کۆتایی ھاتنی ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین

کۆتایی ھاتنی ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین
وڵات	ژێرفەرمانی بەریتانیی بۆ سەر فەلەستین
کاتی ڕوودان	١٤ی ئایاری ١٩٤٨
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین بە فەرمی بە یاسای فەلەستین لە ٢٩ی نیسانی ١٩٤٨ کۆتایی پێھات. بەیاننامەیەکی گشتی کە لەلایەن فەرمانگەکانی کۆلۆنیالیزم و دەرەوە ئامادەکرا و بڵاوکرایەوە، کۆتاییھاتنی بەرپرسیارێتی بەریتانیا لە بەڕێوەبردنی فەلەستین لە نیوەی شەوی ١٤ی ئایارەوە پشتڕاستکردەوە.

پێشینە

فەلەستینی ژێر ژێرفەرمانی (سەرپەرشتی) لە کۆتایی جەنگی جیھانیی یەکەم و لە ئەنجامی ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دروست بوو. لە ساڵی ١٩٢٠، کۆمەڵەی گەلان مافی ژێرفەرمانی فەلەستینی بەخشی بە بەریتانیا، بۆ ئەوەی ئیدارەی بدات تا ئەو کاتەی ناوچەکە «توانای دەبێت لەسەر پێی خۆی بوەستێت». «پەڕاوی سپی» ساڵی ١٩٣٩ بەڵێنی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی فەلەستینی دا لە ماوەی ١٠ ساڵدا. وەک چۆن مالکۆڵم ماکدۆناڵد لە کۆبوونەوەی ساڵی ١٩٣٩ی «لیژنەی ھەمیشەیی ژێرفەرمانی» دا ڕوونی کردەوە، لەو قۆناغەدا ڕوون نەبوو کە شێوازی دەوڵەتەکە چۆن دەبێت.

کۆنفرانسی یاڵتا لە شوباتی ١٩٤٥ ڕێککەوت لەسەر ئەوەی کە ڕێوشوێن بگیرێتە بەر بۆ دابینکردنی سیستمی «سەرپەرشتی»ی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ژێرفەرمانییە ھەبووەکانی کۆمەڵەی گەلان.

لە تەممووزی ١٩٤٥، ڕاپۆرتی ھاریسۆن بڵاوکرایەوە، کە وەسفی بارودۆخی کەمپی ئاوارەکانی دەکرد لە ئەورووپای دوای جەنگی جیھانیی دووەم.

لە تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، بێڤن، وەزیری دەرەوەی ئەو کاتە، بە کابینەی حکوومەتی ڕاگەیاند کە بەریتانیا بەتەمایە کێشەی فەلەستین ڕادەستی نەتەوە یەکگرتووەکان بکات، بەڵام ئەگەر سەرەتا خۆی ھەندێک ھەوڵ نەدات بۆ چارەسەرکردنی دۆخەکە، ئەوا بەریتانیا بەوە تۆمەتبار دەکرێت کە لە بەرپرسیارێتییەکانی ھەڵدێت.

کۆمەڵەی گەلان لە کۆتا کۆبوونەوەیدا لە ١٨ی نیسانی ١٩٤٦ بڕیاری دا ھەموو سەرمایەکانی پاکتاو بکات و بیگوێزێتەوە بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان. ھەروەھا ئەنجومەنەکە بڕیارێکی پەسەند کرد کە تێیدا پێشوازی لە نیازی حکوومەتی بەریتانیا کرد بۆ بەخشینی سەربەخۆیی بە «ڕۆژھەڵاتی ئوردن».

ڕاپۆرتی «لیژنەی لێکۆڵینەوەی ئەنگلۆ-ئەمریکی» لە ٢٠ی نیسانی ١٩٤٦ بڵاوکرایەوە.

ئەو بەشەی ژێرفەرمانی کە پەیوەندی بە ڕۆژھەڵاتی ئوردنەوە ھەبوو، لە ١٧ی حوزەیرانی ١٩٤٦ بە پەسەندکردنی پەیماننامەی لەندەن بە شێوەیەکی یاسایی کۆتایی ھات.

لە تەممووزی ١٩٤٦، لیژنەیەک کە بۆ دیاریکردنی چۆنییەتی جێبەجێکردنی پێشنیازە ئەنگلۆ-ئەمریکییەکان پێکھێنرابوو، «پلانی مۆریسۆن-گرەیدی»ی پێشنیاز کرد.

دوای شکستھێنانی کۆنفرانسی لەندەن (١٩٤٦–١٩٤٧) سەبارەت بە فەلەستین، کە تێیدا ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕەتیکردەوە پشتیوانی لە بەریتانیا بکات و بووە ھۆی ئەوەی ھەردوو پلانی «مۆریسۆن-گرەیدی» و «پلانی بێڤن» لەلایەن ھەموو لایەنەکانەوە ڕەت بکرێنەوە، بەریتانیا بڕیاری دا لە ١٤ی شوباتی ١٩٤٧ پرسیارەکە ئاراستەی نەتەوە یەکگرتووەکان بکات.

