کومەلەیا زانستی یا بریتانی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

کومەلەیا زانستی یا بریتانی (SBA)، دەزگەهەکێ خێرخوازی و فێربونێ یە کو ل سالا ١٨٣١ هاتیە دامەزراندن ژ بۆ هاریکاریا پێشڤەبرنا زانستی. هەتا سالا ٢٠٠٩ وەک کومەلەیا بریتانی ژ بۆ پیشڤەبرنا زانستی دهاتە نیاسین.  نوکە رێڤەبەرێ جێبەجێکار کاترین ماتیسونە. ژ کارێن گرنگ یێن (SBA) هاندانا خەلکی یە داکو پتر بەشدار ببن د بوارێ زانستی دا ب رێکا هەماهەنگی یێ پێشکەشکرن و چاڤدێری کرنا پروژەیێن جیاواز کو دبنە ئەگەرێ جێبەجێکرنا ڤان ئارمانجان. ئەڤ کومەلەیە "هەوڵ دەدەت جڤاکەکێ  دروست بکەت کو تێدا کومەکا جیاواز یا کەسان بشێن هندەک زانستان فێرببن و ئەڤان زانستان بکاربینن پشتی فێربوونێ". ئەب کۆمەڵە دهێتە ب رێڤەبرن ژ لایێ کومەکا کارمەندێن کارزان و ژێهاتی ڤە ل بارەگایێ وان یێ سەرەکی ل ئاڤاهیێ ویلکوم ویلسونێ ل باژارێ بەڵفاست ل ئێرلەندا باکوور. کومەلەیا زانستی یا بریتانی ژمارەکا گەلەک یا چالاکی و بویەرێن جیاواز پێشکێش دکەت بۆ ژبو نیاسین و پشتەڤانیا خەلکی  داکو بەشدار ببن د بزاڤا زانستیدا وەکی فیستەڤالا زانستی یا بریتانی، هەفتیا زانستی یا بریتانی، خەلاتێن CREST، کومبوونا Huxley، بەرنامەیا هەڤکاریا میدیای، ژ بلی هندەک چالاکی یێن هەرێمی و ناڤخۆی.[١][٢]

مێژوو[دەستکاری]

دامەزراندن[دەستکاری]

ئەڤ کومەلەیە ل سالا ١٨٣١ هاتیە دامەزراندن وەک لاسیاییەک بو کومەلەیا ئەلمانی یا نوژدار و زانایێن سروشتی. ئەو د ماوێ ئاڤەدانکرنێدا پشتی شەری هاتە دامەزراندن پشتی شەرێ نیمچە گزیرتێ ژبۆ پێشڤەبرنا زانستی ل ئینگلتەرا. تەڤگەرێ سەرەکی (کو دهێتە نیاسین وەک دامەزرێنەرێ سەرەکی) قەشە ویلیام فیرنون هارکورت بوو ل دویڤ پێشنیارا بەرێز دەیڤید بروستەر یێ کو بێهیڤی بووی ژ هەلویستێ چینا بژارەیی و پارێزگاری یێ کۆمەڵا شاهانە یا بریتانی. هەروەسا چارلز باباج و ویلیام ویویل و ویلیام فینلی ویر جونسون ژی دهێنە دانان وەک ئەندامێن دامەزرێنەر. کومبوونا ئێکێ ل باژێرێ یورک هاتەکرن (ل موزەخانا یورکشایر) ل روژا سێشەمبی ٢٧ ئەیلولا ١٨٣١ و گەلەک گوتارێن زانستی یێن جیاواز هاتنە پێشکێشکرن ل روژێن دویف دا. کومبوون ب سەروکاتیا خانەدان میلتون، سەروکێ جڤاکا فەلسەفی یا یورکشایەرێ و "پتری ژ ٣٠٠ زەلامێن بەرێز" بەشداربوون. ڕوژنامەیا پریستون مێرکوری تومارکر کو ئەڤ کەسێن کومبووی پێکدهاتن ژ "کەسانێن ژێگرتی یێن پارچێن جیاوازێن شاهنشینێ دگەل چەندین خانەدانێن یورکشایرێ و ئەندامێن جڤاکێن فەیلەسوفا ل ڤی وەلاتی". روژنامەیێ ناڤێن پتری ژ سەد کەسێن کو بەشدار بووین د کومبوونێ دا بەلاڤکرن و دناڤ وان دا هەژدە زەلامێن ئاینی و یازدە نوشدارو چوار سوارچاک و دوو خانەدان و ئێک پاشا. ژ وێ بەروارێ و دویڤ دا کومبوونەک دهاتە ئەنجامدان ل جهەکێ کو د کومبوونا پێشین دا هاتبوو هەلبژارتن. ل سالا ١٨٣٢، بۆ نمونە، کومبوون هاتە ئەنجامدان ل ئوکسفورد ب سەروکاتیا قەشە دکتور ولیام باکلاند. دڤێ قوناغێ دا کومەلەیێ چوار بەش هەبوون: فیزیا (پێکدهات ژ بیرکاری و هونەرێن میکانیکی)، کیمیا (پێکدهات ژ زانستێ کانزایان و هونەرێن کیمیای)، جیولوجی (پێکدهات ژ جوگرافی یا) و مێژوویا سروشتی.[٣]

