کاوناس
کاوناس (/ˈkaʊnəs/؛ Lithuanian: [ˈkɒʊ̯ˑnˠɐs] 
[[:میدیا:Kaunas.ogg|]] یارمەتی·زانیاری) دووەم گەورەترین شارە لە لیتوانیا (دوای ڤیلنیوس), چوارەم گەورەترین شارە لە وڵاتانی باڵتیک، و ناوەندێکی گرنگی ژیانی ئابووری، ئەکادیمی و کولتووریی لیتوانیایە.[١] کاوناس گەورەترین شار و ناوەندی پارێزگایەک بوو لە دۆقنشینی تراکای لە میرنشینی گەورەی لیتوانیا و پالاتیناتی تراکای لەوەتەی ١٤١٣. لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیادا، پایتەختی پارێزگای کاوناس بوو لە ١٨٤٣–١٩١٥.[١]
لەنێوان ١٩٢٠–١٩٣٩، کاتێک ڤیلنیوس دەستی بەسەردا گیرا و بوو بە بەشێک لە پۆڵەندا، کاوناس وەک پایتەختی کاتیی لیتوانیا خزمەتی کرد. لە ماوەی سەردەمی نێوان دوو جەنگدا کاوناس بەھۆی ژیانە دەوڵەمەندە کولتووری و ئەکادیمییەکەی، مۆدێل، دروستکردنی بێشومار باڵەخانەی شێوازی تەلارسازیی ئارت دیکۆ و بووژانەوەی نیشتمانیی لیتوانیا و ھەروەھا مۆبیلیاتی باو، دیزاینی ناوخۆییی ئەو سەردەمە، و کولتوورێکی بەرفراوانی کافێ ناوبانگی دەرکردبوو.[٢] تەلارسازیی نێوان دوو جەنگی شارەکە وەک یەکێک لە باشترین نموونەکانی ئارت دیکۆی ئەورووپی دادەنرێت و نیشانەی میراتی ئەورووپی وەرگرتووە.[٣][٤] ئەمە بووە ھۆی ئەوەی کاوناس وەک یەکەم شار لە ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا وەک شاری دیزاینی یونسکۆ دەستنیشان بکرێت،[٥][٦][٧] و ھەروەھا لە ٢٠٢٣ ببێتە شوێنی میراتی جیھانی وەک تاقە شاری ئەورووپی کە شارنشینی لەسەر ئاستێکی فراوان لە ماوەی نێوان دوو جەنگ و کۆمەڵێک تەلارسازیی مۆدێرنیست پیشان بدات.[٨]
کاوناس وەک پایتەختی کولتووریی ئەورووپا بۆ ٢٠٢٢ ھەڵبژێردرا، لەگەڵ ئێش-سور-ئالزێت و نۆڤی ساد.[٩][١٠]
شارەکە پایتەختی پارێزگای کاوناسە، و شوێنی شارەوانیی شاری کاوناس و شارەوانیی ناوچەی کاوناسە. ھەروەھا شوێنی ئەرشیپۆشینای کاتۆلیکی ڕۆمانیی کاوناسە. کاوناس لە شوێنی یەکگرتنی دوو گەورەترین ڕووباری لیتوانیا، نێموناس و نێریس ھەڵکەوتووە، و لە نزیک کۆگای ئاوی کاوناسە، کە گەورەترین پانتاییی ئاوە لە لیتوانیا.
وەک لەلایەن یۆرۆستاتەوە پێناسە کراوە، دانیشتووانی ناوچەی شاریی کارپێکراوی کاوناس بە ٣٩١،١٥٣ مەزەندە دەکرێت (وەک لە[نوێکردنەوە] ٢٠٢١)،[١١] لەکاتێکدا بەپێی ئامارەکانی سندووقی دڵنیاییی تەندروستیی ناوچەیی کاوناس ٤٤٧،٩٤٦ دانیشتووی ھەمیشەیی (وەک لە ٢٠٢٢) لە ھەردوو شارەوانیی کاوناس و ناوچەی کاوناس پێکەوە ھەن.[١٢][١٣] سەرەڕای ئەوەش، دامەزراوەکانی خوێندنی باڵای کاوناس ساڵانە ھەزاران خوێندکار ڕادەکێشن.[١٤]
نیشانی دەوڵەت
[دەستکاری]
لە ١٤٠٨ ڤیتاتاسی مەزن مافەکانی شاری بە کاوناس بەخشی و خۆی نیشانی دەوڵەتی کاوناسی بە گای کێوی ھەڵبژارد.[١٥]
لە ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٩٣، نیشانی دەوڵەتی مێژوویی شاری کاوناس لەلایەن مەرسوومێکی تایبەتی سەرۆکایەتییەوە دووبارە دامەزرێنرایەوە. نیشانی دەوڵەتەکە گایەکی کێویی سپی لەخۆدەگرێت کە خاچێکی زێڕین لەنێوان قۆچەکانیدایە، لەسەر پاشبنەمایەکی سووری تۆخ. گای کێوی ھێمای ڕەسەنی نیشانەناسیی شارەکە بوو، کە لە ١٤٠٠ دامەزرا. مۆری نیشانەناسیی کاوناس، کە لە سەرەتای سەدەی ١٥یەمدا لە سەردەمی فەرمانڕەوایی دۆقی مەزن ڤیتاتاس ناسێندرا، کۆنترین مۆری نیشانەناسیی شارە کە لە خاکی میرنشینی گەورەی لیتوانیادا بناسرێت.[١٦] نیشانەی ئێستا دەرئەنجامی لێکۆڵینەوە و گفتوگۆیەکی زۆری لیژنەی نیشانەناسیی لیتوانیا بوو، و لەلایەن ھونەرمەند ڕایمۆنداس میکنێڤیچیوسەوە جێبەجێ کرا. گایەکی کێوی (ئۆرۆکس) شوێنی بایسنی گرتەوە، کە لە نیشانەی سەردەمی سۆڤیەتدا کێشرابوو کە لەوەتەی ١٩٦٩ بەکارھاتبوو.