لیژنەی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ فەلەستین (UNSCOP) لە ١٥ی ئایاری ١٩٤٧ پێکھێنرا، لە ٣ی ئەیلوولی ١٩٤٧ ڕاپۆرتی خۆی دا و لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٤٧، پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پەسەندکرا. پێشنیازی ئەوەی کرد کە ژێرفەرمانی لە زووترین کاتدا و نەک درەنگتر لە ١ی ئابی ١٩٤٨ کۆتایی بێت.

دوو ھەفتە دواتر، لە ١١ی کانوونی یەکەم، ئارسەر کریچ جۆنز، وەزیری داگیرگەکان، ڕای گەیاند کە ژێرفەرمانیی بەریتانیا لە ١٥ی ئایاری ١٩٤٨ کۆتایی دێت.

نەتەوە یەکگرتووەکان

بەریتانیا داوای کرد کە پرسی فەلەستین بخرێتە کارنامەی دانیشتنی ئاسایی دووەمی کۆمەڵەی گشتی و دانیشتنێکی تایبەت سازبکرێت بۆ پێکھێنانی لیژنەیەکی تایبەت بۆ ئامادەکاری بۆ تاوتوێکردنی بابەتەکە لەلایەن کۆمەڵەکەوە. یەکەم دانیشتنی تایبەتی کۆمەڵەی گشتی لە نێوان ٢٨ی نیسان و ١٥ی ئایاری ١٩٤٧ بۆ تاوتوێکردنی داواکارییەکەی بەریتانیا بەڕێوەچوو. ھەوڵێکی پێنج ئەندامە عەرەبەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان (میسر، عێراق، لوبنان، سعوودیە و سووریا) بۆ زیادکردنی بڕگەیەک بۆ کارنامەکە سەبارەت بە «کۆتایی ھێنان بە ژێرفەرمانی بەسەر فەلەستین و ڕاگەیاندنی سەربەخۆیییەکەی» سەرکەوتوو نەبوو.

دوای بڵاوبوونەوەی ڕاپۆرتی لیژنەی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ فەلەستین، لیژنەی تایبەت بۆ پرسی فەلەستین بە دەنگدانی دانیشتنی ئاسایی دووەمی کۆمەڵەی گشتی لە ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٤٧ پێکھێنرا.

فەلەستین

ڕێساڵەکانی تایبەت بە گواستنەوەی زەوی و بڕگەکانی پەیوەست بە کۆچبەری جێبەجێ کران، ھەرچەندە تا ساڵی ١٩٤٤، ھێشتا ٢٤٬٠٠٠ لە کۆی ٧٥٬٠٠٠ بڕوانامەی کۆچبەری مابوونەوە بۆ بەکارھێنان. سنووردارکردنی کۆچبەری ئاسانکرا بۆ ڕێگەدان بە کۆچبەری بە ڕێژەی ١٨٬٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا وەک کاردانەوەیەک بۆ دۆخی پەنابەرانی جوولەکە لە ئەورووپا.

بە کۆتایی ھاتنی جەنگ، حکوومەتی نوێی کرێکاران بە سەرۆکایەتی کلیمێنت ئاتلی و ئێرنست بێڤن وەک وەزیری دەرەوە، بڕیاریان دا سیاسەتی «پەڕاوی سپی» وەک خۆی بھێڵنەوە.

دەستبەجێ دوای بڕیارەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان، جەنگی ناوخۆی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر ژێرفەرمانی لە نێوان کۆمەڵگە عەرەبی و جوولەکەکاندا ھەڵگیرسا. لە کۆتا ڕۆژی ژێرفەرمانیدا، دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل ڕاگەیەندرا و جەنگی عەرەب-ئیسرائیلی ١٩٤٨ دەستیپێکرد. لە ئازاری ١٩٤٨، کابینەی بەریتانیا ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە دەسەڵاتە مەدەنی و سەربازییەکان لە فەلەستین نابێت ھیچ ھەوڵێک بدەن بۆ دژایەتیکردنی دامەزراندنی دەوڵەتێکی جوولەکە یان جووڵەی ڕۆژھەڵاتی ئوردن بۆ ناو فەلەستین.

سێر ھێنری گێرنی وەک سکرتێری گشتی لە فەلەستین لە تشرینی یەکەمی ١٩٤٦ تا کاتی کۆتایی ھاتنی ژێرفەرمانی خزمەتی کردووە و یاداشتنامەیەکی نووسیوە کە ئەو ماوەیە دەگرێتەوە. پێداچوونەوەیەک لەلایەن مێژوونووس ڕۆری میلەرەوە بە پەسەندەوە باس لە بڕیاری مۆتی گۆلانی (ئێدیتەر) دەکات بۆ زیادکردنی تێبینی و بۆچوونی وردی ئەکادیمی بۆ یاداشتنامەکە.