د ڤێ کومبوونا دووێ دا، ئێکەم ئارمانج و یاسا یێن کومەلەیێ هاتنە بەلاڤکرن. ئەو ئارمانجە پێکدهاتن ژ نیشاندانەکا رێکخستی بو بدەستڤەئینانا زانیاریێن زانستی و بەلاڤکرنا ڤێ زانینێ هەروەسا گفتوگو دناڤبەرا زانایان دا ل سەرانسەری جیهانێ و تەکەز ل سەر پێشڤەبرنا زانستی کر ب راکرنا وان ئاستەنگیێن درێکا پێشکەفتنێ وبەردەوامیێ دا. یاسایێن هاتینە دانان پێکدهاتن ژ کا چیە ئەندام بوونا کومەلەیێ پێک دئینیت، پارەدان ژ بۆ مانا وەک ئەندام و پروسا کومبوونێن پاشەروژێ ژی. دیسان پێکدهاتن ژ دابەشکرنا ئەندامان ب سەر لیژنەیێن جودا جودا. ئەڤان لیژنەیان ئەندامێن خو ل دویف بابەتێن وان یێن هەلبژارتی و حەزکری دابەشکرن، و پێشنیارا کرنا لێکولینان د بوارێن حەزکری دا و ل دویڤ دا راپورتەکێ ل سەر ئەڤان دەرئەنجامان بکەن هەروەسا پێشڤەچوون د زانستێ وان دا دکومبوونێن سالانە دا. پشتی بورینا چەند سالان، بەشێن دیتر هاتنە زێدەکرن یان ب رێکا دابەشکرنا بەشەکێ رەسەن. بو نموونە جوگرافیا و رەگەزناسی بوونە بەشێن تایبەت بخوڤە جودا ژ جیولوجیا یێ ل سالا ١٨٥١. هندەک جارا ژی بابەتەکێ نوی ژ بۆ گفتوگو یێ دهاتە دیارکرن وەکی زانستێ مروڤزانی یێ ل سالا ١٨٦٩.[٤]

