بۆ ناوەڕۆک بازبدە

کورتەباڵایی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
کورتەباڵایی
پیاوێک لە کۆڵومبس، ئیندیانا، تووشبوو بە کورتەباڵایی ئاکۆندرۆپلاژی
خوێندنەوە
تایبەتمەندیزانستی کوێرەڕژێنەکان (ئێندۆکراینۆلۆژی)، بۆماوەزانیی پزیشکی
ھۆکارەکانکەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە لە ڕژێنی ژێر مێشککە (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)، تێکچوونە بۆماوەییەکان

کورتەباڵایی (Dwarfism) حاڵەتێکە لە مرۆڤ و ئاژەڵەکاندا کە بە بچووکیی قەبارە یان کورتیی باڵا بە شێوەیەکی نائاسایی دەناسرێتەوە. [١] لە مرۆڤدا، ئەم حاڵەتە پێناسە دەکرێت بە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، بەبێ گوێدانە ڕەگەزی کەسەکە؛ تێکڕای باڵای پێگەیشتووان لە ناو کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا نزیکەی ١٢٠ سانتیمەترە. [٢] [٣] [٤] "کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ - Disproportionate dwarfism" بە کورتیی پەلەکان (قۆڵ و قاچ) یان کورتیی قەدە (ناوچەی سنگ و سک) دەناسرێتەوە. بەڵام لە حاڵەتەکانی "کورتەباڵاییی هاوسەنگ - Proportionate dwarfism"دا، هەردوو پەلەکان و قەدە بە شێوەیەکی نائاسایی بچووک دەبن. بەزۆری ئاستی زیرەکی لەم کەسانەدا ئاساییە، و زۆربەیان تێکڕای تەمەنی چاوەڕوانکراویان (Life expectancy) نزیکە لە کەسانی ئاسایی. [٥] [٦] بەگشتی کەسانی کورتەباڵا دەتوانن منداڵیان ببێت، هەرچەندە مەترسیی زیاتر لەسەر دایکەکە و منداڵەکە هەیە کە پەیوەستە بە جۆری حاڵەتە بنەڕەتییەکەوە.

باوترین و ناسراوترین جۆری کورتەباڵایی لە مرۆڤدا (کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت) بریتییە لە (ئەکۆندرۆپلازیا - Achondroplasia)، کە تێکچوونێکی بۆماوەییە و تێیدا پەلەکان زۆر کورت دەبن. [٧] (کەمیی هۆڕمۆنی گەشە - Growth hormone deficiency) بەرپرسیارە لە زۆربەی حاڵەتەکانی تر. [٨] هەروەها چەندین هۆکاری تری دەگمەن هەیە. چارەسەرکردنی ئەم حاڵەتە پشت دەبەستێت بە هۆکارە بنەڕەتییەکەی. ئەوانەی کە تێکچوونی بۆماوەییی وەکو گەشەی نائاساییی ئێسک و کڕکڕاگەیان (Osteochondrodysplasia) هەیە، هەندێک جار دەکرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەری یان چارەسەری فیزیکییەوە (سروشتی) چارەسەر بکرێن. تێکچوونە هۆڕمۆنییەکانیش دەتوانرێت لە ڕێگەی پێدانی هۆڕمۆنی گەشەوە چارەسەر بکرێن، پێش ئەوەی پلێتەکانی گەشەی ئێسکی منداڵەکە (Growth plates) بەیەکەوە بلکێن و دابخرێن. زۆرجار کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی پێداویستیی ژینگەییی گونجێندراو بەکاردەهێنن، وەکو کەلوپەلی ناوماڵی تایبەت. [٩] چەندین گرووپی پاڵپشتی هەن کە خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن بۆ یارمەتیدانی ئەم تاکانە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو جیاکارییە کۆمەڵایەتییەی کە لەوانەیە دووچاری ببن. [١٠]

سەرباری لایەنە پزیشکییەکانی ئەم حاڵەتە، چەندین لایەنی کۆمەڵایەتیش بوونیان هەیە. بۆ کەسێکی تووشبوو، جیاکاری لەسەر بنەمای باڵا دەتوانێت ببێتە هۆی گاڵتەپێکردن لە قۆناغی منداڵیدا و جیاکاری پێکردن لە قۆناغی پێگەیشتوویدا. [١١] لە وڵاتانی ئینگلیزی زماندا، ئەو زاراوانەی کە لەلایەن کەسانی تووشبووەوە پەسەندکراون بریتین لە "کورتەباڵا - Dwarf"، "کەسی بچووک - Little person"، یان "کەسی باڵا کورت - Person of short stature". [١٢] [١٣] لە ڕووی مێژووییەوە، زاراوەی (Midget - کورتەبنە) بەکاردەهێنرا بۆ وەسفکردنی کەسانی کورتەباڵا؛ بەڵام، ئێستا هەندێک کەس ئەم زاراوەیە بە سووکایەتیپێکردن دەزانن. [١٤]

نیشانە و ماکەکانی

[دەستکاری]
کورتەباڵایی هاوشێوەی مرۆڤ لە ئاژەڵەکانیشدا دەردەکەوێت؛ بۆ نموونە دەکرێت لە ئەسپەکاندا نیشانەکانی (ئەکۆندرۆپلازیا) بوونیان هەبێت، وەک ئەوەی لێرەدا لە تەنیشت کەسێکی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا پیشان دراوە. تەواوی ڕەچەڵەکە بچووکەکانی سەگ (Small dog breeds) دیاردەی کورتەباڵاییان تێدایە (قەبارەی ستاندارد و بنەڕەتیی سەگەکان، بەبێ هەبوونی دەستێوەردانی مرۆڤ، هاوتا و هاوشێوەی قەبارەی گورگەکانە).

کورتەباڵایی پێناسە کراوە بە هەبوونی باڵای ١٤٧ سانتیمەتر یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، [٢] [٣] [٤] یان وەکو پێناسەیەکی جێگرەوە، هەبوونی باڵایەک کە بەلایەنی کەمەوە دوو لادانی پێوانەیی (Standard deviations) کەمتر بێت لە تێکڕای باڵای دانیشتووانی ناوچەکە، بە ڕەچاوکردنی تەمەن، ڕەگەز، و ڕەچەڵەک. [١٥] [١٦] [١٧] کۆمەڵێکی بەرفراوان لە تایبەتمەندییە جەستەیییەکان لەم حاڵەتەدا هەن. جیاوازییەکان لە نێوان تاکەکاندا دەستنیشان دەکرێن لە ڕێگەی دیاریکردن و چاودێریکردنی ئەو تێکچوونە بنەڕەتییانەی هۆکاری حاڵەتەکەن. لەوانەیە هیچ ئاڵۆزکارییەکی تەندروستی بوونی نەبێت جگە لە خۆگونجاندنیان لەگەڵ قەبارەی جەستەیاندا. زاراوەی "کورتیی باڵا - Short stature" زاراوەیەکی باوە کە جێگەی "کورتەباڵایی" دەگرێتەوە، بەتایبەتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا. بەڵام، ئەو کەسانەی جۆرێکی سووکی گەشەی نائاساییی ئێسکیان (Skeletal dysplasia) هەیە، لەوانەیە کورتەباڵایی نەیانگرێتەوە. لە هەندێک حاڵەتی چارەسەرنەکراوی هایپۆکۆندرۆپلازیادا (Hypochondroplasia)، پیاوان باڵایان دەگاتە ١٦٥ سانتیمەتر. هەرچەندە ئەمە بە بەراورد کورتە، بەڵام ناکەوێتە خانە توندەکانی خشتەکانی گەشەکردنەوە.

"کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ" بە کورتیی پەلەکان یان کورتیی قەدە دەناسرێتەوە. لە ئەکۆندرۆپلازیادا، کەسەکە قەدەیەکی قەبارە مامناوەندی هەیە لەگەڵ پەلی کورت و ناوچەوانێکی گەورەتر لە قەبارەی ئاسایی. [١٨] زۆرجار تایبەتمەندییەکانی دەموچاویش کاریگەرییان دەکەوێتە سەر. تەسکبوونەوەی کەناڵی دڕکەپەتک، هەوکردنی گوێ، و ئاو کۆبوونەوەی مێشک (Hydrocephalus) تێیاندا باون. "کورتەباڵاییی هاوسەنگ" بە کورتیی قەدە و پەلەکان پێکەوە دەناسرێتەوە، [٤] کە دەبێتە هۆی ئەوەی باڵای کەسەکە بە شێوەیەکی بەرچاو لە خوار تێکڕای ئاسایییەوە بێت. زۆرجار گەشەی سێکسی لەم جۆرەدا دوادەکەوێت یان تێکدەچێت تا قۆناغی پێگەیشتووییش. ئەم جۆرەی کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی کوێرەڕژێنەکانەوە دروست دەبێت نەک بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە.

کاریگەرییە جەستەیییەکانی شێواویی ئێسکەکان بەپێی جۆری نەخۆشییەکە دەگۆڕێن. زۆرجار ئازاری جومگەیان لەگەڵدایە کە بەهۆی ناڕێکیی ڕیزبوونی ئێسکەکانەوە، یان پەستاوتنی دەمارەکانەوە دروست دەبێت. [١٢] نەخۆشیی داخورانی پێشوەختەی جومگەکان، چەمانەوەی زۆری بڕبڕەی پشتی بەشی خوارەوە، یان خواریی بڕبڕەی پشت، و تەسکبوونەوەی دڕکەپەتک دەکرێت ببنە هۆی ئازار و کەمئەندامی. [١٩] بچووکیی قەبارەی قەفەزەی سنگ دەکرێت ببێتە هۆی سنووردارکردنی گەشەی سییەکان و کەمبوونەوەی کاراییی هەناسەدان. هەندێک جۆری کورتەباڵایی پەیوەندییان هەیە بە تێکچوونی کاراییی ئەندامەکانی ترەوە وەکو مێشک یان جگەر، کە هەندێک جار هێندە سەختە کە دەبێتە کەمئەندامییەکی گەورەتر لە خودی کێشەی ئێسکەکان. [٢٠] [٢١] لە زۆربەی حاڵەتەکانی گەشەی نائاساییی ئێسکدا، وەک ئەکۆندرۆپلازیا، کاراییی مێشک و ژیری تێکناچێت. [٤] بەڵام کۆنیشانەگەلێک هەن کە دەتوانن کاریگەری بکەنە سەر پێکهاتەی کەللەسەر و گەشەی مێشک، کە بە توندی کاراییی مێشکی دادەبەزێنن. ئەگەر مێشک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەهۆی تێکچوونە بنەڕەتییەکەوە زیانی پێنەگەیشتبێت، ئەوا ئەگەری تێکچوونی مێشکی کە بگەڕێتەوە بۆ کورتەباڵایی زۆر کەمە. [٢٢]

سنووردارکردنە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگە لەوانەیە لە نیشانە جەستەیییەکان زیاتر پەکخەر بن، بەتایبەتی لە قۆناغەکانی منداڵی و هەرزەکاریدا. بەڵام کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی بەپێی کەسەکان زۆر جیاوازن لەو ئاستەی کە تا چەند بەشداریکردنی کۆمەڵایەتی و تەندروستیی سۆزدارییان کاریگەریی تێدەکرێت.

  • پێشداوەریی کۆمەڵایەتی دژی کورتەباڵاییی توند، دەکرێت دەرفەتە کۆمەڵایەتی و هاوسەرگیرییەکان کەم بکاتەوە. [٢٣] [٢٤]
  • چەندین توێژینەوە دەریانخستووە کە دەرفەتی کارکردن بۆ ئەم کەسانە کەمترە. کورتیی باڵای توند پەیوەندیی هەیە بە کەمیی داهاتەوە. [٢٤]
  • لەوانەیە متمانەبەخۆبوون دابەزێت و کاریگەری بکاتە سەر پەیوەندییە خێزانییەکان.
  • کورتەباڵاییی زۆر توند (لە مەودای ٦٠ بۆ ٩٠ سانتیمەتر یان ٢ بۆ ٣ پێ)، ئەگەر ژینگەی بۆ نەگونجێنرێت، دەتوانێت ببێتە ڕێگر لە بەردەم چالاکییەکانی ژیانی ڕۆژانەدا، وەکو شۆفێریکردن یان بەکارهێنانی ئەو مێزانەی بۆ کەسانی ئاسایی دروستکراون. تایبەتمەندییە باوەکانی تری کورتەباڵایی وەکو کەوانەییبوونی ئەژنۆکان و کورتیی نائاساییی پەنجەکان دەتوانن ببنە هۆی کێشەکانی پشتی مرۆڤ و سەختی لە ڕۆیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵ کەلوپەلەکاندا.
  • منداڵانی کورتەباڵا بەتایبەتی زیاتر ڕووبەڕووی گاڵتەپێکردن و توانج دەبنەوە لەلایەن هاوپۆلەکانیانەوە. لەبەر ئەوەی کورتەباڵایی تا ڕادەیەک دەگمەنە، منداڵان لەوانەیە هەست بە گۆشەگیری بکەن لە هاوتەمەنەکانیان. [٢٠]

هۆکارەکان

[دەستکاری]
(سێنێب)، بەرپرسی داد و قەشە بۆ فیرعەونەکانی میسری کۆن (خوفو) و (جێدێفرێ)، لەگەڵ (سێنێتیتێس)ی هاوسەری و منداڵەکانیان [٢٥]

کورتەباڵایی دەکرێت لە دەرەنجامی چەندین حاڵەتی پزیشکییەوە دروست بێت، کە هەریەکەیان نیشانە و هۆکاری جیاوازی خۆیان هەیە. کورتە باڵای توند لە مرۆڤدا بە شێوەیەکی هاوسەنگ، بەزۆری هۆکارێکی هۆڕمۆنی هەیە، وەک کەمیی هۆڕمۆنی گەشە، کە جاران پێی دەوترا کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن. [١٢] [١٨] ئەکۆندرۆپلازیا (Achondroplasia) بەرپرسە لە زۆربەی حاڵەتەکانی کورتەباڵایی لە مرۆڤدا، بەدوایدا گەشەی نائاساییی سپۆندیلۆئێپیفیزیال (spondyloepiphyseal dysplasia) و گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک (diastrophic dysplasia) دێن. [٨]

ئەکۆندرۆپلازیا

[دەستکاری]