وەسفی نیشانەکە: سوور، گایەکی کێوی زیوینی ڕێبوار کە ڕووی لە بینەرە و خاچێکی زێڕینی لەنێوان قۆچەکانیدایە.
کاوناس نیشانەیەکی دەوڵەتی گەورەشی ھەیە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ مەبەستی نوێنەرایەتیی شاری کاوناس بەکاردێت. دەریاوانەکە، سێ تۆپە زێڕینەکە، و دەقە لاتینییەکە «Diligite justitiam qui judicatis terram» (ئینگلیزی: دادپەروەری خۆش بوێت، ئێوەی کە دادوەریی زەوی دەکەن[١٧]) لە نیشانی دەوڵەتی گەورەدا ئاماژەیە بۆ قەدیس نیکۆلاس، قەدیسی پارێزەری بازرگانان و دەریاوانان، کە لەلایەن شاژن بۆنا سفۆرزاوە وەک پارێزەرێکی ئاسمانیی کاوناس تەماشا دەکرا.[١٨][١٩]
جوگرافیا
[دەستکاری]
شارەکە ١٥،٧٠٠ ھێکتار دادەپۆشێت. پارکەکان، نزارەکان، باخچەکان، پارێزراوە سروشتییەکان، و ناوچە کشتوکاڵییەکان ٨،٣٢٩ ھێکتار داگیر دەکەن.[٢١] شارەکە وەک وڵاتەکە لە دەشتایییە. کاوناس بە کۆمەڵە دیمەنە سروشتییەکانی دۆڵی ڕووبار و چەمەکان ناسراوە چونکە شارەکە لە شوێنی یەکگرتنی ڕووبارەکانی نێریس و نێموناس ھەڵکەوتووە.[٢٢]
لە کاوناس ١٦ پارکی شاری ھەن (ئازوۆلینۆ، ئەی. شانچیۆ ئازوۆلیناس، دایناڤۆس، دراوگیستێس، کالنیێچیۆ، سانتاکۆس، ڤیلیجۆس، نێپریکلاوسۆمیبێس، سانتارڤێس، مارڤۆس دڤارۆ، گیرستوپیۆ، گریچیۆپیۆ، کۆڤۆ ١١-ۆسیۆس، نێریس کرانتینێس، ئانتاکالنیۆ، سارگێنۆ دڤارۆ) کە کۆی ڕووبەرەکەیان ١٠٨٠ ھێکتارە.[٢٢] جگە لەوەش، سێ پارکی دارستانی (پانێمونیێس، کلێبۆنیسکیۆ، لامپێدزیۆ)، سێ پارێزراوی دیمەنی سروشتی (جیێسیۆس، ڤێرسڤۆس، نێڤێزیۆ)، یەک پارکی ناوچەیی (پارکی ناوچەیی کاونۆ ماریاس)، پێنج پارێزراوی تێریۆلۆژی، و یەک پارێزراوی ئۆرنیتۆلۆژی ھەن.[٢٢]
لە کاوناس و ناوچەکانی دەوروبەری ٤٣ خەزێنەی کانزایی ھەن کە بۆ دەرھێنان گونجاون: ئەنھیدریت و گیپسۆم، لم و چەو، بەردی کلسی ئاوی شیرین، قوڕ، تەباشیر مارڵ، پیت، و ئاوی کانزایی.[٢٢]
کەشوھەوا
[دەستکاری]
کاوناس خاوەنی کەشوھەوای کیشوەریی شێدارە (پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن Dfb) کە تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانەی نزیکەی ٧ °C (٤٥ °ف) یە.
