کۆماری ڕاگوسا

کۆماری ڕاگوسا Republica de Ragusa Respublica Ragusina (لاتینی) Repubblica di Ragusa (ئیتالی) Dubrovačka Republika (کرواتی) Repùblega de Raguxa (Venetian)
١٣٥٨–١٨٠٨
State flag Coat of arms
سنوورەکانی کۆماری ڕاگوسا
ناوەند	ڕاگوسا 42°39′N 18°04′E
ژمارەی دانیشتووان
• سەدەی ١٦	٩٠٬٠٠٠
مێژوو
حکوومەت
جۆر	ئەرستۆکراسی ئۆلیگارشی کۆمار (دەوڵەت شار)
• دروشم	بە لاتینی: Non bene pro toto libertas venditur auro بە کرواتی: Sloboda se ne prodaje za svo zlato svijeta بە ئیتالی: La libertà non si vende nemmeno per tutto l'oro del mondo "ئازادی تەنانەت بۆ ئەو ھەموو زێڕەی لە دونیادا ھەیە نافرۆشرێت."
سەرۆکی دەوڵەت
• ١٣٥٨	نیکشا سۆرگۆ
• ١٨٠٧–١٨٠٨	سابۆ جۆرجی
سەردەمی مێژویی	سەدەکانی ناوین, ڕینێسانس, سەرەتای سەردەمی مۆدێرن
• شار دامەزرا	نز. ٦١٤
• دامەزراندن	١٣٥٨
• جەنگی خاچپەرستی چوارەم (داگیرکردنی کۆماری ڤێنیز)	١٢٠٥
• پەیمانی زادار	٢٧ی ئایاری ١٣٥٨
• لقی عوسمانی	لە ساڵی ١٤٥٨ەوە
• پارێزەری جومگەکان	لە ساڵی ١٦٨٤ەوە
• داگیرکردنی لەلایەن فەڕەنسا	٢٦ی ئایاری ١٨٠٦
• پەیمانی تیلسیت	٩ی تەمموزی ١٨٠٧
• لکاندنی لەلایەن شانشینی ناپلیۆنی ئیتالیا	٣١ی ژانویە ١٨٠٨
پێشوو دواتر کۆماری ڤێنیز شانشینی ئیتالیا (ناپلیۆن) پارێزگاکانی ئیلیریان شانشینی دالماتیا
ئەمڕۆ بەشێک لە	کرواتیا بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا مۆنتینیگرۆ
a زمانێکی ڕۆمانسی ھاوشێوەی ھەردوو زمانی ئیتاڵی و ڕۆمانی b لە کاتێکدا کە تەنانەت پێش دامەزراندنی کۆمارەکەش لە ناوچەکەدا ھەبوو، زمانی کرواتی کە لەو کاتەدا بە سلاڤی یان ئیلیرییش ناودەبرا، تا کۆتایی سەدەی پازدەھەم بە شێوەیەکی بەرفراوان قسەی نەکردبوو.

کۆماری ڕاگوسا کۆمارێکی دەریایی ئەرستۆکراتی بوو کە سەنتەری شاری دوبرۆڤنیک (راگوسا بە ئیتاڵی و لاتینی؛ ڕاگوسا بە زمانی ڤێنیزایی) لە باشووری دالماتیا (ئەمڕۆ لە باشووری کرواتیا) کە لە ساڵی ١٣٥٨ تا ١٨٠٨ ئەو ناوەی ھەڵگرتبوو.لە سەدەی پازدە و ١٦دا گەیشتە لوتکەی بازرگانی، پێش ئەوەی لەلایەن ئیمپراتۆریەتی فەرەنسی ناپلیۆنەوە داگیر بکرێت و بە فەرمی بخرێتە پاڵ شانشینی ناپلیۆنی ئیتالیا لە ساڵی ١٨٠٨دا. ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٣٠ ھەزار کەس بوو، لەو ژمارەیە پێنج ھەزار کەسیان لەناو دیوارەکانی شاردا دەژیان. دروشمی "Non bene pro toto libertas venditur auro" بوو، دەستەواژەیەکی لاتینی کە دەتوانرێت بەم شێوەیە وەربگێڕدرێت "ئازادی تەنانەت بۆ ئەو ھەموو زێڕەی لە دونیادا ھەیە نافرۆشرێت".

ناو

لە سەرەتادا ناوی Communitas Ragusina (بە لاتینی بۆ "شارەوانی ڕاگوسان" یان "کۆمەڵگە")، لە سەدەی ١٤دا ناوی گۆڕدرا بۆ Respublica Ragusina (بە لاتینی بۆ کۆماری ڕاگوسان)، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٣٨٥ باسی لێکرا. سەرەڕای ئەوەش کۆمارێک بوو لە ژێر ناوی پێشوویدا، ھەرچەندە سەرۆکەکەی لەلایەن ڤێنیزەوە دەستنیشانکرا نەک لەلایەن ئەنجومەنی گەورەی ڕاگوسا خۆیەوە. لە زمانی ئیتاڵیدا پێی دەوترێت Repubblica di Ragusa؛ بە زمانی کرواتی پێی دەوترێت Dubrovačka Republika. بە گشتی لە مێژوونوسیدا بە کۆماری ڕاگوسا ناسراوە.