ناسراوترین و باوترین جۆری کورتە باڵایییە لە مرۆڤدا، کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت و لە هەر ١٠٠,٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوودا ٤ بۆ ١٥ حاڵەت ڕوودەدەن. [٧]

ئەم حاڵەتە دەبێتە هۆی دروستبوونی پەل کورتی ڕایزۆمێلیک (Rhizomelic - واتە نزیکترین بەشی پەلەکان لە قەدە کورت دەبن)، زیادبوونی چەمانەوەی بڕبڕەی پشت، و شێواویی لە گەشەی کەللەسەردا. لە ئەکۆندرۆپلازیادا پەلەکانی جەستە بە شێوەیەکی ناهاوسەنگ کورتترن لە قەدە (ناوچەی سک)، لەگەڵ سەری گەورەتر لە قەبارەی مامناوەند و تایبەتمەندیی دیاریکراوی دەموچاو. ئەکۆندرۆپلازیا تێکچوونێکی بۆماوەییی زاڵە (Autosomal dominant) کە بەهۆی بوونی ئەلیلێکی (Allele) گۆڕاوەوە لە جینۆمدا دروست دەبێت. ئەگەر جووتێک ئەلیلی ئەکۆندرۆپلازیا بوونیان هەبێت، دەرەنجامەکەی کوشندەیە، کە زۆرجار لە کاتی لەدایکبووندا دەمرن. ئەکۆندرۆپلازیا بریتییە لە بازدانێک لە وەرگری هۆکاری گەشەی فایبرۆبلاست ٣ (FGFR3). لەم حاڵەتەدا، بازدانەکە وادەکات وەرگری (FGFR3) بە شێوەیەکی بەردەوام چالاک بێت، کە ئەمەش دەبێتە هۆی سەرکوتکردن و ڕێگریکردن لە گەشەی ئێسک. [٢٦]

کەمیی هۆڕمۆنی گەشە

[دەستکاری]

حاڵەتێکی پزیشکییە کە تێیدا جەستە بڕی پێویست لە هۆڕمۆنی گەشە بەرهەم ناهێنێت. هۆڕمۆنی گەشە، کە بە (سۆماتۆترۆپین - Somatotropin)یش دەناسرێت، هۆڕمۆنێکی پۆلیپێپتایدییە کە هاندەری گەشە و زۆربوونی خانەکانە. ئەگەر ئەم هۆڕمۆنە کەم بێت، لەوانەیە دواکەوتن یان وەستانی گەشە بە ڕوونی دەربکەوێت. ئەو منداڵانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە لەوانەیە بە خاوی گەشە بکەن و باڵغبوونیان بە چەند ساڵێک یان بۆ کاتێکی نادیار دوابکەوێت. کەمیی هۆڕمۆنی گەشە تاکە هۆکاری دیاریکراوی نییە. دەکرێت بەهۆی بازدان لە جینی دیاریکراودا، زیانگەیشتن بە ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن، کۆنیشانەی تێرنەر (Turner's syndrome)، خراپیی خۆراک، [٢٧] یان تەنانەت فشاری دەروونییەوە دروست ببێت (کە دەبێتە هۆی کورتەباڵاییی دەروونی). کۆنیشانەی لارۆن (بێ‌ هەستیاریی هۆڕمۆنی گەشە) یەکێکی ترە لە هۆکارەکان. ئەوانەی کێشەی هۆڕمۆنی گەشەیان هەیە بەزۆری جەستەیەکی هاوسەنگیان (قەبارەی پەلەکان بەراورد بە بەشەکانی تری جەستە) هەیە.

گەشەی نائاساییی مێتاترۆپیک

[دەستکاری]

زاراوەی مێتاترۆپیک بە واتای "گۆڕینی شێوە" دێت و ئاماژەیە بۆ ئەم جۆرە لە گەشەی نائاساییی ئێسک کە تێیدا نائاسایییەک لە پلێتەکانی گەشەدا هەیە. [٢٨] گۆڕانکارییە ئێسکییەکان بەپێی کات بەردەوام دەبن و لەوانەیە پێویست بە نەشتەرگەری بکات بۆ پاراستنی سییەکان. [٢٩] نیشانەکانی کە لە کاتی لەدایکبوونەوە دەست پێدەکەن دەکرێت سووک بن یان کوشندە بن. [٣٠] کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ناسراو هەن لەو تاکانەی کە ئەم تێکچوونە بۆماوەییەیان هەیە. هەندێکیان بریتین لە کورتیی باڵا، تەسکبوونەوەی سنگ، "تایبەتمەندییەکانی دەموچاو وەکو ناوچەوانی دەرپەڕیو، کەم‌ گەشەکردنی شەویلگەی سەرەوە، کوڵمەکان و کونی چاوەکان (گەشەنەکردنی بەشی ناوەڕاستی دەموچاو)، و شەویلگەیەکی چوارگۆشەیی." [٢٩] ئەم جۆرە بە گەشەیەکی نائاساییی توندتری ئێسک دادەنرێت، بەڵام زۆر دەگمەنە و ژمارەی دروستی تووشبووانی نادیارە. [٣٠] پێشبینیی پزیشکی تا ڕادەیەکی زۆر بەپێی قورسیی حاڵەتی هەر کەسێک دەگۆڕێت، و لەوانەیە کاریگەری لەسەر تەمەنی چاوەڕوانکراو نەبێت مەگەر ناڕێکی لە کۆئەندامی هەناسەدان ڕووبدات. [٣١]

هۆکارەکانی تر

[دەستکاری]

هۆکارەکانی تری کورتەباڵایی بریتین لە گەشەی نائاساییی زگماکیی سپۆندیلۆئێپیفیزیال (Spondyloepiphyseal dysplasia congenita)، گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک (Diastrophic dysplasia)، سوودۆئەکۆندرۆپلازیا (Pseudoachondroplasia)، هایپۆکۆندرۆپلازیا (Hypochondroplasia)، کۆنیشانەی نوونان (Noonan syndrome)، کورتەباڵاییی بنەڕەتی (Primordial dwarfism)، کۆنیشانەی کۆکەین (Cockayne syndrome)، گەشەی نائاساییی کنیست (Kniest dysplasia)، کۆنیشانەی تێرنەر (Turner syndrome)، نەخۆشیی شوشەییی ئێسک (Osteogenesis imperfecta, OI)، و کەم‌کارکردنی تیڕۆید (Hypothyroidism). کورتیی باڵای توند لەگەڵ شێواویی ئێسکەکان هەروەها لە چەندین جۆری میوکۆپۆلیساکاریدۆسس (Mucopolysaccharidoses) و نەخۆشییەکانی تری کەڵەکەبوون (Storage disorders) دەردەکەوێت. هایپۆگۆنادۆترۆپیک هایپۆگۆنادیزم (Hypogonadotropic hypogonadism) دەتوانێت ببێتە هۆی کورتەباڵاییی هاوسەنگ، بەڵام کاتی. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگی NPR2 (NPR2 disproportionate dwarfism) لەم دواییانەدا دۆزرایەوە کە بەهۆی جینێکی گۆڕاو (Mutant gene) دروست دەبێت. [٣٢]

دەستنیشانکردن

[دەستکاری]

