کوانێ

کوانێ
کوانێ
گوند
	گوندی کوانێ
	کوانێ جێگەی لە باشووری کوردستاندا کوانێ جێگە لە عێراقدا کوانێ جێگە لە ئاسیادا
	پۆتانەکان: 37°05′04″N 43°31′29″E / 37.08451°N 43.52464°Eپۆتانەکان: 37°05′04″N 43°31′29″E / 37.08451°N 43.52464°E
وڵات	عێراق
ھەرێم	کوردستان; باشووری کوردستان
پارێزگا	پارێزگای دھۆک
قەزا	قەزای ئامێدی
ناحیە	ناحیەی ناوەندی قەزای ئامێدی
بەرزایی	٩٧٥ مەتر (٣٬١٩٩ پێ)
زمان و ئایین
• زمان	کوردی(کرمانجی) و سریانی
• ئایین	مەسیحی
• ب پ م(٢٠١٧)	٠٬٧٥٨; بەرز · ٢٦مین
ناوچەی کاتی	UTC+٣:٣٠ (ناوچەی کاتی)
• ھاوین (DST)	UTC+٤:٣٠ (ھاوین)
تەلەفۆن	٠٠٩٦٤

کوانێ (بە عەرەبی: کومانی)، (بە ئینگلیزی: Komane، بە سوریانی: ܟܘܡܢܐ) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای ئامێدی، قەزای ئامێدی، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق.^[٤]^[٥]^[٦] دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی ئامێدی بە دووری (٥)کم.^[٧]

لە گوندەکەدا کڵێساکانی مارت مریەم و مارت شمونە ھەیە.^[٨]

مێژوو

لە کوانێ، کڵێسای مار ئەفریم بۆ سەردەمی ساسانییەکان (٢٢٤-٦٥١) دەگەڕێتەوە، لە کاتێکدا پێدەچێت دێری مارت مریەم لە سەدەی چوارەمی زایینی دامەزراوە.^[٩] ھەروەھا دێرێکی مار قوریاقۆس ھەبووە کە لە سەدەی ھەشتەمی زایینی دروستکراوە. خودی گوندەکە لە کتێبی ژیانی سەدەی ١٠ی ڕەبان جۆزێف بوسنایادا ئیسپاتی کراوە کە تێیدا دانیشتووانەکەی وەک لایەنگری کەنیسەی ڕۆژھەڵات ناوی بردووە. عەبدیشۆ، قەشە سەرەکییەکەی کوانێ، لە نامەیەکی شیمۆنی نۆیەم دینخای پاتریاکی کاسۆلیکی کلدان بۆ پاپا گریگۆری سێزدەھەم لە ساڵی ١٥٨٠دا ئیسپات کراوە.^[١٠]

لە ساڵی ١٨٥٠دا ١٣-٢٠ خێزان لە کوانێ نیشتەجێ بوون و لەلایەن کەنیسەی مارت مەریەمەوە وەک بەشێک لە ئەپستۆریای سەرەکی کەنیسەی ڕۆژھەڵات لە بەرواری خزمەتیان دەکرد. بەڵام زۆربەی دانیشتوانی گوندەکە تا ساڵی ١٩١٣، لەو ساڵەدا ٦٠ ئاشووری کاسۆلیکی کلدانی لە کۆمانێ ھەبوون کە لەلایەن کەنیسەی خاتوونی ڕووناکی و ژیانمانەوە وەک بەشێک لە ئیپارشی کاسۆلیکی کلدانی ئامێدیەوە خزمەتیان دەکرد.^[١١]

گوندەکە لە ساڵی ١٩٣٨دا ١٩ کەس بە چوار خێزانەوە نیشتەجێ بوون. ژمارەی دانیشتوانی کوانێ زیادی کرد و سەرژمێری عێراقی ساڵی ١٩٥٧، ٥٥٠ کەس بوو. لە ساڵی ١٩٦١ گوندەکە ١٥٠ خێزانی ھەبووە و لە ساڵی ١٩٦٣ قوتابخانەیەکی سەرەتایی دروستکراوە. لە نێو شەڕی یەکەمی عێراق – کورددا، کوانێ لە ھێرشێکی کوردانی زێباری لایەنگری ڕژێم بە سەرۆکایەتی زوبیر محەمەد زێباری لە ساڵی ١٩٦٥ تاڵان کرا و سووتێنرا کە لە ئەنجامدا گوندنشینێک گیانی لەدەستدا و ڕزگاربووانی ناچار کرد پەنا بۆ گوندەکانی دراوسێ ببەن.^[١٢]