سەرەڕای شوێنە باکوورییەکەی، کەشوھەوای کاوناس بە بەراورد لەگەڵ شوێنەکانی تری سەر ھێڵە پانییە ھاوشێوەکان تا ڕادەیەک مامناوەندە، بە پلەی یەکەم بەھۆی دەریای باڵتیکەوە. بەھۆی ھێڵی پانییەکەیەوە، کاوناس لە ناوەڕاستی ھاویندا ١٧ کاتژمێر ڕووناکیی ڕۆژی ھەیە بەڵام لە ناوەڕاستی زستاندا تەنھا نزیکەی ٧ کاتژمێرە. دارستانی کازلو ڕوودا،[٢٣] ڕۆژاوای کاوناس، کەشوھەوایەکی ورد لە دەوروبەری شارەکە دروست دەکات، کە شێ و پلەی گەرمیی ھەوا ڕێک دەخات، و لە با توندەکانی ڕۆژاوا دەیپارێزێت.
ھاوین لە کاوناس گەرم و خۆشە و تێکڕای بەرزترین پلەی گەرمیی ڕۆژ ٢١–٢٢ °C (٧٠–٧٢ °ف) و نزمترین پلەی نزیکەی ١٢ °C (٥٤ °ف) یە، بەڵام پلەی گەرمییەکان لە ھەندێک ڕۆژدا دەگەنە ٣٠ °C (٨٦ °ف). زستانەکان تا ڕادەیەک ساردن، و ھەندێک جار بەفراوین و تێکڕای پلەی گەرمییان لەنێوان −٨ بۆ ٠ °C (١٨ بۆ ٣٢ °ف) دایە، و بە دەگمەن دادەبەزێتە خوار −١٥ °C (٥ °ف). بەھار و پاییز بەگشتی لە ڕووی پلەی گەرمییەوە فێنک تا مامناوەندن.
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «کاوناس (ئاساییەکانی ١٩٩١–٢٠٢٠، بەرز و نزمییەکانی ١٩٠١–ئێستا)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ١٣٫٩ (٥٧) |
١٤٫٨ (٥٩) |
٢٣٫٨ (٧٥) |
٢٨٫٦ (٨٣) |
٣١٫٤ (٨٩) |
٣٤٫٦ (٩٤) |
٣٤٫٩ (٩٥) |
٣٥٫٣ (٩٦) |
٣٣٫٣ (٩٢) |
٢٣٫٩ (٧٥) |
١٦٫٧ (٦٢) |
١١٫١ (٥٢) |
٣٥٫٣ (٩٦) |
| نێونجی بەرزترین پلە | −٠٫٨ (٣١) |
٠٫٣ (٣٣) |
٥٫٠ (٤١) |
١٢٫٩ (٥٥) |
١٨٫٧ (٦٦) |
٢١٫٧ (٧١) |
٢٣٫٥ (٧٤) |
٢٣٫٥ (٧٤) |
١٧٫٩ (٦٤) |
١٠٫٩ (٥٢) |
٤٫٧ (٤٠) |
٠٫٧ (٣٣) |
١١٫٦ (٥٣) |
| نێونجی ڕۆژانە | −٣٫٥ (٢٦) |
−٢٫٩ (٢٧) |
١٫٢ (٣٤) |
٧٫٦ (٤٦) |
١٣٫٠ (٥٥) |
١٦٫٣ (٦١) |
١٨٫٠ (٦٤) |
١٧٫٨ (٦٤) |
١٢٫٩ (٥٥) |
٧٫٢ (٤٥) |
٢٫٦ (٣٧) |
−١٫٢ (٣٠) |
٧٫٥ (٤٦) |
| نێونجی کەمترین پلە | −٦٫١ (٢١) |
−٦٫٠ (٢١) |
−٢٫١ (٢٨) |
٢٫٨ (٣٧) |
٧٫٥ (٤٦) |
١١٫٠ (٥٢) |
١٣٫٠ (٥٥) |
١٢٫٨ (٥٥) |
٨٫٨ (٤٨) |
٤٫٢ (٤٠) |
٠٫٦ (٣٣) |
−٣٫٣ (٢٦) |
٣٫٨ (٣٩) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | −٣٥٫٨ (−٣٢) |
−٣٦٫٣ (−٣٣) |
−٢٦٫٣ (−١٥) |
−١٢٫٠ (١٠) |
−٣٫٧ (٢٥) |
٠٫١ (٣٢) |
٢٫١ (٣٦) |
٠٫٣ (٣٣) |
−٣٫٠ (٢٧) |
−١٣٫٧ (٧) |
−٢١٫٠ (−٦) |
−٣٠٫٦ (−٢٣) |
−٣٦٫٣ (−٣٣) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٤٨ (١٫٨٩) |
٣٨ (١٫٥) |
٣٨ (١٫٥) |
٣٨ (١٫٥) |
٥٣ (٢٫٠٩) |
٦٥ (٢٫٥٦) |
٨٨ (٣٫٤٦) |
٧٧ (٣٫٠٣) |
٥١ (٢٫٠١) |
٦١ (٢٫٤) |
٤٧ (١٫٨٥) |
٤٧ (١٫٨٥) |
٦٥١ (٢٥٫٦٣) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین | ١٢٫٢٩ | ١٠٫٧٧ | ١٠٫٤٠ | ٨٫٥٠ | ٩٫٢٥ | ١٠٫٧٦ | ١٠٫٧٢ | ١٠٫٥١ | ٨٫٤٦ | ١٠٫٧٦ | ١٠٫٦٥ | ١١٫٢١ | ١٢٤٫٥٣ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٨٨ | ٨٦ | ٧٩ | ٧٠ | ٦٨ | ٧٢ | ٧٤ | ٧٥ | ٨٠ | ٨٥ | ٨٩ | ٩٠ | ٨٠ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٤٢٫١ | ٦٣٫٤ | ١٤١٫٨ | ٢٠٥٫٥ | ٢٧٥٫٠ | ٢٧٢٫٥ | ٢٧٧٫١ | ٢٥٤٫٦ | ١٧٦٫٠ | ١٠٦٫٠ | ٣٧٫٧ | ٣٢٫٣ | ١٬٨٨٤ |
| سەرچاوەی یەکەم: دەزگای ھایدرۆمیتیۆرۆلۆژیی لیتوانیا،[٢٤] ڕێکخراوی نێونەتەوەییی کەشناسی (تێکڕای تۆمارە بەرز و نزمەکان)،[٢٥] NOAA (بەرز و نزمەکان)[٢٦] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: Météo Climat (ڕۆژانی بارین)،[٢٧] Time and Date (خاڵەکانی شەونم، ١٩٨٥–٢٠١٥)[٢٨] | |||||||||||||
سەرچاوەکان
[دەستکاری]Lithuanian: [ˈkɒʊ̯ˑnˠɐs] [[:میدیا:Kaunas.ogg|]] یارمەتی·زانیاری