ناوی سلاڤی دوبرۆڤنیک لە وشەی دوبراڤا، "دارستانێکی دار بەڕوو" وەرگیراوە، بە ئیتیمۆلۆژیای فۆلکلۆر. ناوی دوبرۆڤنیکی شاری ئادریاتیک بۆ یەکەمجار لە میساقی بان کولین (١١٨٩)دا تۆمارکراوە. ھەر لە سەدەی ١٤ شانبەشانی ڕاگوسا ھاتە بواری بەکارھێنان. ناوی لاتینی و ئیتاڵی و دالماتی Ragusa لەوانەیە ناوەکەی لە Lausa وەرگرتبێت (لە یۆنانی ξαυ: xau، "precipice")؛ دواتر گۆڕدرا بۆ ڕاوسیۆم، ڕاگوسیۆم، ڕاگوسیۆم یان ڕاوسیا (تەنانەت لاڤوسا، لابوسا، ڕاوجیا و ڕاچوسا) و دواجار بۆ ڕاگوسا. تیۆرێکی دیکە ئەوەیە کە زاراوەی "ڕاگوسا" لە یان پەیوەندی بە *راگوشای پرۆتۆ-ئەلبانییەوە ھەیە بە واتای 'ترێ' (بەراوردی rrush مۆدێرن-ئەلبانی (بە واتای "ترێ"))، بەپێی ڤی.ئۆرێل.

دەسەڵاتی عوسمانی

لە ساڵی ١٣٦٥ و لە سەردەمی مورادی یەکەمدا، ڕاگوسا بۆی دەرکەوت کە ناتوانێت سەربەخۆیی خۆی لە بەرامبەر سوپای عوسمانی کە بە خێرایی پێشڕەوی لە باڵکان دەکات، بپارێزێت. پارێزگاری عوسمانی قبوڵ کرد و دەستی کرد بە دانی باجی ٥٠٠ دوکات، بەڵام ئەم باجە لە ساڵی ١٤٤٤ بۆ ھەزار دوکات زیاد کرا، لەبەرئەوەی لە شەڕی ڤارنادا گالیری بۆ خاچپەرستان دابین کرد. لە بەرامبەر پێدانی باج و بوون لەژێر پاراستنی عوسمانییەکان، کۆماری ڕاگوسا سوودی لە ئیمتیازە جۆراوجۆرەکان وەرگرت، مافی بازرگانیکردنی ئازادانە لە سەر زەوییەکانی تورکیا و مافی ئەوەی کە بازرگان و کەشتییە بازرگانییەکانی لە لایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە لە وڵاتانی دەرەوەدا پارێزراو بێت. بەگوێرەی ئەو مافانە، ڕاگوسا درێغی نەکرد لە ملکەچبوون بۆ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و لە بەرامبەردا ھیچ لەشکرێکی عوسمانی لەسەر خاکی دەوڵەت جێگیر نەبوو. دەوڵەتی ڕاگوسا شانبەشانی سەربازانی عوسمانی لە دژی پورتوگالیەکان شەڕی کرد لە کاتی گەمارۆدانی شاری دیو لە کەناری ڕۆژئاوای ھیندستان لە ساڵی ١٥٠٩.

ھەروەھا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە ڕێگەیەکی سودبەخشتری دەزانی بۆ بەردەوامبوون لە چالاکییەکانی بە ئازادی بەبێ لکاندنی ڕاگوسا بە مەبەستی ھاوسەنگکردنی چالاکیی و دەسەڵاتی ڤێنیز لە دەریای ئەدریاتیک و دەریای ناوەڕاست و ئەم مامەڵەیە بەردەوام بوو تا ئەو کاتەی شارەکە لەلایەن ناپۆلیۆن بۆناپارتەوە لە ساڵی ١٨٠٨دا گیرا. جزیەتی ساڵانەی ئەم کۆمارە ١٢ ھەزار و ٥٠٠ دراوی زێڕ بووە، بەپێی ناوی ئەحید لە ساڵی ١٤٧٨ کە لە سەردەمی محەممەدی دووەمدا داڕێژراوە. جگە لەوەش دوو ھەزار و ٥٠٠ کوروش وەک گومرگ و دوو ھەزار کوروش وەک باج و دەرماڵەیان دەدا بە سەدرولئەعزەم. دەوڵەت سێ ساڵ جارێک ئەم باجانەی دەنارد بۆ ئەستەمبوڵ.

لابردنی بەندەرەکانی نۆڤا و ڕێسنێ کە لەلایەن ئەیالەتی بۆسنە وەک ڕکابەرێک بۆ ڕاگوسا لە ساڵی ١٧٢٩ دامەزرا و پاراستنی مافەکانی ڕاگوسا لەلایەن والی بۆسنە لە ململانێی نێوان ڕاگوسا و ڤێنیز لە ساڵی ١٧٥٢دا ئاماژەن بۆ ئەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی وریا بووە لە پاراستنی مافەکانی کۆماری ڕاگوسا لە ھەموو بارودۆخێکدا.

داگیرکردن و لکاندنی فەرەنسی لەلایەن نەمسا

شارەکە لە ساڵی ١٨٠٨ لەلایەن ئیمپراتۆریەتی فەرەنسی چارڵی یەکەمەوە داگیرکرا، کە ئەویش لە ساڵی ١٧٩٧دا کۆتایی بە ڤێنیز ھێنابوو. لەلایەن ناپلیۆنەوە دەستی بەسەردا گیرا و لە ساڵی ١٨١٥ لە کۆنگرەی ڤیێنا درا بە ئیمپراتۆریەتیی نەمسا کە دوای جەنگەکانی ناپلیۆن سیاسەتی ئەوروپای ڕێکخست.