بریارەکا گەلەک گرنگ دمێژوویا کومەلەیێ دا هاتە دان ل سالا ١٨٤٢، دەمێ بریارا ئافراندنا "چاڤدێریا فیزیکی" هاتیە دان. ئاڤاهیەک کو یێ ب ناڤودەنگ بوو وەک چاڤدێریا (کیو) پاشایی ژ بۆ ڤێ مەرەمێ هاتە دیارکرن، هەروەسا فرانسیس رونالد هاتە هەلبژارتن وەک رێڤەبەرێ شانازی یێ ڤەکرنا دەستپێکێ. چاڤدێریا (کیو) ب شێوەکێ بلەز بۆ ئێک ژ ب ناڤودەنگ ترین چاڤدێرێن کەشناسی و موگناتیسیا ئەردی ل جیهانێ. کومەلەیێ ل سالا ١٨٧١ دەست ژ کونترولا ل سەر چاڤدێریا کیو بەردا ژ بۆ کارگێریا جڤاکا پاشایی، پشتی بەخشینەکا مەزن بۆ دانا سەربەخویێ بۆ چاڤدێریێ. ل سالا ١٨٧٢ کومەلەیێ ئێکەم نڤیسینگەها خو یا سەرەکی ل لەندەن کڕی، و چوار ژوور ل جادە یا ٢٢ ئەلبیمارل وەرگرتن. مەرەم ژ ڤێ نڤیسینگەهێ ئەو بوو کو ببیتە ژێدەرەک ژ بۆ ئەندامێن کومەلەیێ. ئێک ژ ناڤودەنگترین بویەرێن گرێدای ب کومبوونا کومەلەیێ ڤە، دانوستاندنەک بوو دناڤبەرا توماس هێنری هاکسلی و مەتران سامویل ویلبەرفورس بوو ل سالا ١٨٦٠. هەرچەندە گەلەک جاران ئەو وەک "گفتوگو" دهێتە دیارکرن، دانوستاندنێ دەست پێکر پشتی پێشکێشکرنا گوتارەکێ ژ لایێ پروفیسور دراپەر ل نیویورک. ل سەر گەشەپێدانا هزری یا ئەوروپا کو پەیوەندی ب تیورا داروینی ڤە هەی (ئێک ژ هەژمارەکا گوتارێن زانستی یێن پێشکێشکری د ماوێ هەفتیێ دا) و ل دانوستاندنا دویڤ دا هەژمارەکا پشکدارێن دی بەشداری کر (سەرەرای هندێ کو هاکسلی و ویلبەرفورس یێن ژ هەمیان بەرچاڤترین بوون). هەرچەندە هەژمارەکا رۆژنامەیان ئاماژە ب هندەک ژێدەران بۆ ئالوگوریێ دان. هەتا کو ل دویڤ دا گرنگیەکا مەزنتر د گفتوگویا گەشەکرنێ دا هاتە دان.[٥][٦]

پیڤەرێن کەهرەبای[دەستکاری]

ئێک ژ گرنگترین دەستکەفتێن کومەلەیا بریتانی دامەزراندنا پیڤەرێن بۆ بکارئینانا کەهرەبای بوو: ئوم یەکەیا بەرگری یا کەهرەبای یە، ڤولت وەک یەکەیا هێزا ڤەشارتی یا کەهرەبای، و ئەمپێر یەکەیا تەزوویا کەهرەبای یە.  پێدڤیاتی بۆ پیڤەران زێدە بوو دگەل پیشەسازی یا تیلیگرافی یا دەریای. مەشقەگەر هاتن بۆ بکارئینانا پیڤەرێن خو یێن تایبەت یێن کو هاتینە چێکرن ژ لولەیێن تێلان. ل دوماهیا سالێن ١٨٥٠ دا، کلارک، ڤارلی، برایت و سمیث و ئەندازیارێن دی یێن کێبلان یێن پێشەنگێن بریتانی لولەیێن بەرگریێ یێن پیڤاندی ب شێوەکێ رێکخستی بکاردئینان و هەروەسا دەست ب بکارئینانا خەستیکەرێن پیڤاندی کر. ئەڤ کارە هاتبوو پێشنیار کرن بۆ کومەلەیا بریتانی ژ لایێ ویلیام تومسون ڤە، و سەرکەفتنا وێ ژ ئەگەرێ بکارئینانا خودیکا پیڤەرێ گالڤومەتر بوو. جوشیا لاتیمەر کلارک و فلیمینگ جانکین رابوون ب ئامادەکاریان. تومسون دگەل قوتابیێن خو دیارکر کو کانزایێ مسی یێ نە پاقژ، یێ تێکەلە دگەل زەرنیخی، بەرگریەکا گرنگ یا زێدەتر ددا. کیمیاگەر ئوغوستوس ماتیێسین بەشداری کر د پاشکو یا (A) دا یا دوماهیک راپورتا سالا ١٨٧٣، کو پشت بەستنا تێکەلەیێن کانزای ب پلەیێن گەرمایێ دیارکر. پەیوەندی یا سروشتی یا دناڤبەرا ڤان یەکەیان دا یا ئاشکرایە، کو یەکەیا هێزا پشتەڤانێ کەهرەبای دناڤبەرا دوو خالێن گەهێنەرەکێ ڤەقەتاندی ب یەکەیەکا بەرگری یێ دبیت یەکەیا تەزووی دروست بکەت، و کو ئەڤ تەزوویە د یەکەیەکا دەمی دا یەکەیا چەندێتی یا کەهرەبای ڤەدگوهێزیت. سیستەمێ یەکەیان یێ "تەمام" بوو ژبەرکو رازی ببوو دگەل یەکەیێن کاری یان هێزێ یێن کو بەری هنگی هاتینە وەرگرتن: یەکەیا تەزوویا کەهرەبای، ددەربازبوونا وێ دا دناڤ گەهێنەرێ یەکەیا بەرگری یێ، رادبیت ب یەکەیەکا کاری یان هەڤشێوەیا وێ د یەکەیەکا دەمی دا.[٧]