- 1 2 «Kaunas». Visuotinė lietuvių enciklopedija (بە لیتوانی). لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "InterwarParis" نەدراوە - ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "EHL" نەدراوە - ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "EHL2" نەدراوە - ↑ Bryant، Jon (٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦). «10 of the best European cities for art deco design». The Guardian. لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦ ھێنراوە.
- ↑ «Art Deco Kaunas». ArtDecoKaunas.lt. لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «Kaunas – Cities of Design Network». DesignCities.net. لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «Kauno tarpukario architektūra įrašyta į UNESCO Pasaulio paveldo sąrašą». Lithuanian National Radio and Television (بە لیتوانی). ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «Kaunas European Capital of Culture 2022». Kaunas2022.eu. ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «European Capitals of Culture». لە ٨ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ "Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas". Eurostat. Retrieved 15 June 2019.
- ↑ «Gyventojų skaičius » Kauno teritorinė ligonių kasa». Ktlk.lt. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی نیسانی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ «Kauno teritorinė ligonių kasa - Prisirašiusių gyventojų skaičius» (بە لیتوانی). لە ڕەسەنەکە لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Students" نەدراوە - ↑ Bucevičiūtė، Laima (٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨). «Kaip LDK laikotarpiu atsirado ir keitėsi Kauno herbas?». Kauno diena (بە لیتوانی). لە ٤ی ئازاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "datos.kvb.lt" نەدراوە - ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Raffa" نەدراوە - ↑ «Tūkstantmečio metų palydose bus pristatytas didysis Kauno herbas». Delfi.
- ↑ «Kauno miesto savivaldybė». لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ ھێنراوە.
- ↑ «Ąžuolyno Parkas». visit.kaunas.lt (بە لیتوانی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «Baltic University Programme Urban Forum City Status Report V». Baltic University Programme. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 «Gamtos ištekliai». Kaunas.lt (بە لیتوانی). لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ «Portrait of the Regions of Lithuania; Kazlų Rūda Municipality». لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی ئایاری ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.
- ↑ «Klimato duomenys 1991-2020». Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba (بە لیتوانی).
- ↑ «World Weather Information Service – Kaunas». World Meteorological Organization. ئایاری ٢٠١١. لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
- ↑ داڕێژە:Cite FTP
- ↑ «Météo Climat stats for Kaunas 1991–2020». Météo Climat. لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «Climate & Weather Averages in Kaunas». Time and Date. لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