کورتەباڵایی زۆرجار لە قۆناغی منداڵیدا دەستنیشان دەکرێت لەسەر بنەمای نیشانە بینراوەکان. پشکنینی جەستەیی بەزۆری بەسە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە دیاریکراوەکانی کورتەباڵایی، بەڵام پشکنینی بۆماوەیی و وێنەگرتنی پزیشکی دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دیاریکردنی حاڵەتە دروستەکە. لە قۆناغی گەنجێتیی کەسێکدا، خشتەکانی گەشەکردن کە چاودێریی باڵا دەکەن دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە شاراوەکانی کورتەباڵایی کە هیچ تایبەتمەندییەکی جەستەییی زەقی تریان نییە. [٨]

کورتیی باڵا یان وەستانی گەشە لە کاتی گەنجێتیدا بەزۆری ئەو هۆکارەیە کە وا دەکات حاڵەتەکە سەرنجی پزیشکی بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. زۆرجار گومانی گەشەی نائاساییی ئێسک دەکرێت بەهۆی تایبەتمەندییە جەستەیییە ڕوونەکانەوە (بۆ نموونە، شێوەی نائاساییی دەموچاو یان کەللەسەر)، یان بەهۆی هەبوونی دایک یان باوکێکی تووشبووەوە، یانیش بەهۆی ئەوەی پێوانەکانی جەستە (درێژیی قۆڵەکان، ڕێژەی بەشی سەرەوە بۆ خوارەوەی جەستە) ئاماژە بە ناهاوسەنگی دەکەن. زۆرجار تیشکی ئێکس (X-rays) بۆ ئێسکەکان کلیلە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرێکی دیاریکراوی گەشەی نائاساییی ئێسک، بەڵام تاکە ئامرازی دەستنیشانکردن نییە. زۆربەی ئەو منداڵانەی کە گومانیان لێ دەکرێت، ڕەوانەی کلینیکەکانی بۆماوەزانی دەکرێن بۆ پشتڕاستکردنەوە و ڕاوێژی بۆماوەیی. لە دوای ساڵی ٢٠٠٠ەوە، پشکنینی بۆماوەیی بۆ هەندێک لە تێکچوونە دیاریکراوەکان بەردەست بووە. [٣٣]

لە کاتی هەڵسەنگاندنێکی پزیشکیی سەرەتاییدا بۆ کورتەباڵایی، نەبوونی ناهاوسەنگی لە جەستەدا و نیشانەکانی تری سەرەوە، زۆرجار ئاماژەن بۆ هۆکاری تر جگە لە گەشەی نائاساییی ئێسکەکان.

پۆلێنکردن

[دەستکاری]
(لاڤینیا وارێن)، ئەکتەرێک کە تووشبووی کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن بوو (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)

لە پیاوان و ژناندا، تاکە مەرج بۆ ئەوەی کەسێک بە کورتەباڵا هەژمار بکرێت بریتییە لە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، و زۆربەی کات لەسەر بنەمای ئەو حاڵەتە بنەڕەتییەی کە هۆکاری کورتیی باڵاکەیە پۆلێن دەکرێت. کورتەباڵایی بەزۆری بەهۆی گۆڕانکارییەکی بۆماوەییەوەیە؛ بۆ نموونە ئەکۆندرۆپلازیا بەهۆی بازدانێکەوەیە لە کرۆمۆسۆمی ٤دا. ئەگەر کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی پزیشکییەوە دروست ببوو، ئەوا کەسەکە بە ناوی ئەو تێکچوونە دەستنیشانکراوە بنەڕەتییەوە ناودەبرێت. زۆرجار ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەسەر بنەمای هاوسەنگیی جەستە پۆلێن دەکرێن. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ ئاماژەیە بۆ ئەو تێکچوونانەی کە دەبنە هۆی قەبارەی نائاسایی لە بەشەکانی جەستەدا، لە کاتێکدا کورتەباڵاییی هاوسەنگ دەبێتە هۆی وەستانێکی یەکسان لە گەشەی تەواوی جەستەدا.

ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەوانەیە بەپێی یەکێک لە سەدان ناو پۆلێن بکرێن، کە بەزۆری پێکهاتەن لەم ڕەگ و وشە بنەڕەتییانەی خوارەوە:

  • شوێن
    • ڕایزۆمێلیک (rhizomelic) = ڕەگ یان بن، واتە ئێسکەکانی بەشی سەرەوەی قۆڵ یان ڕان.
    • میزۆمێلیک (mesomelic) = ناوەڕاست، واتە ئێسکەکانی پێشوو-قۆڵ یان بەشی خوارەوەی قاچ.
    • ئەکرۆمێلیک (acromelic) = کۆتایی، واتە ئێسکەکانی دەست و پێ.
    • مایکرۆمێلیک (micromelic) = تەواوی پەلەکان کورتن.
  • سەرچاوە
    • کۆندرۆ (chondro) = پەیوەست بە کڕکڕاگە.
    • ئۆستیۆ (osteo) = پەیوەست بە ئێسک.
    • سپۆندیلۆ (spondylo) = پەیوەست بە بڕبڕەکانی پشت.
    • پلازیا (plasia) = پێکهاتن یان دروستبوون.
    • ترۆفی (trophy) = گەشەکردن.

نموونەکانیان وەک ئەکۆندرۆپلازیا و کۆندرۆدیسترۆفی.

خۆپاراستن و ڕێگریکردن

[دەستکاری]

لە ئێستادا ڕێگریکردن لە زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی مەحاڵە چونکە هۆکارەکەیان بۆماوەیییە. دەکرێت ئەو حاڵەتە بۆماوەییانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لە ڕێگەی پشکنینی بۆماوەییەوە دەستنیشان بکرێن، ئەمەش لە ڕێگەی پشکنین بۆ ئەو گۆڕانکارییە دیاریکراوانەی کە دەبنە هۆی حاڵەتەکە. بەڵام بەهۆی زۆریی هۆکارەکانی کورتەباڵاییەوە، لەوانەیە مەحاڵ بێت بە تەواوی دیاری بکرێت ئایا منداڵێک بە کورتەباڵایی لەدایک دەبێت یان نا. ئەو کورتەباڵایییەی لە ئەنجامی بەدخۆراکی یان کێشەی هۆرمۆنییەوە دروست دەبێت، دەکرێت بە سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو یان چارەسەری هۆرمۆنی چارەسەر بکرێت. کەمیی هۆرمۆنی گەشە دەکرێت لە ڕێگەی دەرزیی هۆرمۆنی گەشەی مرۆڤەوە لە قۆناغی منداڵیدا چارەسەر بکرێت. [٣٤]

مامەڵە و چارەسەرکردن

[دەستکاری]

گۆڕانکارییە بۆماوەییەکانی زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی کە بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە دروست دەبن هێشتا ناتوانرێت دەستکاری بکرێن، هەر بۆیە دەستێوەردانە چارەسەرییەکان بەزۆری ئامانجیان ڕێگریکردن یان کەمکردنەوەی ئازار یان کەمئەندامییە جەستەیییەکانە، زیادکردنی باڵای کەسەکە لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، یان کەمکردنەوەی فشارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان و باشترکردنی خۆگونجاندنی کۆمەڵایەتییە. [١٠] ئەو جۆرانەی کە پەیوەستن بە کۆئەندامی کوێرەڕژێنەکانەوە دەکرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە چارەسەر بکرێن. ئەگەر هۆکارەکە کەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە بێت لە پێش قۆناغی باڵقبووندا، پێدانی هۆرمۆنی گەشەی زیادە دەتوانێت نائاسایییەکە چارەسەر بکات. بەڵام ئەگەر خودی وەرگری هۆرمۆنی گەشە زیانی بەرکەوتبێت، ئەوا چارەسەرکردنی حاڵەتەکە سەختتر دەبێت. تەمبەڵیی ڕژێنی دەرەقی هۆکارێکی تری ئەگەردارە بۆ کورتەباڵایی کە دەتوانرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە کۆنترۆڵ بکرێت. دەرزییەکانی هۆرمۆنی دەرەقی دەتوانن کاریگەرییەکانی حاڵەتەکە کەم بکەنەوە، بەڵام لەوانەیە ناهاوسەنگیی جەستە بە هەمیشەیی بمێنێتەوە.

