کۆتا چارەسەر
| کۆتا چارەسەر | |
|---|---|
 | |
| ناو بە زمانی فەرمی | Endlösung der Judenfrage |
| جێ | ئەڵمانیای نازی |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٤١ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ٨ی ئایاری ١٩٤٥ |
| بەرەوپێك هەیە | ئیفێمیزم |
کۆتا چارەسەری پرسی جوولەکەکان (بە ئەڵمانی: Endlösung der Judenfrage) زاراوەیەکی سۆسیالیستی نیشتمانییە بۆ ھۆلۆکۆست. پلانێکی ئەڵمانی بوو، کە لەلایەن سەرکردەی نازی ئەدۆلف ئایشمانەوە ناوی لێنرا، بۆ چارەسەرکردنی کێشەی جوولەکەکانی ئەڵمانیا لە سەردەمی جەنگی جیھانیی دووەمدا. نازییەکان سەرەتا ئەم زاراوەیەیان بەکارھێنا بۆ وەسفکردنی دەرکردن یان نیشتەجێکردنی جوولەکەکان کە لەلایەن دەوڵەتەوە ڕێکخرابوو، کە دژە جوولەکەکانی ئەڵمانیا لە نزیکەی ساڵی ١٨٨٠ەوە داوای ئەوەیان دەکرد، لە تەممووزی ١٩٤١ بەدواوە نازییەکان ئەم زاراوەیەیان بەکارھێنا بۆ وەسفکردنی ئامانجەکەیان کە بە شێوەیەکی سیستماتیکی ھەموو ئەو کەسانەی کە بە جوولەکەیان دەزانی لە ئەورووپا و دەرەوەی وڵات، ئامانجێک بەردەوام بوون تا ئەو کاتەی وێرماخت بەبێ مەرج تەسلیم بوون. ئەم زاراوەیە وەکو ئیفێمیزمێک بۆ قڕکردنی سیستماتیکی جوولەکەکان، چ لە دەرەوە و چ لە ناوەوە، بۆ دابینکردنی پاساوی ئایدیۆلۆژی کاری دەکرد. لە دوای دادگاییەکانی نورنبێرگەوە، زاراوەی «کۆتا چارەسەر» نزیکەی تەنھا وەک کورتکراوەی ھۆلۆکۆست بەکارھاتووە؛ ماناکانی تر لە زمانی ئەڵمانی ڕۆژانەدا ڕۆڵیان نەماوە. زۆرێک لە وێنەکانی ھۆلۆکۆست ئەم دەربڕینە بە زمانە جیاوازەکان دەھێننەوە، لەوانەش ئینگلیزی و فەڕەنسی.[١][٢][٣][٤][٥]
سەرکردایەتی نازییەکان ئەم سیاسەتە بە مەبەستەی جینۆسایدیان لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٤٢ لە کۆنفرانسی وانسی لە نزیک بەرلین دامەزراند، کە لە ھۆلۆکۆست گەیشتە لوتکە، لە ئەنجامدا ٩٠٪ی جوولەکەکانی پۆڵەندا و نزیکەی دوو لەسەر سێی دانیشتووانی جوولەکەکانی ئەورووپا کوژران.
سروشت و کاتی ئەو بڕیارانەی کە بووە ھۆی چارەسەری کۆتایی، یەکێکە لە لایەنە لێکۆڵینەوە و مشتومڕەکانی ھۆلۆکۆست. بەرنامەکە لە ماوەی ٢٥ مانگی یەکەمی شەڕەکەدا پەرەی سەند بۆ ئەوەی ھەوڵی کوشتنی ھەموو دوا جوولەکەیەک بدات کە لە دەستی ئەڵمانییەکاندایە. کریستوفر براونینگ ڕوونی دەکاتەوە کە زۆربەی مێژوونووسان ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە چارەسەری کۆتایی ناتوانرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ یەک بڕیار کە لە خاڵێکی دیاریکراودا دراوە.[٦]
دوای ڕووخانی فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٤٠، ئەدۆلف ئایشمان پلانێکی داڕشت بۆ گواستنەوەی دانیشتووانی جوولەکەکانی ئەورووپا بۆ داگیرگەی فەڕەنسی. بەڵام ئەم پلانە بە ھۆکاری لۆجستی و بەتایبەتی گەمارۆی دەریایی ھەڵوەشایەوە. ھەروەھا پلانی سەرەتایی بۆ دیپۆرتکردنەوەی جوولەکەکان بۆ فەلەستین و سیبیریا داڕێژرا.[٧]
لە ساڵی ١٩٤١ ڕائول ھیلبێرگ نووسیویەتی لە قۆناغی یەکەمی کوشتنی بەکۆمەڵی جوولەکەکاندا، گرووپەکانی کوشتنی گەڕۆک دەستیان کرد بە ڕاوەدوونانی قوربانییەکانیان لە سەرانسەری ناوچە داگیرکراوەکانی ڕۆژھەڵات. لە قۆناغی دووەمدا ئۆپەراسیۆنەکە لە سەرانسەری ئەورووپای داگیرکراوی ئەڵمانیادا فراوانتر بوو، قوربانییە جوولەکەکان بە شەمەندەفەری مردن ڕەوانەی کەمپەکانی قڕکردنی ناوەندی کە بۆ جێبەجێکردنی سیستماتیکی کۆتا چارەسەر دروستکرابوون.[٨]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ https://web.archive.org/web/20190517174136/https://www.ushmm.org/m/pdfs/20130500-holocaust-in-ukraine.pdf
- ↑ https://web.archive.org/web/20180704124919/https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005195
- ↑ https://web.archive.org/web/20140222020235/https://www.aish.com/ho/o/48970811.html
- ↑ Browning، Christopher (2007). The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942. University of Nebraska Press. In a brief two years between the autumn of 1939 and the autumn of 1941, Nazi Jewish policy escalated rapidly from the pre-war policy of forced emigration to the Final Solution as it is now understood—the systematic attempt to murder every last Jew within the German grasp.
- ↑ Peter Longerich: Der ungeschriebene Befehl. Hitler und der Weg zur „Endlösung.“ München 2001, لاپەڕە 27 و 166.
- ↑ Browning i، Christopher (2007). The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942. U of Nebraska Press. "In a brief two years between the autumn of 1939 and the autumn of 1941, Nazi Jewish policy escalated rapidly from the pre-war policy of forced emigration to the Final Solution as it is now understood—the systematic attempt to murder every last Jew within the German grasp.
- ↑ https://web.archive.org/web/20130302130042/http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005151
- ↑ Browning (2004), p. 213