دەستکەفتێن دی[دەستکاری]

کومەلەیێ بورغی یێن کومەلەیا بریتانی دانە نیاسین، کو زنجیرەکا پیڤەرێن بورغی یان ب قەبارێن ژ 0.25 ملم بۆ ٦ ملم، ل سالا ١٨٨٢ بوو. پیڤەر ل سەر بنەمایێ سیستەمێ مەتری بوو، هەرچەندە ئەو پێدڤی بوون دووبارە بهێنە پێناسەکرن دچەمکێن ئیمبراتوریێ دا ژ بۆ بکارئینانێ ژ لایێ پیشەسازی یا بریتانی. ل سالا ١٨٨٤ پیڤەر هاتە گوهورین ژ بۆ سنوردارکرنا ژمارێن گرنگ بۆ هەڤشێوەیا مەتری یا تیرەی و خواری یا بزمارێ دخشتەیێ بەلاڤکری دا، هەروەسا دەستنیشان نەکرنا بزماران ل دویڤ ژمارا خەتێن وان دهەر ئینجەکێ دا، و ل شوینا ڤێ چەندێ پێدانا نێزیکی یێ ژ ئەگەرێ جوداهیێن بەرچاڤ د بورغیێن دروستکری دا.

ل سالا ١٨٧٨ لژنەیەکێ ژ کومەلەیێ پێشنیار ل دژی چێکرنا مەکینەیا شلوڤەکرنێ یا چارلز باباج کر. ژبەر ئاریشەیێن د رەوشا هەی یا کێماسیا مەکینەیێ د کارکرنا تەمام یا نەخشەیان دا. تێچوونا چاڤەرێ کری یا مەکینێ بۆ بەرهەم ئینانێ، دومداریا مەکینەیێ د ماوێ گەلەک بکارئینانا دووبارەکری دا، دێ چاوا و ژبۆ چ ئەو مەکینە ب دروستی هێتە بکارئینان، و ئەو دێ پێدڤی پتر کاری بیت بهێتە کرن دا کو دیزاینێ وێ بەرەف پێش ببەت بۆ پیڤەرەکێ کو گرەنتی یا کاری بدەت. کومەلە ژ لایێ روماننڤیسێ ئینگلیز چارلز دیکینس ڤە هاتە ترانە پێکرن ب شێوەکێ ئەدەبی دناڤ لاپەرەیێن مادفوگ دا ب ناڤێ "جڤاتا مادفوگ ژ بۆ پێشڤەبرنا هەمی تشتان" (١٨٣٧-١٨٣٨). ل سالا ١٩٠٣، زانایێ میکروسکوپێ و فەلەکناس واشنتون تیسدال مر ل دەما ئامادەبووی دکومبوونا سالانە دا.[٨]

لێرێنینا زانستی ل شاهنشینا ئێکگرتی یا بریتانی[دەستکاری]