وەڵامی عەرەب

لە ٢٢ی ئازاری ١٩٤٥، کۆمکاری عەرەبی دامەزرا. لیژنەی باڵای عەرەبی (AHC) لە تشرینی دووەمی ١٩٤٥ سەرلەنوێ پێکھێنرایەوە بۆ نوێنەرایەتیکردنی عەرەبە فەلەستینییەکان و لە سەرەتای ئایاری ١٩٤٦ کۆبووەوە بۆ تاوتوێکردنی وەڵامەکەیان بۆ بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتە ئەنگلۆ-ئەمریکییەکان. وڵاتانی عەرەبی بە کۆبوونەوەی لووتکە لە ئینشاس لە کۆتایی مانگی ئایار و بلودان لە مانگی حوزەیران وەڵامیان دایەوە. دوای شکستھێنانی کۆنفرانسی لەندەن و ئاراستەکردنی پرسەکە بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان، عەرەبەکان بەردەوام بوون لە فشارکردن بۆ داواکارییەکەیان بۆ فەلەستینێکی عەرەبی سەربەخۆی دەستبەجێ.

ئوردن

بەپێی گێڕانەوەی مێژوونووس ماری ویڵسۆن، شا عەبدوڵڵا پەیوەندی لەگەڵ زایۆنییەکان و فەلەستین ھەبووە لە ماوەی ساڵانێکی زۆردا. مێژوونووسان باسیان لە کۆبوونەوەیەک کردووە لە نێوان شا عەبدوڵڵا و ئاژانسی جوولەکە لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٤٧، کە تێیدا دەوترێت عەبدوڵڵا گەیشتووەتە لێکتێگەیشتنێک سەبارەت بە نیازی عەبدوڵڵا بۆ داگیرکردنی ئەو ناوچە عەرەبییانەی کە لە پلانی دابەشکردنەکەدا دیاری کرابوون. دوای کۆتایی ھاتنی ژێرفەرمانی، فەیلەقی عەرەبی ئوردنی، بە سەرکردایەتی سێر جۆن باگۆت گلەب، ناسراو بە گلەب پاشا، فەرمانی پێکرا بچێتە ناو فەلەستین و ئەو ناوچە عەرەبییە مسۆگەر بکات کە نەتەوە یەکگرتووەکان دیاری کردبوو.

وەڵامی زایۆنییەکان

لە ئایاری ١٩٤٢، کۆنفرانسی بیڵتمۆر لە شاری نیوویۆرک بە بەشداری ٦٠٠ نوێنەر و سەرکردەی زایۆنی لە ١٨ وڵاتەوە، داوای کرد کە «فەلەستین وەک کۆمۆنوێڵسێکی (دەوڵەتێکی) جوولەکە دامەزرێت»، لە جیاتی ئەوەی تەنھا «نیشتمان» بێت.

وەڵامی ئەمریکییەکان

لە کۆتایی ئابی ١٩٤٥، سەرۆکی ئەمریکا ھاری تروومەن بەیاننامەیەکی دەرکرد و داوای لە حکوومەتی بەریتانیا کرد کە ١٠٠٬٠٠٠ پەنابەری جوولەکە لە ئەورووپاوە وەربگرێت بۆ ناو فەلەستین. لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، ویلایەتە یەکگرتووەکان بە شێوەی دی فاکتۆ دانی نا بە حکوومەتی کاتیی جوولەکە کە لە ھەمان کاتدا ڕاگەیەندرا (دانپێدانانی دی یورێ «یاسایی» لە ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٩ بوو).

پرسە یاسایییەکان و ھۆکارەکانی کۆتایی ھێنان

پرۆفیسۆری یاسا شەبتای ڕۆزێن دەڵێت وەڵامێکی ڕوون نییە کە بۆچی بەریتانیا ئەم ھەنگاوەی نا و لە نێو ھۆکارەکاندا ئاماژە بە ھەڵەی ھەژمارکردن (لێکدانەوە) و ماندووبوونی سیاسی و سەربازی دەکات. ڕاڤنداڵ ئاماژە بە بەرھەمەکانی ساڵانی ھەشتاکان دەکات کە دەسەلمێنن بەریتانیا بەھۆی «پێویستی ئابووری و ماندووبوونی ڕووت»ەوە پاڵنراوە، بەڵام پاشان گریمانەی ئەوە دەکات کە بەریتانیا بەھۆی ئارەزووی جەنگی ساردەوە پاڵنراوە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا لە بەشەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. پوختەیەک لە بۆچوونە جیاوازەکان لەلایەن بێنی مۆریسەوە خراوەتەڕوو.

مەبەست لە ژێرفەرمانییەکان ئەوە بوو بە سەربەخۆیی ناوچەی ژێر ژێرفەرمانییەکە کۆتاییان بێت. حکوومەتی بەریتانیا ئەو ھەڵوێستەی وەرگرتبوو کە ھیچ شتێک لە یاسادا نییە ڕێگری لە کۆتایی ھێنان بکات بەھۆی «بێھیوابوون لە ئامانج». لەو ڕووداوەدا، ڕاپۆرتی لیژنەی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ فەلەستین پێشنیازی ھەردووکیانی کرد؛ کۆتایی ھێنان بە ژێرفەرمانی و بەخشینی سەربەخۆیی لە نزیکترین کاتی گونجاودا لەگەڵ بوونی قۆناغێکی گواستنەوە لە نێوان ئەم دوو ڕووداوەدا.