دەکرێت ئازار و کەمئەندامییەکان لە ڕێگەی چارەسەری فیزیکی، بەستەری پزیشکی (Braces) یان ئامێرە پاڵپشتییەکانی تر، یان لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەوە کەم بکرێنەوە. [١٠] تاکە دەستێوەردانە سادەکان کە وادەکەن باڵای کەسەکە بەرزتر دەربکەوێت، بریتین لە باشترکردنی شێوازی پۆشاک، وەکو بەکارهێنانی پێڵاوی پاژنە بەرز یان شێوازی قژ. هۆرمۆنی گەشە زۆر بە دەگمەن بۆ کورتیی باڵای پەیوەست بە گەشەی نائاساییی ئێسک بەکاردێت، چونکە سوودی بەرزبوونی باڵاکە بەزۆری کەمە (کەمتر لە ٥ سم) و تێچووەکەشی بەرزە. [٩] کاریگەرترین ڕێگا بۆ زیادکردنی باڵای پێگەیشتووان بە بڕی چەند ئینجێک بریتییە لە پرۆسەی ڕاکێشان و درێژکردنی ئێسک (Distraction osteogenesis)، هەرچەندە بەردەستبوونی سنووردارە و تێچووەکەی زۆر بەرزە، هەم لە ڕووی دارایی و هەم لە ڕووی ناڕەحەتی و تێکدانی شێوازی ژیانەوە. زۆربەی کەسانی کورتەباڵا ئەم بژاردەیە هەڵنابژێرن، و هێشتا جێگەی مشتومڕە. [١٢] بۆ جۆرەکانی تری کورتەباڵایی، چارەسەری نەشتەرگەری گونجاو نییە.

کۆمەڵگە و کولتور

[دەستکاری]

زاراوەناسی

[دەستکاری]
وێنەی بەراوردکاری لە تێزی پزیشکیی (تالبۆت)ی ساڵی ١٨٨٩ بە ناوی "پاشەکشە: هۆکارەکان، نیشانەکان و دەرەنجامەکانی"
دوو کورتەباڵای نۆرسی وەکو ئەوەی لە چاپی ساڵی ١٨٩٥ی شیعری ئێدای بە ناوی Völuspá لەلایەن لۆرێنز فرۆلیچەوە وێنا کراون

زاراوەی گونجاو بۆ وەسفکردنی کەسێکی باڵاکورت (یان تووشبوو بە حاڵەتی بۆماوەییی ئەکۆندرۆپلازیا) بە شێوەیەکی نەرم و ڕێزدارانە پەرەی سەندووە.

ناوی "dwarf" (کورتەباڵا) لە ئینگلیزیی کۆنەوە (dweorg) سەرچاوەی گرتووە، کە لە بنەڕەتدا ئاماژە بووە بۆ بوونەوەرێک لە ئەفسانەی جێرمانییەوە —کورتەباڵایەک— کە لە چیاکان و ناو زەویدا دەژیا، و پەیوەست بوو بە دانایی، ئاسنگەری، کانزاسازی و پیشەگەرییەوە. وشەناسی ئەم وشەیە جێگەی مشتومڕە، و زانایان چەندین بیردۆزی جیاوازیان سەبارەت بە سەرچاوەی ئەم بوونەوەرە خستووەتەڕوو، لە نێویاندا ئەوەی کە کورتەباڵاکان لەوانەیە وەک ڕۆحی سروشت یان وەک بوونەوەرێک پەیوەست بە مەرگەوە دەرکەوتبێتن، یان وەک تێکەڵەیەک لە چەمکەکان. سەرچاوە وشەناسییە کێبڕکێکارەکان ئەمانە لەخۆدەگرن: بنەڕەتێکی هیندۆ-ئەوروپی *dheur- (بە واتای 'زیان')، بنەڕەتی هیندۆ-ئەوروپی *dhreugh (کە وشەی هۆڵەندیی نوێ droom 'خەون' و bedrog 'فێڵکردن'ی لێوە هاتووە)، هەروەها بەراوردکاری کراوە لەگەڵ وشەی هیندیی کۆن dhvaras (کە جۆرێکە لە بوونەوەری شەیتانی). پێدەچێت ئەم بوونەوەرە تا سەردەمێکی درەنگتر پەیوەست نەکرابێت بە کورتیی باڵاوە.

زاراوەکانی "کەسی بچووک"، "LP"، و "کەسی باڵاکورت" زاراوەی دڵخواز و پەسەندکراون لەلایەن زۆرێک لەو کەسانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە، و لە کاتێکدا هەندێک کەس بە زاراوەی "Dwarf" (کورتەباڵا) ئاسوودە نین، بەڵام هێشتا زاراوەیەکی باوە لە هەندێک ناوچەدا. [٣٥] [٣٦] [١٨] بەڵام، شێوەی کۆی "dwarfs" بە پێچەوانەی "dwarves" بەگشتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا پەسەندترە، لەوانەیە لەبەر ئەوەی شێوەی کۆی "dwarves" لەلایەن نووسەر (جەی. ئاڕ. ئاڕ. تۆلکین)ەوە ناوبانگی پێدرا، کە بۆ وەسفکردنی ڕەگەزێک لە کارەکتەرەکانی پەڕتووکەکانی "شای ئەنگوستیلەکان" بەکاریهێنابوو کە لە کورتەباڵاکانی نۆرس دەچوون. [٣٧] زاراوەی "Midget" (کورتەبنە)، کە لە وشەناسیدا بە واتای "مێروویەکی پێوەدەری زۆر بچووک" دێت، [٣٨] لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا ناوبانگی پەیدا کرد پاش ئەوەی (هارییەت بیچەر ستۆو) لە ڕۆمانەکانیدا بەکاریهێنا کە تێیدا منداڵان و پیاوێکی زۆر کورتەباڵای پێ وەسف کردبوو. [١٨] دواتر هەندێک لە کەسانی باڵاکورت ئەم وشەیەیان بە سووکایەتیپێکردن زانی چونکە ئەو زاراوەیە بوو کە بۆ وەسفکردنی کورتەباڵاکانی (پی. تی. بارنۆم) بەکاردەهێنرا کە بۆ مەبەستی کاتسەربردنی خەڵک لە نمایشی سەیروسەمەرەکاندا (Freak shows) بەکاردەهێنران. [١٢] [٣٩] هەروەها بە زاراوەیەکی دروستیش دانانرێت چونکە نە زاراوەیەکی پزیشکییە و نە ناوی دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکەشە، هەرچەندە هەندێک جار وەک زاراوەیەکی بازاڕی (Slang) بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ئەو کەسانەی زۆر کورتن، جا کورتەباڵاییان هەبێت یان نا. [٤٠]