ئارمانجا سەرەکی یا کومەلەیێ باشترکرنا لێرێنینا زانستی و زانایان ل شاهنشینا ئێکگرتی یە. ئەندام بوون یا ڤەکری یە ژ بۆ هەر کەسەکی. ل دەستپێکا لاوازبوونا ئابوری یا مەزن،  کومەلەیێ دەست پێکر ب گوهورینا ئارمانجا خو کو نە بتنێ پێشڤەچوونا زانستی بەلکو لایەنێن جڤاکی ژی یێن ڤێ پێشڤەچوونێ ل بەرچاڤ بکەن. دکومبوونا کومەلەیێ یا سالا ١٩٣١ دا، سەروک ژەنەرال جان کریستیان سموتس گوتارا خو ب دوماهی ئینا ب پێشنیارا پێکڤە گرێدانا زانستی و رەوشتی لێ چ رێکەک ژ بۆ چالاک کرنا هزرا خو نەدان. دسالێن دویڤ دا، گفتوگویێ دەست پێکر ل سەر کا بەرپرسیارەتیێن زانایان دکەڤنە ستوویێ کێ. د سالا ١٩٣٤ دا، کومەلەیێ بریارەک رێکخست کو تێدا هەول هاتنە دان ژ بۆ باشترکرنا هەڤسەنگیا پێشڤەچوونا زانستی دگەل پێشکەفتنا جڤاکی. زانایێ ئێرلەندی جون دیسموند بینال کو ئەندامێ جڤاکا شاهانەی و کومەلەیا بریتانی بوو، ل سالا ١٩٣٩ ل دور ئەرکێ جڤاکی یێ زانستی نڤیسی، کو تێدا بەحس ل پێدڤیا بکارئینانا دروست یا زانستی ژ بۆ جڤاکی و گرنگی یا تێگەهشتنا وێ یا گشتی. هزرا تێگەهشتنا گشتی بۆ زانستی هاتە پێشڤەبرن ل سالا ١٩٨٥ دەمێ جڤاکا شاهانەی راپورتەک ب ناڤێ تێگەهشتنا گشتی بۆ زانستی بەلاڤکری. د راپورتێ دا، لژنەیەکێ د جڤاکا شاهانەی دا بریار دا کو ئەو کارێ زانایا یە پەیوەندی یێ ب رایا گشتی بکەن و وان پەروەردە بکەن. لورد جورج پورتەر، دویڤ دا سەروکێ جڤاکا شاهانەی، کومەلەیا بریتانی و رێڤەبەرێ دەزگایێ شاهانەیی، لژنەیا تێگەهشتنا گشتی بۆ زانستی پێکئینا ژ بۆ پێشڤەبرنا تێگەهشتنا گستی بۆ زانستی. پروفیسور سێر جورج پورتەر بۆ سەروک ل ئەیلولا سالا ١٩٨٥ دا. ل سالا ١٩٦٧ خەلاتێ نوبل د کیمیا یێ دا ب دەست ڤە ئینا دگەل مانفرید ئیجن، رونالد جورج، و ریفورد نوریش. ل دەمێ هاتیە پرسیار کرن ل دور زانین و پەروەردەیا زانستی یا بریتانی یا، د بەرسڤێ دا وی دیارکر کو بریتانیا وەلاتەکێ کێمترین خواندی بوو ب بەراورد دگەل وەلاتێن دی یێن پێشکەفتی. هزرا وی ژ بۆ چارەسەرکرنا ڤێ ئاریشێ ئەو بوو کو دەست ب پەروەردەیا زانستی بهێتە کرن د ژیێ ٤ سالیێ دا. ئەو دبێژیت کو ئەگەرێ وی ژ بۆ ژیەکێ وەسا بچوویک ئەوە چونکە ئەو ژییە ئەوە دەمێ زارۆک گەلەک ب مەراقن ژ بۆ زانینێ، و جێبەجێکرنا زانستی د وی تەمەنی دا دێ هاریکاریا وان کەت کو د هەمی بوارێن زانستی دا مەراقێ بکەن بۆ زانینێ.[٩][١٠]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "Our organisation". British Science Association. لە ڕێکەوتی 2019-04-19 ھێنراوە. 
  2. ^ "British Science Association". sciencemarch.eu. لە ڕێکەوتی 2019-04-19 ھێنراوە. 
  3. ^ Preston Chronicle, 8 October 1831.
  4. ^ Caledonian Mercury, 6 October 1831.
  5. ^ British Association for the Advancement of Science.؛ Science، British Association for the Advancement of (1872). Report of the British Association for the Advancement of Science. 41st Meeting (1871). London. 
  6. ^ Jackson's Oxford Journal, 4 August 1894.
  7. ^ "The Ohm is where the Art is: British Telegraph Engineers and the Development of Electrical Standards" Bruce J. Hunt (1994), Osiris 9: 48 to 63
  8. ^ Fleeming Jenkin (1873) Reports of the Committee on Electrical Standards appointed by the British Association for the Advancement of Science, link from HathiTrust.
  9. ^ J D Bernal (1939). The Social Function of Science. 
  10. ^ Mackay، Alan L. (February 2007). "J D Bernal: his legacy to science and to society". Journal of Physics: Conference Series. 57 (1): 1–16. Bibcode:2007JPhCS..57....1M. ISSN 1742-6596. doi:10.1088/1742-6596/57/1/001.