بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ڤایماری کلاسیکی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ڤایماری کلاسیکی
ئاڵای ڤایماری کلاسیکی
ئاڵا
دروشمی خانەدانیی ڤایماری کلاسیکی
دروشمی خانەدانی
وڵاتئەڵمانیا
ویلایەتتوورینگیا
DistrictUrban district
دەسەڵات
 • Lord Mayorپیتەر کلاینە[١]
ڕووبەر
 • سەرجەم٨٤٫٤٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣٢٫٦٢ میلی چوارگۆشە)
ناوچەی کاتیCET/CEST (UTC+1/+2)
Postal codes
99423, 99425, 99427, 99428
Dialling codes03643, 036453
تابلۆی ئۆتۆمۆبێلWE
وێبگەweimar.de

ڤایمار[ئ] شارێکە لە ویلایەتی توورینگیا (en)ی ئەڵمانیا، لە ئەڵمانیای ناوەندی (en) لە نێوان ئێرفورت لە ڕۆژاوا و یێنا (en) لە ڕۆژھەڵات، بە دووریی ٨٠ kiloمەتر (٥٠ میل) لە باشووری ڕۆژاوای لایپزیگ، ١٧٠ kiloمەتر (١٠٦ میل) لە باکووری نۆرنبێرگ (en) و ١٧٠ kiloمەتر (١٠٦ میل) لە ڕۆژاوای دریسدن (en). پێکەوە لەگەڵ شارەکانی دراوسێی ئێرفورت و یێنا، ناوچەی گەورەشاری ناوەندیی توورینگیا پێکدەھێنن، کە نزیکەی ٥٠٠٬٠٠٠ دانیشتووانی ھەیە. شارەکە خۆی خاوەنی ٦٥٬٠٠٠ دانیشتووانە. ڤایمار زۆر ناسراوە بەھۆی میراتە کولتوورییەکەی و گرنگییەکەی لە مێژووی ئەڵمانیادا.

شارەکە خاڵی ناوەندیی ڕۆشنگەریی ئەڵمانی (en) بوو و نیشتمانی کەسایەتییە وێژەیییە پێشەنگەکانی کلاسیسیزمی ڤایمار (en) بوو، وەک یۆھان ڤۆڵفگانگ ڤۆن گۆتە (en) و فریدریش شیلەر. لە سەدەی ١٩یەمدا، ئاوازدانەرانی وەک فرانز لیست ڤایماریان کردە ناوەندێکی مۆسیقا. دواتر، ھونەرمەندان و تەلارسازانی وەک ھێنری ڤان دی ڤێلدە (en)، ڤاسیلی کاندینسکی (en)، پۆڵ کلی (en)، لیۆنێل فاینینگەر (en) و واڵتەر گرۆپیوس (en) ھاتنە شارەکە و بزووتنەوەی باوھاوسیان دامەزراند، کە گرنگترین قوتابخانەی دیزاینی ئەڵمانی بوو لە سەردەمی نێوان دوو جەنگەکەدا (en).

مێژووی سیاسیی ڤایمار لە سەدەی ٢٠ەمدا پڕ گۆڕانکاری بوو: لێرە بوو کە یەکەم دەستووری دیموکراسیی ئەڵمانیا (en) واژوو کرا دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، کە ناوەکەی بەخشییە کۆماری ڤایمار (en) (١٩١٨-١٩٣٣)، کە لە نێوان کۆتاییی جەنگی جیھانیی یەکەم و سەرھەڵدانی نازییەکاندا بوونی ھەبوو. ھەروەھا یەکێک بوو لەو شارانەی کە لەلایەن پڕوپاگەندەی نازییەکانەوە (en) ئەفسانەی بۆ دروست دەکرا.

تا ساڵی ١٩٤٨، ڤایمار پایتەختی توورینگیا بوو. چەندین شوێن لە ناوەندی شارەکەدا وەک شوێنەواری میراتی جیھانیی یوونێسکۆ (en) دەستنیشان کراون، جا یان وەک بەشێک لە کۆمەڵگەی ڤایماری کلاسیک (en) (کە مۆنۆمێنتەکانی سەردەمی کلاسیکی ڤایمار لە سەدەکانی ١٨ و ١٩یەمدا لەخۆدەگرێت) یان وەک بەشێک لە کۆمەڵگەی باوھاوس (en) (کە ئەو بینایانە لەخۆدەگرێت کە پەیوەستن بە قوتابخانەی ھونەریی باوھاوس).[٣][٤] گەشتیاریی میرات (en) یەکێکە لە کەرتە ئابوورییە پێشەنگەکانی ڤایمار.

دامەزراوە ناسراوەکانی ڤایمار بریتین لە زانکۆی باوھاوس (en)، قوتابخانەی مۆسیقای لیست (en)، کتێبخانەی دوچێس ئانا ئەمالیا (en)، و دوو دادگای پێشەنگی توورینگیا (دادگای باڵای کارگێڕی و دادگای دەستووری). لە ساڵی ١٩٩٩دا، ڤایمار پایتەختی ڕۆشنبیریی ئەورووپا (en) بوو.

مێژوو

[دەستکاری]

سەردەمەکانی پێش مێژوو

[دەستکاری]

دۆزراوە شوێنەوارییەکان کە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی توورینجییەکان (en) (سەدەکانی ٣یەم بۆ ٦ەم) دەریدەخەن کە بەشی ڤایمار لە دۆڵی ئیلم (en) زوو ئاوەدان کراوەتەوە. تۆڕێکی توندی نیشتەجێبوون بەشێکی زۆری ڕووبەری شاری ئێستای داگیرکردبوو.

سەدەکانی ناوەڕاست

[دەستکاری]
کاسەتورم پاشماوەی دیواری پێشووی شارەکەیە لە گۆتەپلاتز.

کۆنترین تۆمارەکان سەبارەت بە ڤایمار دەگەڕێنەوە بۆ ساڵی ٨٩٩. ناوەکەی بە تێپەڕبوونی سەدەکان لە Wimaresـەوە بۆ Wimari و دواتر بۆ Wimar و لە کۆتاییدا بۆ Weimar گۆڕدرا؛ ناوەکە لە وشەی ئەڵمانیای بەرزی کۆن (en)ەوە وەرگیراوە لە wīh- (پیرۆز) و -mari (ئاوی وەستاو، زۆنگاو).[٥] شوێنەکە بنکەی کاونتیی ڤایمار (en) بوو، کە بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٩٤٩ باسکراوە، و یەکێک بوو لە بەھێزترین دەسەڵاتەکانی توورینگیا لە سەدەکانی ناوەڕاستی سەرەتاییدا (en). لە ساڵی ١٠٦٢ لەگەڵ کاونتیی ئۆڕلاموندە (en) یەکخرا بۆ کاونتییە نوێیەکەی ڤایمار-ئۆڕلاموندە، کە تا جەنگی کاونتەکانی توورینگیا (en) لە ١٣٤٦ بوونی ھەبوو. دواتر کەوتە دەست ماڵی ڤێتینەکان (en).

نیشتەجێبوونی ڤایمار لە دەوروبەری قەڵا دارینەکەی کاونت و دوو کڵێسای بچووکەوە سەری ھەڵدا، کە تەرخان کرابوون بۆ قەدیس پیتەر (en) (کە دواتر بوو بە کڵێسای سەرەکی)، و قەدیس جەیمس (en). لە ساڵی ١٢٤٠، کاونتەکە دێری خێزانەکەی لە ئۆبەرفایمار دامەزراند، کە لەلایەن ڕاھیبەکانی سیستەرسییەکان (en)ەوە بەڕێوەدەبرا. کەمێک دواتر، کاونتەکانی ڤایمار شارۆچکەکەیان دامەزراند، کە لە ساڵی ١٢٤٩ەوە پەرستگایەکی سەربەخۆ بوو و لە ١٢٥٤ بە سیڤیتاس ناودەبرا. لە ١٢٦٢ەوە، ھاووڵاتیان مۆری تایبەت بە خۆیان بەکاردەھێنا. لەگەڵ زیادبوونی کاریگەریی ڤێتینەکان لە توورینگیا، کاریگەریی ناوچەیی کاونتەکانی ڤایمار کەم دەبووەوە. لەبەر ئەوە، شارۆچکە بچووکە نوێیەکە لەسەر ئاستی ناوچەیی تاڕادەیەک پەراوێزخراو بوو، ھەروەھا بەھۆی ئەوەی کە دوور بوو لە ڕێگا بازرگانییە گرنگەکانی وەک ڤیا ڕێگیا (en). نیشتەجێبوونەکە لە دەوروبەری کڵێسای قەدیس جەیمس لە سەدەی ١٣یەمدا گەشەی کرد و بوو بە دەوروبەری شار.