بەشداریکردن

[دەستکاری]

تاکەکانی تووشبوو بە کورتەباڵایی توانای ئەوەیان هەیە بە شێوەیەکی چالاکانە لە لایەنە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا بەشداری بکەن. ئەوان دەستڕاگەیشتنیان بە پەروەردە و وەرزش هەیە، و دەتوانن کار و پیشە بگرنە بەر و لە چەندین بواری جیاوازدا کار بکەن. [٤١]

قبوڵکردن

[دەستکاری]

زۆرجار کەسانی کورتەباڵا ڕووبەڕووی پێشداوەری و چەمکە باوە چەوتەکان (Stereotypes) دەبنەوە. لێکۆڵینەوەیەکی کلاین (٢٠١٩) دەریخستووە کە هۆشیاربوونەوە سەبارەت بە لەکەدارکردنی (Stigmatization) ئەم گرووپە دەتوانێت هاندەری بەشداریکردنی تەواوەتییان بێت لە کۆمەڵگەدا. [٤٢] لێکۆڵینەوەکەی گرین و پینتەر (٢٠١٨) لە بواری کۆمیدیا و دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا دەتوانێت تێگەیشتنی زیاتر دابین بکات بۆ کەمکردنەوەی چەمکە چەوتەکان و هاندانی تێڕوانینێکی بابەتییانەتر. [٤٣]

گونجاندنی ژینگە

[دەستکاری]
درێژکەرەوەی پایدەرەکان بۆ کەسانی باڵاکورت (ئەوانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە)

لە ژیانی ڕۆژانەدا، کەسانی باڵاکورت ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ دەبنەوە لەبەر ئەوەی ژینگەی دەوروبەر بۆ کەسانی قەبارە-مامناوەند دروست کراوە. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت تەنها بە یارمەتیی ئامرازی پاڵپشتی دەتوانن ئامێرەکانی ڕاکێشانی پارە (ATM)، چێشتخانە، دەستشۆر، و مەغسەلەکان بەکاربهێنن. کورسییە نزمەکان و پەیژە بچووکەکان ڕۆڵێکی تایبەت دەبینن، چونکە دەتوانرێت بە شێوازی جیاواز بەکاربهێنرێن بۆ پڕکردنەوەی جیاوازیی باڵا. کورسییەکان هەروەها بەسوودن وەکو جێپێ لە کاتی دانیشتندا، چونکە قاچی کەسانی باڵاکورت بە هەوادا شۆڕ دەبێتەوە کاتێک لەسەر کورسییەکی ئاسایی دادەنیشن، کە ئەمەش لە ماوەی درێژخایەندا دەبێتە هۆی ئازار و ناڕەحەتی و لەوانەیە کارامەیییە جووڵەیییە وردەکان لە کاتی کارکردندا پەکبخات.

بۆ هاتوچۆکردن، هەندێک لە تاکەکان سکۆتەر یان پایسکیلی تایبەت بەکاردەهێنن، چونکە دەکرێت بەپێی جۆری کورتیی باڵاکە ڕۆیشتن بۆ مەودای دوور کێشەدار بێت. لە ڕێگەی ئۆتۆمبێلی تایبەت و گونجێندراوەوە، زۆربەی کەسانی باڵاکورت دەتوانن بەبێ هیچ ڕێگرییەکی تر شۆفێری بکەن. بە شێوەیەکی گشتی، درێژکەرەوەی پایدەرەکان و کوشنێکی گونجێندراو بۆ بەرزکردنەوەی ئاستەکەی پێویستن. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت هێندە درێژن کە دەتوانن بەبێ درێژکەرەوەی پایدەر شۆفێری بکەن. بەزۆری نەخۆشانی گەشەی نائاساییی ئێسک کە جووڵەیان سنووردارە دەتوانن دەرماڵە یان یارمەتیی دارایی بۆ کڕین یان گونجاندنی ئۆتۆمبێل وەربگرن لە ڕێگەی هاوکارییە حکومییەکان یان دابینکەرانی خزمەتگوزاریی چاکسازییەوە.

وەرزشی کورتەباڵاکان

[دەستکاری]

کورتەباڵاکان لەلایەن چەندین ڕێکخراوی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەوە پشتگیری دەکرێن و بەشداری لە کێبڕکێ وەرزشییەکاندا دەکەن. بۆ نموونە لە هەندێک لە یارییە وەرزشییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینەی کەمئەندامان (Paralympics)دا بەشدارییان پێ دەکرێت.

کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی ئەمریکا و کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا دەرفەت بۆ کورتەباڵاکان دەڕەخسێنن بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی لە ئەمریکای باکوور و ئەوروپادا کێبڕکێ بکەن. یارییە جیهانییەکانی کورتەباڵاکان (WDG) بۆنەیەکی وەرزشیی فرە-یارییە بۆ وەرزشکارە باڵاکورتەکان. لە ساڵی ١٩٩٣ەوە هەر چوار ساڵ جارێک یارییەکانی WDG ئەنجام دەدرێن و گەورەترین بۆنەی وەرزشیین لە جیهاندا کە تایبەت بن بە وەرزشکارە کورتەباڵاکان. کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا مانگانە لە نێوان ٥ بۆ ٢٠ بۆنە ڕێکدەخات بۆ وەرزشکارانی تووشبوو بە حاڵەتەکانی سنوورداربوونی گەشە لە بەریتانیادا. [٤٤] بۆ نموونە، زۆرجار مەلەکردن و لێخوڕینی پایسکیل پێشنیار دەکرێت بۆ ئەو کەسانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە، چونکە ئەم چالاکییانە کەمترین فشار دەخەنە سەر بڕبڕەی پشت. [٤٥]

لە سەرەتاکانییەوە، زۆرانبازیی پیشەگەرانە بەشداریی وەرزشکارە کورتەباڵاکانی لەخۆگرتووە. "زۆرانبازیی کورتەباڵاکان - Midget wrestling" لە ساڵانی ١٩٥٠ەکان بۆ ١٩٧٠ەکاندا لە لوتکەدا بوو، کاتێک زۆرانبازەکانی وەکو (لیتل بیڤەر)، (لۆرد لیتلبڕوک)، و (فەزی کیوپید) گەشتیان بە سەرانسەری ئەمریکای باکووردا دەکرد، و (سکای لۆ لۆ) یەکەم هەڵگری پاڵەوانێتیی جیهانیی کورتەباڵاکانی سەر بە (هاوپەیمانێتیی نیشتمانیی زۆرانبازی) بوو. لە دوو دەیەی دواتردا، زۆرانبازانی تر زیاتر لە ئەمریکای باکوور ناوبانگیان پەیدا کرد لە نێویاندا زۆرانبازی بیانیی وەکو (لیتل تۆکیۆ)ی ژاپۆنی. هەرچەندە زاراوەی "Midget" لەلایەن هەندێکەوە وەک سووکایەتییەک سەیر دەکرێت، بەڵام زۆرێک لە زۆرانبازە کورتەباڵاکانی ڕابردوو و ئێستا، لە نێویاندا (هۆرنسوۆگڵ)، ڕایانگەیاندووە کە شانازی بەم زاراوەیەوە دەکەن بەهۆی مێژووەکەی لەم پیشەسازییەدا و توانا بازرگانییەکەی. [ وەرگێڕان پێویستە ]

