ٩٧٨٩٣٨٩٨١٢٤٦٦. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. During the Balkan wars, in total '120,000 Albanians were exterminated', hundreds of villages' were shelled by artillery and 'a large number of them were burned down' across Kosova and Macedonia. The figures do not include people killed in present-day Albania and the devastated houses, villages and towns that Serbian and Montenegrin soldiers left behind when they were eventually forced to retreat.'

[:10-7] Ademi، Haxhi (٢٠١٩). «THE CASE OF THE "DISPLACEMENT" OF SERBS FROM KOSOVO DURING WORLD WAR TWO» (PDF). Analele UniversităŃii din Craiova. Istorie: ٣٢. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە.

[:13-8] Zhitia، Skender (٢٠٢١). «The Anti-Albanian Policy of the Serbian State, Programs and Methods (XIX-XX)». Journal of History & Future. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە.

[9] Cohen، Philip J. (١٩٩٧). «The Ideology and Historical Continuity of Serbia's Anti-Islamic Policy». Islamic Studies (بە ئینگلیزی). ٣٦ (2/3). Islamabad: Islamic Research Institute, International Islamic University: ٣٦١–٣٨٢. JSTOR ٢٣٠٧٦٢٠١. Among the worst and most consistent offenders were the Serbs, who generated such fear that some women killed their own children, rather than let them fall into Serbian hands

[10] Cohen، Philip J. (١٩٩٦). Serbia's Secret War: Propaganda and the Deceit of History (بە ئینگلیزی). Texas A&M University Press. لاپەڕە ٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٩٠٩٦-٧٦٠-٧. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[11] «Albanian Peasants Burned by Servians: New Rulers Task». British Newspaper Archive. ٢ی شوباتی ١٩١٤. لاپەڕە ٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[12] Štěpánek، Václav (٢٠١٠). Problem of colonization of Kosovo and Metohija in 1918–1945 (PDF) (بە Czech). لاپەڕە ٨٨. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[:5-13] «SERBIAN OCCUPYING WARS AND OTHER MEASURES FOR EXPULSION OF ALBANIANS (1912-1941)». The Institute of History, Prishtina. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی ئازاری ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە.

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]

[١٢]

[١٣]