دوای ئەوەی لە ساڵی ١٣٤٦ بوو بە بەشێک لە خاکی ڤێتین، گەشەپێدانی شار باشتر بوو. ڤێتینەکان پاڵپشتی ڤایماریان کرد بە ھەڵوەشاندنەوەی سۆکەیج (en) و بەخشینی ئیمتیازات بە ھاووڵاتیان. ئێستا ڤایمار یەکسان بوو بە شارەکانی تری ڤێتین وەک ڤایسێنزێ (en) و لە ماوەی سەدەی ١٥یەمدا گەشەی کرد، بە دامەزراندنی ھۆڵی شار و کڵێسا سەرەکییەکەی ئێستا. لە ساڵی ١٤٣٨ ڤایمار ئیمتیازاتی بازرگانی بۆ «وۆد» بەدەستھێنا، کە ڕووەکێکە ڕەنگی شینی لێ دروست دەکرا. قەڵا و دیوارەکان لە سەدەی ١٦یەمدا تەواو کران، و ڤایماریان کردە شارێکی تەواو.

سەردەمی مۆدێرنی سەرەتایی

[دەستکاری]
گۆڕەپانی بازاڕ لەگەڵ چەند خانوویەکی خانەدانەکانی سەردەمی ڕێنێسانسی سەدەی ١٦یەم
ڤایمار لە ١٦٥٠

دوای پەیماننامەی لایپزیگ (en) (١٤٨٥) ڤایمار بوو بە بەشێک لە دەسەڵاتی ھەڵبژاردنی لقی ئێرنێستینی ڤێتینەکان بە پایتەختیی ڤیتنبێرگ (en). ڕیفۆرمی پرۆتێستانتی (en) لە ساڵی ١٥٢٥ لە ڤایمار ناسێنرا؛ مارتین لوتەر (en) چەندین جار لە شارەکەدا مایەوە. لەبەر ئەوەی ئێرنێستینەکان جەنگی شومالکالدیک (en)یان لە ساڵی ١٥٤٧ دۆڕاند، پایتەختەکەیان ڤیتنبێرگیش چوو بۆ ئەلبێرتینەکان، بۆیە پێویستیان بە بنکەیەکی نوێ بوو. کاتێک فەرمانڕەواکە لە دیلی گەڕایەوە، ڤایمار بوو بە شوێنی نیشتەجێبوونی لە ساڵی ١٥٥٢ و بەو شێوەیە مایەوە تا کۆتاییی پاشایەتی لە ١٩١٨. یەکەمین دابەشکردنی خاکی ئێرنێستینەکان لە ١٥٧٢ بەدوایدا چەندینی تری ھات، لەگەڵ ئەوەشدا ڤایمار وەک پایتەختی چەندین دەوڵەتی ساکس-ڤایمار (en) مایەوە. دادگا و ستافەکەی کەمێک سامانیان بۆ شارەکە ھێنا، بە جۆرێک کە لە سەدەی ١٦یەمدا یەکەمین بووژانەوەی بیناسازیی بەخۆیەوە بینی. سەدەی ١٧یەم پاشەکشەی بۆ ڤایمار ھێنا، بەھۆی گۆڕانی بارودۆخی بازرگانی (وەک لە ئێرفورتی نزیک لەوێ). جگە لەوەش، دابەشکردنە خاکییەکان بوونە ھۆی لەدەستدانی گرنگیی سیاسیی دوکەکانی ساکس-ڤایمار و دارایییەکانیان کەمی کرد. سیاسەتی شارەکە زیاتر و زیاتر لاواز بوو و ئیمتیازاتەکانی لەدەستدا، کە بووە ھۆی حوکمڕانیی ڕەھای دوکەکان لە سەرەتای سەدەی ١٨یەمدا. لە لایەکی ترەوە، ئەم کاتە بووژانەوەیەکی تری بیناسازی بۆ ڤایمار ھێنا، و شارەکە شێوەی ئێستای وەرگرت، کە بە چەندین بینای نوێنەرایەتیی دوکایەتی نەخشێنرابوو. دیوارەکانی شار لە ساڵی ١٧٥٧ ڕووخێنران و لە دەیەکانی دواتردا، ڤایمار بە ھەموو ئاراستەکاندا فراوان بوو. گەورەترین بینا کە لەم قۆناغەدا دروست کرا بریتی بوو لە شڵۆس (کۆشک) (en) وەک شوێنی نیشتەجێبوونی دوکەکان (باڵی باکوور و ڕۆژھەڵات: ١٧٨٩-١٨٠٣، باڵی ڕۆژاوا ١٨٣٢-١٨٣٥، باڵی باشوور: ١٩١٣-١٩١٤). لە نێوان ساڵانی ١٧٠٨ و ١٧١٧، یۆھان سێباستیان باخ (en) وەک ژەنیاری ئۆرگنی دادگا لە ڤایمار کاری دەکرد.

سەردەمی زێڕین یان کلاسیک (١٧٥٨-١٨٣٢)

[دەستکاری]
کۆشکی گەورە دوک (en)
وێنەی پەیکەرێکی گەورەی بڕۆنزی دوو پیاو کە شانبەشانی یەک وەستاون و ڕوویان لە پێشەوەیە. پەیکەرەکە لەسەر بنەمایەکی بەردینە، کە تابلۆیەکی پێوەیە نووسراوە "Dem Dichterpaar/Goethe und Schiller/das Vaterland". لە پشت مۆنۆمێنتەکەوە بینایەکی گەورەی ٣-نھۆمی ھەیە کە ڕوویەکی بەردینی وردی ھەیە.
مۆنۆمێنتی گۆتە-شیلەر (en) لە پێش شانۆی نیشتمانیی ئەڵمانیا و شتاتسکاپێلەی ڤایمار (en)

ئەو قۆناغەی لە سەرەتای حوکمڕانیی ئانا ئەمالیا (en) (١٧٥٨-١٧٧٥) و کوڕەکەی کارل ئۆگست (en) (١٧٧٥-١٨٢٨) تا مردنی گۆتە لە ساڵی ١٨٣٢ بە سەردەمی «زێڕین» یان «کلاسیک» ناودەبرێت بەھۆی ئاستی بەرزی چالاکییە کولتوورییەکان لە ڤایمار. شارەکە بوو بە ناوەندێکی گرنگی کولتووریی ئەورووپا، و نیشتمانی کەسایەتییە وێژەیییەکانی وەک گۆتە (en)، شیلەر، ھێردەر (en)، ڤیلاند (en) و بێرتوخ (en)؛ و لە مۆسیقادا پیانۆژەنی بلیەمەت ھومل (en) بوو. لەو کاتەوەی گۆتە بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٧٧٥ ڕووی لە ڤایمار کرد، بووەتە شوێنی زیارەت بۆ ڕووناکبیرانی ئەڵمانیا. گۆتە لە کاتی ژیانی لەوێشدا لە ئەرکە مەدەنییەکاندا چالاک بوو. ئەو وەک ڕاوێژکاری نھێنی بۆ گەورە دوکی ساکس-ڤایمار-ئایزناخ (en) بۆ ماوەیەکی درێژ خزمەتی کرد. گۆڕەکانی گۆتە و شیلەر، ھەروەھا ئەرشیڤەکانیان، لە شارەکەدا دەدۆزرێنەوە. ڕۆمانی ھاوبەشییە ھەڵبژێردراوەکان (en)ی گۆتە (١٨٠٩) لە دەوروبەری شاری ڤایماردایە. لە بەراورد لەگەڵ زۆرێک لە دەوڵەتە گەورەکانی ئەڵمانیا، سیاسەتی دوکەکان لەو قۆناغەدا لیبراڵ و لێبووردە بوو. دەستووری لیبراڵی ساکس-ڤایمار لە ساڵی ١٨١٦ خرایە بواری جێبەجێکردنەوە.

