ڤیلھێلمی یەکەم

ڤیلھێلمی یەکەم
بە ئەڵمانی: Wilhelm I.
لەدایکبوون	٢٢ی ئازاری ١٧٩٧ بەرلین، ئەڵمانیا
مردن	٩ی ئازاری ١٨٨٨(١٨٨٨-٠٣-٠٩) (٩٠ ساڵ ژیاوە) بەرلین، ئەڵمانیا
ناوی کاتی لەدایکبوون	Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen
نازناو	King of Prussia، prince، German Emperor
شوێنی ناشتن	mausoleum of Charlottenburg Park
باوک	Frederick William III of Prussia
دایک	Louise of Mecklenburg-Strelitz
ھاوسەر	Augusta of Saxe-Weimar-Eisenach
هاوژین (بێ هاوسەرگیری)	Elisa Radziwill
منداڵ	فریدریشی سێیەم، Princess Louise of Prussia
خێزان	House of Hohenzollern
زمانەکانی ئاخاوتن	زمانی ئەڵمانی، زمانی فەڕەنسی، زمانی ئینگلیزی
زمانی نووسین	زمانی ئەڵمانی
پیشە	پاشا، سیاسەتوان
پۆستەکان	German Emperor، King of Prussia
Social classification	royalty
ئایین	Prussian Union of Churches
پلەی سەربازی	کۆلۆنێل ژەنەڕاڵ
ناکۆکی	Franco-Prussian War، شەڕەکانی ناپلیۆن
کارە کۆکراوەکان	National Museum Paleis het Loo، Musée national d'archéologie, d'histoire et d'art
ئەندامی	Russian Academy of Sciences
خاوەنی	Lindstedt Castle، Darmstadt Madonna، Babelsberg Palace
دۆخی مافەکانی لەبەرگرتنەوە	مافەکانی لەبەرگرتنەوە بەسەرچوون
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ڤیلھێلمی یەکەم (بە ئەڵمانی: Wilhelm I؛ ٢٢ی ئازاری ١٧٩٧ – ٩ی ئازاری ١٨٨٨) لە ساڵی ١٨٦١ تاجی پاشای پرووسیای پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٧١ بووەتە یەکەم قەیسەری ئەڵمانی لە ڕایشی دووەم، دوای یەکخستنی ئەڵمانیا لەلایەن ئۆتۆ ڤۆن بیسمارکەوە. حوکمڕانییەکەی لەسەر تەختی ڕایشی دووەم لە ساڵی ١٨٧١ەوە درێژبووەوە تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٨٨٨.

دووەم کوڕی شازادە فرێدریک ڤیلھێلم و لویس لە مێکلێنبۆرگ-ستێلیتز بوو، چاوەڕوان نەدەکرا ڤیلھێلم بگاتە سەر تەخت. باپیری، پاشا فرێدریک ڤیلھێلمی دووەم لەو ساڵەی کە تێیدا لەدایکبوو کۆچی دوایی کرد، و باوکی وەک فرێدریک ڤیلھێلمی سێیەم تاجی لەسەر نرا. ڤیلھێلم بە لێھاتوویی لە کاتی جەنگی ھاوپەیمانی شەشەمدا جەنگا، و دواتر بوو بە کەسایەتییەکی دیار لە نێو سوپای پڕووسیادا. لە ساڵی ١٨٤٠دا، برا گەورەکەی کە بێ منداڵ بوو بوو بە پاشای پڕووسیا، ئەمەش وای لێکرد ببێتە وارسی گریمانەیی. ڤیلھێلم ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا لە تێکشکاندنی شۆڕشەکانی ١٨٤٨ لە ئەڵمانیا، ھەرچەندە بۆ ماوەیەکی کورت ناچار کرا پەنابەری ئینگلتەرا بێت. فرێدریک ڤیلھێلمی چوارەم لە ساڵی ١٨٥٧دا تووشی جەڵتە بوو و لەکارکەوت، و ڤیلھێلم ساڵێک دواتر بە فەرمی وەک شازادەی جێنشین ناونرا. لە ساڵی ١٨٦١دا، ڤیلھێلم دوای مردنی برا گەورەکەی سەرکەوت بۆ سەر تەختی پڕووسیا.

لەگەڵ سەرکەوتنی بۆ سەر تەخت، ڤیلھێلم دەستبەجێ لەسەر پێشنیاری بودجەی سەربازی تووشی ململانێ بوو لەگەڵ لاندتاگی لیبرال. لە بەرامبەردا، ئۆتۆ ڤۆن بیسمارکی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران دەستنیشان کرد بە مەبەستی سەپاندنی پێشنیارەکانی، بەمەش ھاوبەشییەکی دەستپێکرد کە تا کۆتایی ژیانی بەردەوام بوو. لە بەرەی دەرەوەدا، ڤیلھێلم سەرپەرشتی سەرکەوتنەکانی پڕووسیای کرد لە جەنگی دووەمی شلێسڤیگ و جەنگی نێوان نەمسا و پڕووسیا، کە پڕووسیای وەک زلھێزی پێشەنگی ئەڵمانی چەسپاند. لە ساڵی ١٨٧١دا، لە ڕێگەی مانۆڕەکانی بیسمارکەوە، یەکگرتنی ئەڵمانیا دوای جەنگی نێوان فەڕەنسا و پڕووسیا بەدی ھات. ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا ڕاگەیەندرا و نازناوی ئیمپراتۆری ئەڵمانیا بە ڤیلھێلم بەخشرا. ھەرچەندە وەک «کایزەر» خاوەنی دەسەڵاتێکی زۆر بوو، بەڵام ڤیلھێلم تا ڕادەیەکی زۆر کاروباری حوکمڕانیی بۆ بیسمارک بەجێھێشت. دواتر لە ژیانیدا بووە ئامانجی چەندین ھەوڵی تیرۆرکردنی سەرنەکەوتوو، کە وای کرد بیسمارک یاساکانی دژە سۆسیالیست بسەپێنێت. لە ساڵی ١٨٨٨، کە بە ساڵی سێ ئیمپراتۆرەکە ناسراوە، ڤیلھێلم لە تەمەنی ٩٠ ساڵیدا دوای نەخۆشییەکی کورت کۆچی دوایی کرد و کوڕەکەی فرێدریک بوو بە جێنشینی. فرێدریک، کە پێشتر تووشی شێرپەنجە ببوو، دوای ٩٩ ڕۆژ کۆچی دوایی کرد و تەختەکە بۆ ڤیلھێلمی دووەم مایەوە.