وێناکردنی لە هونەر و میدیادا

[دەستکاری]
پەیکەری عاجیی ژنێکی تووشبوو بە کورتەباڵایی، کولتووری گێرزێ (ناقادا II)، لە سەردەمی پێش مێژووی میسردا

لە هونەر، وێژە، و فیلمەکاندا، کورتەباڵاکان زۆر بە دەگمەن وەکو کەسانی ئاسایی کە تەنها باڵایان کورتە وێنا دەکرێن، بەڵکو زۆرجار وەک جۆرێکی جیاوازی بوونەوەر پیشان دەدرێن. ڕۆماننووسان، هونەرمەندان، و سینەماکاران لەوانەیە گرنگییەکی ئەخلاقی یان جوانی‌ناسیی تایبەت بدەن بەو "جیاوازییە" یان نائاساییبوونەیان.

وێناکردنی هونەریی کورتەباڵایی لەسەر گۆزە یۆنانییەکان و ئاسەوارەکانی تری سەردەمی کۆن دەبینرێت، لە نێویاندا هونەری میسری کۆن کە تێیدا پێدەچێت کورتەباڵاکان وەک دەرکەوتەیەکی خودایی سەیر کرابێتن، و تۆمارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەوان لەو سەردەمەدا توانیویانە بگەنە پێگەی بەرز لە کۆمەڵگەدا. [٤٦] [٤٧]

دەقی کۆنی هیندۆسیی "بهاگاڤاتا پورانا" نۆ بەش تەرخان دەکات بۆ ئەفسانەی (ڤامانا)، کە بریتییە لە دەرکەوتەیەکی کورتەباڵای خوداوەند (ڤیشنو).

کورتەباڵا دۆن سێباستیان دێ مۆرا، نزیکەی ساڵی ١٦٤٤ لەلایەن ڤێلاسکێزەوە کێشراوە

وێناکردنی کورتەباڵایی هەروەها لە تابلۆ ئەوروپییەکان و چەندین وێنەی کێشراودا دەبینرێت. چەندین تابلۆی ئەوروپی (بەتایبەتی ئیسپانی) لە سەدەکانی ١٦ بۆ ١٩ کورتەباڵاکان بە تەنیا یان لەگەڵ کەسانی تردا پیشان دەدەن. لە پەڕتووکی تەلموددا (Talmud)، هاتووە کە کوڕی دووەمی فیرعەونی میسریی ناو ئینجیل کورتەباڵا بووە. لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە میسرییە کۆنەکان ڕێزێکی زۆریان بۆ کورتەباڵاکان هەبووە. [٤٨] چەندین کەسایەتیی گرنگی ئەفسانەیی لە نەتەوەی (وایدۆت)ی ئەمریکای باکوور وەک کورتەباڵا وێنا کراون. [٤٩]

لەگەڵ بەربڵاوبوونی میدیای جەماوەریدا، ژمارەی ئەو بەرهەمانەی کورتەباڵاکان پیشان دەدەن بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. کورتەباڵایی لە چەندین پەڕتووک، فیلم، و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیدا وێنا کراوە وەک: (Willow)، (The Wild Wild West)، (The Man with the Golden Gun - کە دواتر لە Austin Powers دا گاڵتەی پێکرا)، (گەشتەکانی گۆلیڤەر لەلایەن جۆناثان سویفتەوە)، (The Wizard of Oz)، (Willy Wonka & the Chocolate Factory)، (Bad Santa)، (A Son of the Circus)، (Little People, Big World)، (The Little Couple)، (A Song of Ice and Fire - و وەرگێڕانە تەلەڤیزیۆنییەکەی Game of Thrones)، (Seinfeld)، (The Orator)، (In Bruges)، (The Tin Drum لەلایەن گونتەر گراسەوە)، بەرنامەی ڕاستەقینەی کورتخایەنی (The Littlest Groom)، و فیلمەکانی (The Station Agent) و (Zero).

زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی (Pit Boss) لە کەناڵی (Animal Planet) باس لە ئەکتەری کورتەباڵا (شۆرتی ڕۆسی) و ئاژانسی بەهرەمەندەکانی "Shortywood Productions" دەکات، کە ڕۆسی بەکاریدەهێنێت بۆ دابینکردنی پارە بۆ پرۆسەی ڕزگارکردنی سەگەکانی جۆری پیت بوڵ بە ناوی "Shorty's Rescue". سێ کارمەندە هەمیشەیییەکەی ڕۆسی، کە لە زنجیرەکەدا دەردەکەون، کەسانی باڵاکورتن و ئاواتەخوازن ببنە ئەکتەر. لە ئەیلولی ٢٠١٤دا، کۆمپانیای (Creative Business House) بە هاوبەشی لەگەڵ (Donnons Leur Une Chance)، "نمایشی نێودەوڵەتیی جلوبەرگی کورتەباڵاکان"یان دروستکرد بۆ هۆشیارکردنەوە و بەرزکردنەوەی متمانەبەخۆبوونی ئەو کەسانەی بە کورتەباڵاییەوە دەژین. چەندین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ڕاستەقینە لە کەناڵی (Lifetime)، کە بە (Little Women: LA) لە ساڵی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، تیشکیان خستە سەر ژیانی ئەو ژنانەی کە بە کورتەباڵاییەوە لە چەندین شاری جیاوازی سەرانسەری ئەمریکادا دەژین.


سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «Definition of DWARFISM». Merriam-webster.com (بە ئینگلیزی). لە ٤ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە.
  2. 1 2 «Dwarfism». MedlinePlus. ٤ی ئابی ٢٠٠٨. لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  3. 1 2 «FAQ». Lpaonline.org (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٤ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە.
  4. 1 2 3 4 «Dwarfism: Symptoms - MayoClinic.com». MayoClinic.com. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  5. ↑ «Restricted growth (dwarfism) - NHS Choices». Nhs.uk (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٦ی ئابی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە.
  6. ↑ Pauli، RM؛ Adam، MP؛ Ardinger، HH؛ Pagon، RA؛ Wallace، SE؛ Bean، LJH؛ Mefford، HC؛ Stephens، K؛ Amemiya، A؛ Ledbetter، N (٢٠١٢). «Achondroplasia». GeneReviews. PMID ٢٠٣٠١٣٣١.
  7. 1 2 Çevik، Banu؛ Çolakoğlu، Serhan (٢٠١٠). «Anesthetic management of achondroplastic dwarf undergoing cesarean section» (PDF). M.E.J. Anesth. ٢٠ (6). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٣ی تەممووزی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە.
  8. 1 2 3 «Dwarfism | Nemours KidsHealth». لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  9. 1 2 Hagenäs L، Hertel T (٢٠٠٣). «Skeletal dysplasia, growth hormone treatment and body proportion: comparison with other syndromic and non-syndromic short children». Horm. Res. ٦٠ Suppl ٣ (3): ٦٥–٧٠. doi:١٠.١١٥٩/٠٠٠٠٧٤٥٠٤. PMID ١٤٦٧١٤٠٠. S2CID ٢٩١٧٤١٩٥. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  10. 1 2 3 «Dwarfism: Treatments and drugs - MayoClinic.com». ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20070710052009/http://www.ssc.upenn.edu/~persico/research/Papers/short.pdf. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٠ی تەممووزی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  12. 1 2 3 4 5 «LPA Online». ٩ی تەممووزی ٢٠٠٦. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی ئایاری ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ ھێنراوە.
  13. ↑ «Home - Little People UK». لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  14. ↑ «Definition of MIDGET». Merriam-Webster.com Dictionary.
  15. ↑ Jain، Megha؛ Saber، Ahmed Y. (٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣). «Dwarfism». StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  16. ↑ Grunauer، Michelle؛ Jorge، Alexander A L (شوباتی ٢٠١٨). «Genetic short stature». Growth Horm IGF Res. ٣٨ (Epub 2017 Dec 6): ٢٩–٣٣. doi:١٠.١٠١٦/j.ghir.٢٠١٧.١٢.٠٠٣. PMID ٢٩٢٤٩٦٢٤.
  17. ↑ «Growth Charts - CDC Growth Charts». Cdc.gov. ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  18. 1 2 3 4 Kennedy، Dan (٨ی ئابی ٢٠٠٦). «P.O.V. - Big Enough . What is Dwarfism? | PBS». POV (TV series). لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی ئازاری ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  19. ↑ «Dwarfism and Bone Dysplasias | Orthopedics | Seattle Children's Hospital». لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئایاری ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  20. 1 2 «Dwarfism: Complications - MayoClinic.com». MayoClinic.com. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  21. ↑ Escamilla RF، Hutchings JJ، Li CH، Forsham P (ئابی ١٩٦٦). «Achondroplastic dwarfism. Effects of treatment with human growth hormone». Calif Med. ١٠٥ (2): ١٠٤–١٠. PMC ١٥١٦٣٥٢. PMID ٥٩٤٦٥٤٧.
  22. ↑ «Hormone Foundation». لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  23. ↑ Hall, Judith A.؛ Adelson, Betty M. (٢٠٠٥). Dwarfism: medical and psychosocial aspects of profound short stature. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ژپنک ٠-٨٠١٨-٨١٢١-٨.
  24. 1 2 Gollust SE، Thompson RE، Gooding HC، Biesecker BB (ئابی ٢٠٠٣). «Living with achondroplasia in an average-sized world: an assessment of quality of life». American Journal of Medical Genetics Part A. ١٢٠A (4): ٤٤٧–٥٨. doi:١٠.١٠٠٢/ajmg.a.٢٠١٢٧. PMID ١٢٨٨٤٤٢١. S2CID ٣٨٦١٤٨١٧.
  25. ↑ Ancient Egypt: Kingdom of the Pharaohs, R. Hamilton, p. 47, Paragon, 2006, ISBN 1-4054-8288-5
  26. ↑ «Achondroplasia». Genetics Home Reference. ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٨. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  27. ↑ «Child Growth Foundation GHD». لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  28. ↑ «Metatropic Dysplasia». ٣ی شوباتی ٢٠٢٢. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  29. 1 2 «Metatropic dysplasia | About the Disease | GARD». Rarediseases.info.nih.gov. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  30. 1 2 «Metatropic dysplasia: MedlinePlus Genetics». Medlineplus.gov. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  31. ↑ «Vérification de la connexion...». Orpha.net. ١٧ی ئایاری ٢٠١٧. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  32. ↑ Jbc.org https://www.jbc.org/article/S0021-9258(19)60512-0/pdf. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  33. ↑ «Dwarfism: Tests and diagnosis - MayoClinic.com». Mayo Clinic. ٢٧ی ئابی ٢٠٠٧. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  34. ↑ Jørgensen، Jens O.L.؛ Christiansen، Jens S. (٢٠٠٥)، «Clinical Aspects of Growth Hormone Deficiency in Adults»، Growth Hormone Deficiency in Adults، بەرگی ٣٣، KARGER، لاپەڕە ١–٢٠، doi:١٠.١١٥٩/٠٠٠٠٨٨٣٣٨، ژپنک ٣-٨٠٥٥-٧٩٩٢-٦، PMID ١٦١٦٦٧٥٢
  35. ↑ How are the terms "dwarf," "little person," and "person of short stature" commonly used?
  36. ↑ Preferred Terms
  37. ↑ Tolkien، John Ronald Reuel (١٩٥٥). The Return of the King. George Allen & Unwin. لاپەڕە Appendix F.
  38. ↑ «the definition of midget». Online Etymology Dictionary. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  39. ↑ Adelson، Betty M. (٢٠٠٥). The Lives Of Dwarfs: Their Journey From Public Curiosity Toward Social Liberation. Rutgers University Press. لاپەڕە ٢٩٥. ژپنک ٩٧٨٠٨١٣٥٣٥٤٨٧. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  40. ↑ «Midget». MedicineNet. ٩ی ئازاری ٢٠٠٣. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  41. ↑ Fred Short (٢٠٠٨). Little People of America (بە ئینگلیزی) https://www.lpaonline.org/assets/documents/Occupations%20and%20Professions.pdf. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  42. ↑ Klein، A. (٢٠١٩). «Stigmatization and Little People». Journal of Social Issues (بە ئینگلیزی). ٧٥ (4): ١١٣٣–١١٥٠.
  43. ↑ Green; Pinter، C.M.; K (٢٠١٨). «Humor, comedy, and consumer behavior: A social psychological perspective». Journal of Applied Social Psychology (بە ئینگلیزی). ٤٨: ٦٧٧–٦٩٢.{{cite journal}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە فرەکان: authors list (بەستەر)
  44. ↑ «Events». Dsauk.org. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  45. ↑ Philadelphia، The Children's Hospital of (٢٥ی ئازاری ٢٠١٤). «Skeletal Dysplasias | Children's Hospital of Philadelphia». Chop.edu.
  46. ↑ Ancient Egyptian Medicine, John F. Nunn, University of Oklahoma Press, 2002, pp. 78–79, ISBN 0-8061-3504-2
  47. ↑ «Dwarfs Commanded Respect In Ancient Egypt». Sciencedaily.com.
  48. ↑ Kozma، Chahira (٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥). [/http://www3.interscience.wiley.com/journal/112222883/abstract «Dwarfs in ancient Egypt»]. American Journal of Medical Genetics. ١٤٠A (4): ٣٠٣–١١. doi:١٠.١٠٠٢/ajmg.a.٣١٠٦٨. PMID ١٦٣٨٠٩٦٦. S2CID ٧٩٧٢٨٨. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. {{cite journal}}: نرخی |ناونیشانی ئەرشیڤ= بپشکنە (یارمەتی)
  49. ↑ Trigger, Bruce G., The Children of Aataentsic: A History of the Huron People to 1660 McGill-Queen's University Press, 1987 ISBN 0-7735-0627-6, p. 529.

بەستەری دەرەکی

[دەستکاری]
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=کورتەباڵایی&oldid=1614109»