سەردەمەکانی زیو و ڤایماری نوێ (١٨٣٢-١٩١٨)

[دەستکاری]

سەردەمی دوای مردنی گۆتە بە سەردەمی "زیو" ناودەبرێت چونکە ڤایمار وەک ناوەندێکی کاریگەری کولتووری مایەوە. یەکەم جەختکردنەوە لەسەر پەروەردەکردنی مۆسیقا بوو. لە ساڵی ١٨٤٢، فرانز لیست ڕووی لە ڤایمار کرد بۆ ئەوەی ببێتە ڕابەری ئۆرکێسترای دادگای گەورە دوک. لیست یەکەمین نمایشی ئۆپێرای لۆھینگرین (en)ی (١٨٥٠) ڕیچارد ڤاگنەر و ھەروەھا یەکەمین نمایشی جیھانیی ئۆپێرای سامسۆن و دەلیلا (en)ی (١٨٧٧) سان-سایێنس (en) لە شارەکەدا ڕێکخست. قوتابخانەی مۆسیقای ڤایمار (en) لە ساڵی ١٨٧٢ وەک یەکەم قوتابخانەی ئۆرکێسترای ئەڵمانیا دامەزرا. ڕیچارد شتراوس لە نێوان ساڵانی ١٨٨٩ و ١٨٩٤ وەک ڕابەری دووەم لە شتاتسکاپێلەی ڤایمار (ئۆرکێسترای دادگا کە لە ١٤٩١ دامەزراوە) کاری کردووە. چەندین لەو پارچە مۆسیقایانەی کە بۆ بەرھەمەکانی وەک دۆن خوان و ماکبێس زیادی کردبوون، لەلایەن شتاتسکاپێلەی ڤایمارەوە پێشکەش کران. ھەروەھا لە ساڵی ١٨٩٣ یەکەمین نمایشی ئۆپێرای ھانسێل و گرێتێل (en)ی ھومپێردینکی لە ڤایمار کرد. فریدریش نیچە لە ساڵی ١٨٩٧ ڕووی لە ڤایمار کرد، و سێ ساڵ دواتر لەوێ کۆچی دوایی کرد.

لە ساڵی ١٨٦٠ قوتابخانەی ھونەریی گەورە دوکایەتیی ڤایمار ساکسۆن (en)، کە پێشەنگی زانکۆی باوھاوس (en)ی ئێستایە، دامەزرا. ئەمە سەرەتای پەروەردەی ھونەری ئەکادیمی بوو لە ڤایمار. دامەزراوەکە شێوازی وێنەکێشانی تایبەت بە خۆی دروست کرد، کە بە قوتابخانەی ڤایماری وێنەکێشان ناسراوە لەگەڵ نوێنەرانی وەک ماکس لیبەرمان (en) و ئارنۆڵد بۆکلین (en). قوتابخانەی کونستگەڤێربێشولە (en)ی ڤایمار لەلایەن ھێنری ڤان دی ڤێلدە (en)ەوە بە پاڵپشتیی گەورە دوک ویلیام ئێرنێست (en) لە ساڵی ١٩٠٢ دامەزرا و ڕەگێکی تری باوھاوس دەنوێنێت، کە بە "ڤایماری نوێ" (Das Neue Weimar) ناسرابوو لە دەوروبەری ھاری گراف کێسلەر (en). ئەمە بنەمایەک بوو دژی سیاسەتی ھونەریی سنووردارکەری پرووسیا کە زیاتر حەزی بە مێژووییزم (en) دەکرد لەبری بزووتنەوەی نێونەتەوەییی ھونەر و پیشەدەستییەکان (en) و ئارت نۆڤۆ (en).

ھەر لە سەدەی ١٩یەمەوە، چاودێریکردنی ڤایمار و میراتەکەی دەستی پێکرد. چەندین ئەرشیڤ، کۆمەڵە و مۆزەخانە دامەزران بۆ پیشاندان و پاراستنی بینا و کەلوپەلە کولتوورییەکان. لە ساڵی ١٨٤٦، ڤایمار بە ھێڵی ئاسنی توورینگیا (en)وە بەسترایەوە. لە دەیەکانی دواتردا، شارەکە بووژانەوەی بیناسازی و دانیشتووانی بەخۆیەوە بینی (وەک زۆربەی شارەکانی کۆتاییی سەدەی ١٩ لە ئەڵمانیا). سەرەڕای ئەوەش، ڤایمار نەبوو بە پیشەسازی، و وەک شارێکی فەرمانبەران، ھونەرمەندان و کرێخۆران مایەوە. لە کاتی شۆڕشی ئەڵمانیای ١٩١٨-١٩١٩ (en)دا دوایین گەورە دوکی فەرمانڕەوای ساکس-ڤایمار-ئایزناخ (en)، ویلیام ئێرنێست، ناچار بوو دەستبەرداری تەخت بێت و چوو بۆ تاراوگە بۆ ھاینریخاو (en) لە سیلێسیا.

کۆماری ڤایمار

[دەستکاری]

ئەو قۆناغەی مێژووی ئەڵمانیا لە ١٩١٩ تا ١٩٣٣ بەگشتی بە کۆماری ڤایمار (en) ناودەبرێت، چونکە دەستووری (en) کۆمارەکە لەوێ داڕێژرا نەک لە بەرلین. پایتەختەکە بە زۆر مەترسیدار دادەنرا بۆ ئەوەی ئەنجومەنی نیشتمانی (en) وەک شوێنی کۆبوونەوە بەکاری بھێنێت بەھۆی پشێوییەکانی سەر شەقامەکان لە کاتی ڕاپەڕینی سپارتاکیستەکان (en). سەرۆکی ڕایخ فریدریش ئیبەرت (en) ڤایماری پێ باشتر بوو چونکە ھیوای وابوو کە سەردەمی کلاسیکی ڤایمار بخاتەوە بیری ھاوپەیمانە سەرکەوتووەکان لەکاتێکدا کە ئەوان تاوتوێی مەرجەکانی پەیماننامەی ڤێرسای (en)یان دەکرد.[٦] لەبەر ئەوەی ڤایماری ئارام و ھەڵکەوتوو لە ناوەڕاستدا شوێنێکی گونجاوی بۆ کۆبوونەوە ھەبوو (شانۆکە (en))، لەگەڵ ھوتێلەکان و ژێرخان، وەک شاری میواندار ھەڵبژێردرا.

لە ساڵی ١٩٢٠، ویلایەتی فیدراڵیی توورینگیا (en) لە ڕێگەی یەکگرتنی ھەشت دەوڵەتۆکەی پێشوو دامەزرا (ساکس-ڤایمار-ئایزناخ، ساکس-گۆتا (en)، ساکس-ئاڵتنبۆرگ (en)، ساکس-ماینینجێن (en)، شڤارتسبورگ-ڕودۆڵشتات (en)، شڤارتسبورگ-زۆندەرسھاوسن (en)، ڕویس-گێرا (en) و ڕویس-گرایتس (en)) و ڤایمار بوو بە پایتەختەکەی. بەھۆی ئەمەوە، شارەکە قۆناغێکی تری گەشەکردنی بەخۆیەوە بینی.

لە ساڵی ١٩١٩، واڵتەر گرۆپیوس (en) قوتابخانەی باوھاوسی دامەزراند لە ڕێگەی یەکگرتنی قوتابخانەی ھونەری گەورە دوکایەتیی ڤایمار ساکسۆن لەگەڵ کونستگەڤێربێشولەی ڤایمار. باوھاوس لە ڤایمار لە ١٩١٩ تا ١٩٢٥ بەردەوام بوو، کاتێک ڕووی کردە دێسائۆ (en)، دوای ئەوەی ئەنجومەنی ڕاستڕەوی تازە ھەڵبژێردراوی توورینگیا فشاری خستە سەر قوتابخانەکە بە بڕینی بودجەکەی و ناچارکردنی مامۆستاکانی بە وازھێنان. زۆرێک لە بیناکانی ڤایماری ئەمڕۆ کاریگەریی سەردەمی باوھاوسیان پێوە دیارە. بەڵام، تەنیا یەک بینای ڕەسەنی باوھاوس دروست کرا لە نێوان ١٩١٩-١٩٢٥، ئەویش ھاوس ئام ھۆرن (en) بوو، کە ئێستا بۆ پێشانگا و بۆنەکانی تایبەت بە کولتووری باوھاوس بەکاردەھێنرێت.

سەردەمی کۆماری ڤایمار بە ململانێی بەردەوامی نێوان ھێزە پێشکەوتنخوازەکان و ھێزەکانی فۆلکیش (en) دیاریکرابوو، کە یەکەمیان لەلایەن ھاری گراف کێسلەر و دووەمیان لەلایەن ئَدۆڵف بارتێلس (en)ەوە لە ڤایمار نوێنەرایەتی دەکران. ڕۆژنامەی Weimarer Zeitung لە ڤایمار وەک ڕۆژنامەیەکی ناوخۆیی بڵاودەکرایەوە. دوای ١٩٢٩، ھێزە ڕاستڕەوەکان باڵادەست بوون و ڤایمار بوو بە ناوەندێکی سەرەتاییی نازیزم.