حکوومەتی عێراق لە ساڵی ١٩٧٧دا، ٢٠ بنەماڵەی ئاشووری خەڵکی گوندی وێلەی سەر بە ناحیەی نێروێ و ڕێکان و ٨٠ خێزانی کوردی لە کوانێ بە زۆرەملێ نیشتەجێ کرد. کڵێسایەکی ڕۆژھەڵاتی مارت مریەم لە ساڵی ١٩٧٨ بۆ ئاشوورییەکان کە لە وێلەوە ھاتبوون دروستکرد. لە ساڵی ١٩٩٦ باس لەوە کرا کە کوردەکان بە شێوەیەکی نایاسایی دەستیان بەسەر زەوی گوندنشینانی ئاشووریدا گرتووە.^[١٣]

تا ساڵی ٢٠١١ لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان ٣٦ خانووی دروستکردبوو و ٢٧ خانووی نۆژەنکردەوە و کڵێسای مارت شمونێی دروستکردبوو. کوانێ لە ساڵی ٢٠١٢دا نزیکەی ٤٨٠ ئاشووری نیشتەجێ بوون، کە ٢٠٠ کەسیان سەر بە کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات بوون و ٢٨٠ کەسیان کاسۆلیکی کلدانی بوون. خێزانە ئاشوورییە ئاوارەبووەکان پەنایان بردە بەر کوانێ، و لە ساڵی ٢٠١٤دا ھاوکاری مرۆیییان لە کۆمەڵەی ھاوکاری ئاشوورییەکان وەرگرتووە. ڕۆژی ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩، گوندەکە بە ھێرشی فڕۆکەکانی تورکیا کەوت. تا ساڵی ٢٠٢١ کوانێ ٢١٠ ئاشووری لە ٥٣ بنەماڵەدا نیشتەجێن.^[١٤]

سەرچاوەکان

↑ «ئاڵای ھەرێمی کوردستان». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ دکتۆر عبدوڵڵا غفور. «جوگرافیای کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور. «کوردستان دابەشی کارگێری و ترێتۆری 1927-1997» (بە کوردی). لە ڕەسەنەکە لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ «ماددەی ١٤٠» (PDF) (بە عەرەبی). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ https://www.geonames.org/99237/republic-of-iraq.html
↑ https://www.ishtartv.com/en/viewarticle,35595.html
↑ Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press.
↑ Wilmshurst, David (2000). The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318–1913. Peeters Publishers.
↑ Wilmshurst, David (2000). The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318–1913. Peeters Publishers.
↑ Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press.
↑ http://www.aina.org/releases/lands.htm
↑ https://www.asianews.it/news-en/Russia-and-Turkey,-%E2%80%98total%E2%80%99-cease-fire-at-Idlib.-Turkish-planes-bomb-Kurdistan-47270.html

[1] «ئاڵای ھەرێمی کوردستان». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[2] «دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[GlobalDataLab-3] «Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[4] دکتۆر عبدوڵڵا غفور. «جوگرافیای کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[5] دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور. «کوردستان دابەشی کارگێری و ترێتۆری 1927-1997» (بە کوردی). لە ڕەسەنەکە لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[6] «ماددەی ١٤٠» (PDF) (بە عەرەبی). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[7] ttps://www.geonames.org/99237/republic-of-iraq.html

[8] ttps://www.ishtartv.com/en/viewarticle,35595.html

[9] Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press.

[10] Wilmshurst, David (2000). The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318–1913. Peeters Publishers.

[11] Wilmshurst, David (2000). The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318–1913. Peeters Publishers.

[12] Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press.

[13] ttp://www.aina.org/releases/lands.htm

[14] ttps://www.asianews.it/news-en/Russia-and-Turkey,-%E2%80%98total%E2%80%99-cease-fire-at-Idlib.-Turkish-planes-bomb-Kurdistan-47270.html

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]

[١٢]

[١٣]

[١٤]