ئەڵمانیای نازی و جەنگی جیھانیی دووەم

[دەستکاری]
دەروازەی سەرەکیی بوخێنڤاڵد (en)، بە دروشمی Jedem das Seine (en) ("بۆ ھەر کەسێک بەپێی شایستەیی خۆی")

ڤایمار بۆ نازییەکان گرنگ بوو لەبەر دوو ھۆکار: یەکەم، لەوێ بوو کە کۆماری ڤایماری ڕق لێبووەکەیان دامەزرا، و دووەم، ناوەندێکی کولتووری باڵای ئەڵمانی بوو لە سەدەکانی ڕابردوودا. لە ساڵی ١٩٢٦، پارتی نازی (NSDAP) کۆنگرەی پارتەکەی لە ڤایمار بەست. ئەدۆلف ھیتلەر (en) پێش ساڵی ١٩٣٣ زیاتر لە چل جار سەردانی ڤایماری کرد. لە ساڵی ١٩٣٠، ڤیلھێڵم فریک (en) بوو بە وەزیری ناوخۆ و پەروەردە لە توورینگیا – یەکەمین وەزیری سەر بە پارتی نازی بوو لە ئەڵمانیا. لە ساڵی ١٩٣٢، پارتی نازی لە توورینگیا ھاتە دەسەڵات لەژێر سەرکردایەتیی فریتز زاوکێل (en). لە ساڵی ١٩٣٣، یەکەمین کەمپەکانی کۆکردنەوەی نازییەکان (en) لە دەوروبەری ڤایمار دامەزران لە نۆھرا (en) (یەکەمین کەمپ لە ئەڵمانیا) و باد زولزا (en). زۆربەی زیندانییەکان لەو کاتەدا کۆمۆنیست و سۆسیال دیموکراتەکان بوون. دوای کریستاڵناخت (en) لە ساڵی ١٩٣٨، ئازاردانی جووەکان توندتر بوو، بە جۆرێک کە زۆرێکیان کۆچیان کرد یان دەستگیر کران. کەنیسەی جووەکانی ڤایمار لە ساڵی ١٩٣٨ خاپوور کرا.

لە دەیەی ١٩٣٠ەکاندا، سەربازگەکانی ڤایمار بە شێوەیەکی گەورە فراوان کران. یەکێک لە کەسایەتییە ناسراوەکان کە وەک سەرباز لە ڤایمار خزمەتی دەکرد ڤۆڵفگانگ بۆرخێرت (en) بوو، کە دواتر بوو بە شاعیر و شانۆنووسێکی بەناوبانگ. بەو پێیەی ڤایمار پایتەختی توورینگیا بوو، نازییەکان سەنتەرێکی نوێی کارگێڕییان بە شێوازی ڕۆمانی-فاشیست لە نێوان ناوەندی شارەکە و وێستگەی سەرەکیی شەمەندەفەردا دروست کرد. ئەم گاوفۆڕوم (de)ە، کە لەلایەن ھێرمان گیسلەر (en)ەوە دیزاین کرابوو، تاکە بینای حکومیی نازی بوو کە لە دەرەوەی بەرلین تەواو کرا (ھەرچەندە پلانیان ھەبوو بۆ ھەموو پایتەختەکانی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا). ئەمڕۆ ئەو بینایە بنکەی بەڕێوەبەرایەتیی دەوڵەتی توورینگیایە. بیناکانی تری گیسلەر بریتین لە ڤێللای زاوکێل (de)، کۆشکی حاکم و ھوتێل ئێلیقانت (de) لە ناوەندی شارەکە.

لە ساڵی ١٩٣٧، نازییەکان کەمپی کۆکردنەوەی بوخێنڤاڵد (en)یان دامەزراند کە تەنیا ٨ kiloمەتر (٥٫٠ میل) لە ناوەندی شاری ڤایمارەوە دوورە. لە نێوان تەممووزی ١٩٣٨ و نیسانی ١٩٤٥، نزیکەی ٢٤٠٬٠٠٠ کەس لەلایەن ڕژێمی نازییەوە لە کەمپەکەدا زیندانی کران، لەوانەش ١٦٨ دیلی جەنگی ھاوپەیمانانی ڕۆژاوایی (en).[٧] ژمارەی مردنەکان لە بوخێنڤاڵد (en) بە ٥٦٬٥٤٥ مەزەندە دەکرێت.[٨] کەمپی کۆکردنەوەی بوخێنڤاڵد کاری کۆیلە (en)ی بۆ پیشەسازییە ناوخۆیییەکان دابین دەکرد، لەوانەش کارگەی چەکی ڤیلھێڵم-گوستلۆف-ڤێرک (en).[٩]

ناوەندی شارەکە بە شێوەیەکی نیمچەیی وێران بوو لەلایەن بۆردومانەکانی ھێزی ئاسمانیی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٤٥ کە بووە ھۆی کوژرانی نزیکەی ١٬٨٠٠ کەس و وێرانبوونی چەندین بینای مێژوویی. سەرەڕای ئەوەش، زۆربەی بینا وێرانکراوەکان دوای جەنگ بەخێرایی نۆژەنکرانەوە بەھۆی گرنگییان لە مێژووی کولتووری ئەڵمانیادا. پێشڕەویی ھێزە زەمینییەکانی ھاوپەیمانان بۆ ناو ئەڵمانیا لە نیسانی ١٩٤٥ گەیشتە ڤایمار، و شارەکە لە ١٢ی نیسانی ١٩٤٥ خۆی بەدەست فیرقەی ٨٠ی پیادەی سوپای ئەمریکا (en)وە دا.[١٠] فەرمان بە دانیشتووانی ڤایمار درا کە بەناو بوخێنڤاڵددا پیاسە بکەن، بۆ ئەوەی ببینن چی لەو شوێنە نزیکەی شارەکە ڕوویداوە، وەک ئەوەی لە فیلمەکەی بیلی وایڵدەر (en) بە ناوی ئاشی مەرگ (en) دا بەڵگەنامەیی کراوە. لە کۆتاییدا شارەکە کەوتە ناو ناوچەی داگیرکراوی سۆڤیەت لە ئەڵمانیا (en)، بۆیە بەخێرایی ھێزەکانی سۆڤیەت جێگەی ھێزەکانی ئەمریکایان گرتەوە.

لە ١٩٤٥ەوە

[دەستکاری]

لە ١٩٤٥ بۆ ١٩٥٠، یەکێتیی سۆڤیەت کەمپی کۆکردنەوەی بوخێنڤاڵدی داگیرکراوی وەک کەمپێکی تایبەتی ئێن کەی ڤی دی (en) (NKVD) بەکارھێنا بۆ زیندانیکردنی نازییە تێکشکاوەکان و ئەڵمانییەکانی تر. دروشمی کەمپەکە بە Jedem das Seine (en) مایەوە. لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٥٠، سۆڤیەتەکان بوخێنڤاڵدیان ڕادەستی وەزارەتی ناوخۆی (en) ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات کرد.

لە ساڵی ١٩٤٨، حکوومەتی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات ئێرفورتی وەک پایتەختی نوێی توورینگیا ڕاگەیاند، و ڤایمار کاریگەریی خۆی بەسەر کولتوور و سیاسەتی ھاوچەرخی ئەڵمانیا لەدەستدا. (ویلایەتی توورینگیا خۆی لە ساڵی ١٩٥٢ ھەڵوەشێندرایەوە و بە سێ بێزیرک (en) (ناوچە) لە چاکسازییەکی حکوومەتی ناوخۆییدا جێگەی گیرایەوە؛ ڤایمار سەر بە بێزیرکی ئێرفورت بوو.) شارەکە بارەگای سەرەکیی سوپای پاسەوانی ٨ەمی یەکێتیی سۆڤیەت (en) بوو وەک بەشێک لە گرووپی ھێزەکانی سۆڤیەت لە ئەڵمانیا (en). بەھۆی ناوبانگ و گرنگییەکەی بۆ گەشتیاری، ڤایمار ھاوکاریی دارایی زیاتری لە حکوومەتی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات (GDR) وەرگرت و لە بارودۆخێکی باشتردا مایەوە بەراورد بە زۆربەی شارەکانی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات.

کتێبخانەی ئانا ئەمالیای وێرانکراو لە ساڵی ٢٠٠٤

دوای یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩٩٠، ڤایمار ڕووبەڕووی سەختییەکی ئابووریی بەرچاو بووەوە، بەڵام پارەدارکردن زۆر شتی نۆژەنکردەوە کە خراپ ببوون. لە ساڵی ١٩٩١، شارەکە میوانداریی یەکەمین کۆبوونەوەی سێقۆڵیی نێوان وەزیرانی دەرەوەی ئەڵمانیا، فەڕەنسا و پۆڵەندای کرد کە ناوەکەی بەخشییە شێوازی سێگۆشەی ڤایمار (en).[١١] لە ساڵی ١٩٩٦ وەک شوێنەواری میراتی جیھانیی (en) یوونێسکۆ (باوھاوس) و ١٩٩٨ (ڤایماری کلاسیک) دەستنیشان کرا. ئەنجومەنی وەزیرانی ئەورووپا (en) شارەکەیان وەک پایتەختی ڕۆشنبیریی ئەورووپا (en) بۆ ساڵی ١٩٩٩ ھەڵبژارد. گەشتیاری لە ماوەی دەیەکانی ڕابردوودا بووەتە ھۆکارێکی ئابووریی گرنگ. ڤایمار ئێستا شوێنی نیشتەجێبوونێکی باوە بۆ ئەو کەسانەی لە ئێرفورت و یێنا (en) کار دەکەن، کە ھەردووکیان کەمتر لە ٢٠ خولەک دوورن.

لە ساڵی ٢٠٠٤، ئاگرێک لە کتێبخانەی دوچێس ئانا ئەمالیا (en) کەوتەوە. کتێبخانەکە کۆمەڵەیەکی ١٣٬٠٠٠ بەرگی لەخۆدەگرت لەوانە شاکارەکەی گۆتە فاوست (en)، ھەروەھا کۆمەڵە مۆسیقاکەی دوچێس. ئینجیلێکی ڕەسەنی لوتەر (en) لە ساڵی ١٥٣٤ لە ئاگرەکە ڕزگار کرا. کتێبخانەکە یەکێکە لە کۆنترین کتێبخانەکانی ئەورووپا، کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٦٩١، و وەک شوێنەواری میراتی جیھانیی یوونێسکۆ تۆمار کراوە. زیاتر لە یەک ملیۆن بەرگ لە کتێبخانەکەدا ھەبوون، کە لەو ژمارەیە چل بۆ پەنجا ھەزاریان بەشێوەیەک زیانیان بەرکەوت کە چاکناکرێنەوە. ژمارەیەک کتێب لە لایپزیگ سڕکران (بە بەستنی خێرا) بۆ ڕزگارکردنیان لە ڕزین. کتێبخانەکە لە ساڵی ٢٠٠٧دا دووبارە کرایەوە.[١٢]

جوگرافیا و دیمۆگرافیا

[دەستکاری]

تۆپۆگرافیا

[دەستکاری]

ڤایمار دەکەوێتە ناو دۆڵی ڕووباری ئیلم، کە لقێکی ڕووباری زالە (en)یە لەسەر سنووری باشووری حەوزی توورینگیا (en)، کە ناوچەیەکی کشتوکاڵیی بەپیتە لە نێوان چیاکانی ھارز (en) لە دووریی ٧٠ kiloمەتر (٤٣ میل) لە باکوور و دارستانی توورینگیا (en) بە دووریی ٥٠ kiloمەتر (٣١ میل) لە باشووری ڕۆژاواوە. ڕووی زەویی شارەوانییەکە گردە؛ بەرزیی ناوەندی شارەکە لە دۆڵی ئیلمدا نزیکەی ٢٠٠ مەترە لە ئاستی دەریاوە. بەرەو باکوور، زەوییەکە بەرز دەبێتەوە بۆ ئێتەرسبێرگ (en)، کە چیای حەوشەی پشتەوەی شارەکەیە، و بەرزییەکەی دەگاتە ٤٨٢ مەتر. زنجیرە گردەکانی باشووری ڤایمار بەرز دەبنەوە بۆ ٣٧٠ مەتر و بەشێکن لە پێکھاتەی مووشێلکالک (en)ی پلێتی ئیلم زالە. بەشەکانی ڕۆژھەڵات، ناوەڕاست و ڕۆژاوای خاکی شارەوانییەکە بۆ کشتوکاڵ بەکاردەھێنرێن، لەکاتێکدا ئێتەرسبێرگ و ھەندێک ناوچەی باشوور دارستانن.

ئاووھەوا

[دەستکاری]

ڤایمار خاوەنی ئاووھەوایەکی کیشوەریی شێدارە (en) (Dfb) یان ئاووھەوایەکی ئۆقیانووسییە (en) (Cfb) بەپێی سیستەمی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کۆپن (en).[١٣][١٤] ھاوینان گەرمە و ھەندێک جار شێدارە کە تێکڕای پلەی گەرمیی بەرز دەگاتە ٢٣ degrees Celsius (٧٣ پلەی فارەنھایت) و پلەی گەرمیی نزمیش ١٢ degrees Celsius (٥٤ پلەی فارەنھایت) دەبێت. زستانان تاڕادەیەک ساردە بە تێکڕای پلەی گەرمیی بەرزی ٢ degrees Celsius (٣٦ پلەی فارەنھایت) و نزمی −٣ degrees Celsius (٢٧ پلەی فارەنھایت). تۆپۆگرافیای شارەکە ئاووھەوایەکی بچووک (مایکرۆکلایمێت) دروست دەکات بەھۆی ھەڵکەوتەی حەوزەکەیەوە کە ھەندێک جار لە زستاندا تووشی پێچەوانەبوونەوە (en) دەبێت (شەوانی زۆر سارد لە خوار −٢٠ degrees Celsius (−٤ پلەی فارەنھایت)). تێکڕای دابارینی ساڵانە تەنیا ٥٣٥ milliمەتر (٢١٫١ ئینچ)ە کە بارانبارینێکی مامناوەندە بە درێژاییی ساڵەکە. بەفربارینی کەم ھەیە، زیاتر لە مانگی کانوونی یەکەمەوە تا شوبات، بەڵام داپۆشینی بەفر بەزۆری بۆ ماوەیەکی زۆر نامێنێتەوە.

وێستگەی کەشوھەوای ڤایمار (فڕۆکەخانەی ئێرفورت-ڤایمار (en)) ئەم بەھا ئەوپەڕانەی خوارەوەی تۆمارکردووە:[١٥]

  • بەرزترین پلەی گەرمیی تۆمارکراوی ٣٧٫٦ °C (٩٩٫٧ °ف) بوو لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٢ (en).
  • نزمترین پلەی گەرمیی تۆمارکراوی −٢٥٫٠ °C (−١٣٫٠ °ف) بوو لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٢.
  • زۆرترین دابارینی ساڵانەی گەیشتە ٧٦٦٫٩ mm (٣٠٫١٩ in) لە ساڵی ٢٠٠٢.
  • کەمترین دابارینی ساڵانەی گەیشتە ٢٩٥٫٦ mm (١١٫٦٤ in) لە ساڵی ١٩٨٢.
  • درێژترین کاتی ھەتاوی ساڵانە ٢٬٠٣٩٫٤ کاتژمێر بوو لە ساڵی ٢٠٢٢.
  • کورتترین کاتی ھەتاوی ساڵانە ١٬٣٤١ کاتژمێر بوو لە ساڵی ١٩٧٧.

دابەشکردنی کارگێڕی

[دەستکاری]
ناوچەکانی ڤایمار

ڤایمار ھاوسنوورە لەگەڵ قەزای ڤایمارێر لاند (en) و شارەوانییەکانی بێرڵشتێت (en)، ئێتەرسبۆرگ (en)، کلاینۆبرینگن (en)، گرۆسۆبرینگن (en) و ڤۆڵسبۆرن (en) لە باکوور، کرۆمسدۆرف (en)، ئومپفەرشتێت (en) و مێلینجین (en) لە ڕۆژھەڵات، ڤۆلێرسرۆدا (en)، بوخفارت (en)، ھێتچبۆرگ (en)، باد بێرکا (en) و ترۆیستێت (en) لە باشوور و نۆھرا، داسدۆرف ئام بێرگە (en)، ھۆپفگارتن (en) و ئۆتشتێت ئام بێرگە (en) لە ڕۆژاوا.

شارەکە خۆی دابەشکراوە بەسەر ١٠ ناوچەی ناوەوەی شار و ١١ ناوچەی دەوروبەری شار. ناوەندەکە لە ناوچەی Altstadt (شاری کۆن) و ناوچەکانی سەردەمی گروندەرسایت (en) پێکدێت کە بریتین لە Nordvorstadt لە باکوور، Parkvorstadt لە ڕۆژھەڵات و Westvorstadt لە باشوور و ڕۆژاوا. زیادکراوەکانی دواتر بریتین لە Südstadt لە باشوور و Schönblick لە باشووری ڕۆژاوا. لە کۆتاییدا، کۆمەڵگە نیشتەجێبوونەکانی جۆری پلاتنبائۆ (en) ھەن، کە لە سەردەمی کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا (GDR) دروستکراون، ئەوانیش Weststadt و Nordstadtن لەگەڵ دوو ناوچەی پیشەسازی لە باکوور و ڕۆژاوا.

ئەو ١١ ناوچەیەی دەوروبەری شار بریتین لە گوندەکان کە لە سەدەی ٢٠ەمدا خرانە سەر شارەکە؛ سەرەڕای ئەوەش، زۆربەیان تا ئێستاش خەسڵەتی لادێییان پاراستووە:

  • گابێرندۆرف (خرایە سەر شار لە ١٩٩٤)
  • گێلمێرۆدا (١٩٩٤)
  • لێگێفیڵد/ھۆڵزدۆرف (١٩٩٤)
  • نیدەرگرونشتێت (١٩٩٤)
  • ئۆبەرفایمار/ئێھرینگسدۆرف (١٩٢٢)
  • پۆسێندۆرف (١٩٩٤)
  • شۆندۆرف (١٩٣٩)
  • سوسنبۆرن (١٩٩٤)
  • تاوباخ (١٩٩٤)
  • تیفۆرت (١٩٢٢)
  • ترۆبسدۆرف (١٩٩٤)

دیمۆگرافیا

[دەستکاری]
مێژووی ژمارەی دانیشتووان تا ٢٠١٠

بە درێژاییی سەدەکان، ڤایمار وەک شارۆچکەیەکی بچووک مایەوە کە کەمتر لە ٥٬٠٠٠ دانیشتووانی ھەبوو. کاتێک بوو بە پایتەختی ساکس-ڤایمار لە ساڵی ١٥٧٢دا، گەشەی دانیشتووان خێراتر بوو و ژمارەی دانیشتووان لە ٣٬٠٠٠ لە ساڵی ١٦٥٠ەوە بۆ ٦٬٠٠٠ لە ساڵی ١٧٥٠ زیادی کرد. لە دەوروبەری ساڵی ١٨٠٠، ڤایمار ٧٬٠٠٠ دانیشتووانی ھەبوو. ژمارەیان بەردەوام زیادی کرد بە درێژاییی ساڵان بۆ ١٣٬٠٠٠ لە ١٨٥٠، ٢٨٬٠٠٠ لە ١٩٠٠ و ٣٥٬٠٠٠ لە سەرەتای جەنگی جیھانیی یەکەم. لە ماوەی نێوان دوو جەنگەکەدا، پایتەختە نوێیەکەی توورینگیا بووژانەوەیەکی دانیشتووانی بەخۆیەوە بینی، کە بووە ھۆی ئەوەی ژمارەی دانیشتووان بگاتە ٦٥٬٠٠٠ لە ساڵی ١٩٤٠دا. لەو کاتەوە، ئاستی دانیشتووان وەستاوە. ساڵانی ٢٠٠٩ بۆ ٢٠١٢ گەشەیەکی مامناوەندی بە ڕێژەی نزیکەی ٠٫٣٥٪ لە ساڵێکدا بەخۆیەوە بینی، لەکاتێکدا کە دانیشتووان لە ناوچە گوندنشینەکانی سەر سنوور بە خێرایی کەم دەکەن. فراوانبوونی دەوروبەری شار تەنیا ڕۆڵێکی بچووکی بینی لە ڤایماردا. لە دوای یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا بۆ ماوەیەکی کورت لە دەیەی ١٩٩٠ەکاندا ڕوویدا، بەڵام زۆربەی ناوچەکانی دەوروبەری شارەکە کەوتبوونە ناو سنوورە کارگێڕییەکانی شارەکەوە.

زیادەی لەدایکبوون لە ساڵی ٢٠١٢دا +٣ بوو، ئەمە دەکاتە +٠٫٠ بۆ ھەر ١٬٠٠٠ دانیشتوویەک (تێکڕای توورینگیا: -٤٫٥؛ تێکڕای نیشتمانی: -٢٫٤). تێکڕای پوختی کۆچکردن لە ساڵی ٢٠١٢دا +٤٫٥ بوو بۆ ھەر ١٬٠٠٠ دانیشتوویەک (تێکڕای توورینگیا: -٠٫٨؛ تێکڕای نیشتمانی: +٤٫٦).[١٦] گرنگترین ناوچەکانی سەرچاوەی کۆچبەران بریتین لە ناوچە گوندنشینەکانی توورینگیا، زاکسن-ئانھاڵت (en) و زاکسن (en) ھەروەھا وڵاتانی بیانیی وەک پۆڵەندا، ڕووسیا، ئوکراینا، مەجارستان، سڕبیا، ڕۆمانیا و بولگاریا.[ژێدەر پێویستە]

ھاوشێوەی شارەکانی تری ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا، ڤایمار ژمارەیەکی کەمی دانیشتووانی بیانی ھەیە (بەراورد بە تێکڕای ئەڵمانیا): نزیکەی ٤٫٠٪ بەپێی ڕەگەزنامە ئەڵمانی نین، لەکاتێکدا ٧٫٩٪ پاشخانی کۆچبەرییان ھەیە (بەپێی سەرژمێریی ٢٠١١ی یەکێتیی ئەورووپا (en)).[١٧] بە پێچەوانەی تێکڕای نیشتمانییەوە، گەورەترین گرووپەکانی کۆچبەران لە ڤایمار بریتین لە ڤێتنامییەکان (en)، ڕووسەکان (en) و ئۆکراینییەکان (en).[ژێدەر پێویستە] لە ساڵانی ڕابردوودا، باری ئابووریی شارەکە باشتر بووە: ڕێژەی بێکاری لە ٢٠٪ لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە دابەزی بۆ ٥٫١٪ لە ساڵی ٢٠١٩.[١٨] بەھۆی بێخواییی فەرمی لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵاتی پێشوودا، زۆربەی دانیشتووان بێ ئایینن. ٢١٫١٪ ئەندامی کڵێسای ئینجیلی لە ئەڵمانیای ناوەندی (en)ن و ٦٫٨٪یش کاتۆلیکن (بەپێی سەرژمێریی ٢٠١١ی یەکێتیی ئەورووپا).[١٩]

کولتوور، شوێنە سەرنجڕاکێشەکان و دیمەنی شار

[دەستکاری]
ڤایماری کلاسیکی
UNESCO World Heritage Site
پارکی سەر ئیلم
Criteriaکولتووری: iii, vi
Reference846
Inscription1998 (22ەم session)

شوێنەوارەکانی میراتی جیھانی

[دەستکاری]

دوو شوێنەواری میراتی جیھانی (en) لە ڤایمار یەکدەگرنەوە:

  • شوێنەواری میراتی جیھانیی ڤایماری کلاسیک (en) لە ١١ شوێن پێکدێت کە پەیوەستن بە ڤایمار وەک ناوەندێکی ئەورووپیی سەردەمی ڕۆشنگەری لە ماوەی سەدەی ھەژدەھەم و سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا.[٣]
  • شوێنەواری میراتی جیھانیی باوھاوس و شوێنەکانی لە ڤایمار، دێسائۆ و بێرناو (en) شەش شوێنی جیاواز لەخۆدەگرێت، دووانیان لە ڤایمارن، کە پەیوەستن بە قوتابخانەی ھونەریی باوھاوسەوە، کە کاریگەرییەکی شۆڕشگێڕانەی ھەبوو لەسەر بیرکردنەوە و پراکتیکی تەلارسازی و ئیستاتیکیی سەدەی بیستەم.[٤]

مۆزەخانەکان

[دەستکاری]

ڤایمار خاوەنی چەندین مۆزەخانەی جۆراوجۆرە:

  • مۆزەخانەی نیشتمانیی گۆتە (en) لە فراوینپلان ژیانی یۆھان ڤۆڵفگانگ ڤۆن گۆتە (en) لە شوێنی نیشتەجێبوونی پێشوویدا پیشان دەدات.
  • ماڵی باخچەکەی گۆتە لەناو پارک ئان دێر ئیلم (en) پێشانگایەک لەسەر گۆتە و پەیوەندییەکەی بە سروشتەوە پیشان دەدات.
  • مۆزەخانەی شیلەر لە شەقامی شیلەر ژیانی فریدریش شیلەر لە شوێنی نیشتەجێبوونی پێشوویدا پیشان دەدات.
  • ئەرشیڤی گۆتە و شیلەر لە شەقامی ھانس-ڤاڵ میراتی گۆتە، شیلەر و چەندین ھونەرمەندی تر کۆدەکاتەوە. لە ساڵی ٢٠٠١دا، بوو بە ئەندام لە بەرنامەی یادەوەریی جیھانی یوونێسکۆ.
  • ڤیتومسپالایس لە گۆڕەپانی شانۆ شێوازی ژیانی دادگای سەردەمی مۆدێرنی سەرەتایی پیشان دەدات بە کەلوپەلی وەک مۆبیلیات و پۆرسەلینەوە.
  • ماڵی لیست لە شەقامی مارین ژیانی فرانز لیست لە شوێنی نیشتەجێبوونی ھاوینەی پێشوویدا پیشان دەدات.
  • ئەرشیڤی نیچە (en) لە شەقامی ھومبۆڵت ژیان و میراتی فریدریش نیچە پیشان دەدات.
  • مۆنۆمێنتی بوخێنڤاڵد لە کەمپی کۆکردنەوەی بوخێنڤاڵد (en)ی پێشوودا یادی قوربانیانی تیرۆری نازییەکان دەکاتەوە.
  • مۆزەخانەی باوھاوس (en) لە گۆڕەپانی شانۆ پێشانگایەک سەبارەت بە قوتابخانەی دیزاینی باوھاوس پیشان دەدات.
  • مۆزەخانەی کۆشک لە ناو کۆشکی نیشتەجێبوونەکەدا کەلوپەلی کۆنی سەردەمی مۆدێرنی سەرەتایی و کەرەستەکانی تری ژیانی دادگا پیشان دەدات.
  • کتێبخانەی دوچێس ئانا ئەمالیا (en) لە گۆڕەپانی دیموکراسی کتێبخانەیەکی گرنگی سەردەمی مۆدێرنی سەرەتایییە کە چەندین شتی چاپکراوی جۆراوجۆری تێدایە.
  • مۆزەخانەی نوێ لە گۆڕەپانی ڤایمار پێشانگایەکی ھونەری ھاوچەرخ پیشان دەدات.
  • مۆزەخانەی شار (en) لە شەقامی کارل-لیبکنێخت مێژووی شارەوانیی ڤایمار پیشان دەدات.
  • ھۆڵی ھونەریی ھاری گراف کێسلەر لە گۆڕەپانی گۆتە میوانداریی پێشانگا خولاوەکانی ھونەرمەندانی ھاوچەرخ دەکات.
  • ھاوس ئام ھۆرن (en) لە شەقامی ئام ھۆرن یەکەم بینا بوو کە بەتەواوی لەسەر بنەماکانی دیزاینی قوتابخانەی ھونەریی باوھاوس دروست کرا.
  • گۆڕستانی میرەکان (en) لە گۆڕستانە مێژوویییەکەدا گۆڕێکی گەورەیە بۆ ھاووڵاتییە بەناوبانگەکانی ڤایمار وەک گۆتە و شیلەر ھەروەھا دوکەکانی ساکس-ڤایمار.
  • مۆزەخانەی پێش مێژوو و مێژووی سەرەتاییی توورینگیا لە شەقامی ھومبۆڵت چەندین کەرەستەی مێژووی سەرەتاییی توورینگیا وەک دۆزراوە شوێنەوارییەکان پیشان دەدات.
  • مۆزەخانەی ھەنگەوانیی ئەڵمانی لە شەقامی ئیلم لە ناوچەی ئۆبەرفایمار تاکە پێشانگای تایبەت بە ھەنگ و ھەنگەوانییە لە ئەڵمانیا.

دیمەنی شار

[دەستکاری]

ناوەندە مێژوویییەکەی شاری ڤایمار دەکەوێتە نێوان ڕووباری ئیلم لە ڕۆژھەڵات، شەقامی گرابن لە باکوور، گۆڕەپانی گۆتە و گۆڕەپانی شانۆ لە ڕۆژاوا و شەقامی شیلەر لە باشوور. دوو گۆڕەپانە ناوەندییەکەی بریتین لە گۆڕەپانی بازاڕ لە باشوور (لەگەڵ ھۆڵی شار) و گۆڕەپانی ھێردەر لە باکوور (لەگەڵ کڵێسا سەرەکییەکە). سەرەڕای بنەچە مێژوویییەکەی لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە، تەنیا چەند بینایەکی سەدەکانی ناوەڕاستی تێدایە، چونکە زۆربەیان لە ئاگرە بەردەوامەکاندا لە مێژووی شارەکەدا ڕووخاون. زۆربەی بیناکانی ئەم ناوچەیە دەگەڕێنەوە بۆ سەدەکانی ١٧ و ١٨یەم. سەرەڕای ئەوەش، ڤایمار دوو دەوروبەری کۆنی ھەیە: لە باکوور، Jakobsvorstadt لە دەوروبەری کڵێسای قەدیس جەیمس (بنەچەی سەدەکانی ناوەڕاست) و یەکێکی تر لە باشوور لە دەوروبەری گۆڕەپانی فراوینپلان. زۆرینەی بیناکانی ئەم ناوچانەش دەگەڕێنەوە بۆ سەدەکانی ١٧ و ١٨یەم. لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩یەم و سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، ڤایمار بە ھەموو ئاراستەکاندا گەشەی کرد. بەھۆی ڕۆڵی وەک «شاری بەرپرسان»، خانووەکانی ئەم ناوچانە گەورەتر و جێگیرترن لەچاو زۆرێک لە گەڕەکەکانی ھاوشێوەی سەردەمی گروندەرسایت (en) لە ئەڵمانیا. باشترین ناوچەکان ئەوانەن کە دەکەونە ڕاست و چەپی پارک ئان دێر ئیلم (en) لە باشووری ڕۆژھەڵات، لەکاتێکدا گەڕەکەکانی ڕۆژاوا و باکوور سادەترن و لە بەشە دەرەکییەکانیاندا تێکەڵن بە ناوچەی پیشەسازی. لە سەردەمی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵاتدا، دوو کۆمەڵگەی نیشتەجێبوونی نوێی پلاتنبائۆ (en) لە ڕۆژاوا و باکووری شارەکە دروست کران. دوای ساڵی ١٩٩٠، فراوانبوونی دەوروبەری شار بۆ ماوەیەکی کورت ڕوویدا و قەزا گوندنشینەکانی ڤایمار گەشەیەکی بەرچاویان بەخۆیەوە بینی وەک بەشێک لە شارە گەورەکە.

شوێنە سەرنجڕاکێشەکان و میراتی تەلارسازی

[دەستکاری]

بینا ئایینییەکان

[دەستکاری]

کڵێسای سەرەکیی شارەکە بریتییە لە کڵێسای ئینجیلیی قەدیس پیتەر و پۆڵس (en) لە گۆڕەپانی ھێردەر (کە بە کڵێسای ھێردەر ناسراوە). دوای ئاگرکەوتنەوەیەک لە دەوروبەری ساڵی ١٥٠٠ بە شێوازی گۆتیکی درەنگ دروستکرایەوە. لە نێوان ساڵانی ١٧٢٦ و ١٧٣٥، بەشی ناوەوەی بە شێوازی بارۆک لەلایەن یۆھان ئەدۆلف ڕیشتەرەوە نۆژەنکرایەوە. یۆھان گۆتفرید ھێردەر (en) لە نێوان ساڵانی ١٧٦٦ و ١٨٠٣دا سەرۆکی کڵێساکە بوو. دووەم کڵێسای کۆنی ئینجیلی لە ڤایمار کڵێسای قەدیس جەیمسە لە گۆڕەپانی ڕۆڵپلاتز، کە لە ساڵی ١٧١٢ بە شێوازی بارۆک دروستکرایەوە. کڵێسای کاسۆلیکیی ڕۆمانیی ڤایمار تەرخان کراوە بۆ دڵی پیرۆز و لە نێوان ساڵانی ١٨٨٨ و ١٨٩١ بە شێوەیەکی مێژووییزم بە لاساییکردنەوەی کڵێسای گەورەی فلۆرەنس (en) دروست کراوە. کڵێسایەکی تر کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسیی ڕووسییە لە ناو گۆڕستانە مێژوویییەکەدا. لە ساڵی ١٨٦٢ وەک کەنیسەی ناشتنی دوچێسی گەورە ماریا پاڤلۆڤنا (en) دروست کرا و یەکێک بوو لە یەکەمین بینا بە شێوازی ڕووسییەکان لە ئەڵمانیا.

کڵێسا سەرنجڕاکێشەکانی ناوچەکانی دەوروبەری شار بریتین لە کڵێسای لوتەریی گێلمێرۆدا (en)، کە سەرچاوەی ئیلھام بوو بۆ چەندین تابلۆی لیۆنێل فاینینگەر (en)، و کڵێسای لوتەریی ئۆبەرفایمار (en)، کە پێشتر دێرێک بووە، و نموونەیەکی باشی تەلارسازیی گۆتیکە لە ڤایمار.

قەڵا و کۆشکەکان

[دەستکاری]

بەھۆی ڕۆڵی وەک شوێنی نیشتەجێبوونی دوکەکان، ڤایمار دەوڵەمەندە بە قەڵا و کۆشکی سەردەمی مۆدێرنی سەرەتایی. گەورەترینیان بریتییە لە شڵۆسی شارۆچکە (en) لە گۆڕەپانی قەڵا لە ناوەندی شارەکە. بینا چوار باڵییەکەی ئەمڕۆ دوای ئاگرێکی گەورە لە ساڵی ١٧٧٤ دەستی پێکرد. تاوەرەکە و بینای باستیل لە لێواری باشووری ڕۆژاوای، پاشماوەی قەڵا کۆنەکانن لەم شوێنەدا.

ماڵی میرەکان (Fürstenhaus) لە گۆڕەپانی دیموکراسی یەکەمین بینای پەرلەمان بوو لە ڤایمار، کە لە دەیەی ١٧٧٠ەکاندا دامەزرا. ئەمڕۆ لەلایەن قوتابخانەی مۆسیقای ڤایمارەوە بەکاردەھێنرێت. کۆشکی سەوز لە تەنیشت ماڵی میرەکانەوە لە دەیەی ١٥٦٠ەکاندا بە شێوازی ڕێنێسانس دروست کرا و ئەمڕۆ میوانداریی کتێبخانەی دوچێس ئانا ئەمالیا (en) دەکات. کۆشکی زەرد لە بازاڕی سەوز لە ساڵی ١٧٠٣ دروست کرا و ئەمڕۆ کتێبخانەی شارەوانییە. کۆشکی سووری تەنیشتی ھەروەھا بەشێکە لە کتێبخانەکە و لە دەیەی ١٥٧٠ەکاندا دروست کرا. ڤیتومسپالایس کۆشکێکی بچووکترە بۆ بێوەژنەکان لە نزیک گۆڕەپانی شانۆ، کە لە ساڵی ١٧٦٨ دامەزرا. بینا لاوەکییەکانی شوێنی نیشتەجێبوونی دوکایەتی بریتین لە Husarenstall (١٧٧٠)، کە دواتر بوو بە شوێنی نیشتەجێبوونی شارلۆت ڤۆن شتەین (en) لە شەقامی ئاکەرڤاند، Marstall (دەیەی ١٨٧٠) لە گۆڕەپانی کێگێل، کە ئەمڕۆ وەک ئەرشیڤی دەوڵەتی توورینگیا بەکاردەھێنرێت و Reithaus (دەیەی ١٧١٠) لە ناو پارک ئان دێر ئیلم.

سەرەڕای ئەوەش، چەندین شوێنی نیشتەجێبوونی لادێییی دوکایەتیی سەرنجڕاکێش لە دەوروبەری ڤایمار ھەن. ئەوان بە پارک و باخچە جوانەکانیان جیاکەرەوەن. کۆشکی بێلڤێدێر (en)، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ڤایمار لە نێوان ساڵانی ١٧٢٤ و ١٧٣٢ بە شێوازی بارۆک دروست کرا لەگەڵ باخچەیەکی پڕتەقاڵ لە نزیک دارستانێکی ڕاوکردنی دوکایەتییەوە. لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ڤایمار، لە ئێتەرسبۆرگ (en) کۆشکێکی تری ڕاوکردنی دوکایەتی ھەیە لە تەنیشت چیای ئێتەرسبێرگ و دارستانەکەیەوە، کە پێی دەوترێت کۆشکی ئێتەرسبۆرگ (en). ئەویش لە نێوان ساڵانی ١٧٠٦ و ١٧١١ بە شێوازی بارۆک دروست کرا. سێیەمین شوێنی نیشتەجێبوونی ھاوینە، کۆشکی تیفۆرت (en)، دەکەوێتە تیفۆرت (en)، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ڤایمار. کۆشکە بچووکەکە لە پارکێکی فراواندا لە دۆڵی ئیلم لە ساڵی ١٧٧٥ بە شێوازی بارۆکی درەنگ نۆژەنکرایەوە.

شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی تر

[دەستکاری]
  • ھۆڵی شار لە گۆڕەپانی بازاڕ لە نێوان ساڵانی ١٨٣٧ و ١٨٤١ بە شێوازی نیۆ-گۆتیک لەلایەن ھاینریش ھێسەوە دروست کرا دوای ئەوەی بینا کۆنەکەی پێشتر (سەدەی ١٥یەم) سووتا.
  • دوو بینا سەرەکییەکەی زانکۆی باوھاوس (en) لە شەقامی مارین ئایکۆنی تەلارسازیی سەردەمی مۆدێرنی سەرەتایی سەدەی ٢٠ەمن. ھەردووکیان لەلایەن ھێنری ڤان دی ڤێلدە (en)ەوە لە نێوان ساڵانی ١٩٠٤ و ١٩١١ دروست کران. ئەوان خاڵی گواستنەوەن لە مێژووییزمی کۆنتر و ئارت نۆڤۆوە بۆ شێوازی مۆدێرنی نێونەتەوەییی نوێ لە ئەڵمانیا لە ڕێگەی شێوە کارایییەکانیانەوە (بۆ نموونە پەنجەرەی سەقف بۆ بارودۆخی کارکردنی باشتر لە ژوورەوە).
  • شانۆی نیشتمانیی ئەڵمانیا لە گۆڕەپانی شانۆ لە ١٩٠٦/٠٧ بە شێوازی نیۆ-کلاسیک دروست کرا. دوو بینای پێش ئەو لە دوای ساڵانی ١٧٧٩ و ١٨٢٥ وەک شانۆی دادگای دوکایەتی لە سەردەمی زێڕینی ڤایماردا بەکاردەھێنران. لە ساڵی ١٩١٩، ئەنجومەنی نیشتمانیی ڤایمار (en) دەستووری ڤایماری لەم شانۆیەدا داڕشت.
  • گاوفۆڕوم لە گۆڕەپانی ڤایمار ناوچەیەکی حکومیی نوێنەرایەتییە بە شێوازی ڕۆمانی-فاشیست لە نێوان ناوەندی شارەکە و وێستگەی سەرەکی. ئەم گاوفۆڕومە، کە لەلایەن ھێرمان گیسلەر (en)ەوە دیزاین کرابوو، تاکە ناوچەی حکومیی نازی بوو کە لە دەرەوەی بەرلین دروست کرا (لە کاتێکدا پلانیان ھەبوو بۆ ھەموو پایتەختەکانی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا). ئەمڕۆ میوانداریی بەڕێوەبەرایەتیی کارگێڕیی دەوڵەتی توورینگیا دەکات.
  • پارک ئان دێر ئیلم (en) گەورەترین پارکی شارەکەیە بە درێژاییی ڕووباری ئیلم (en) لە نێوان کۆشکی دوکایەتی و ناوچەی ئۆبەرفایمار. لە نێوان ساڵانی ١٧٧٨ و ١٨٣٣ دامەزرا و ئەمڕۆ باخچەیەکی دیمەنی ئینگلیزییە (en)، کە بەشێکە لە میراتی جیھانیی یوونێسکۆ. شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی ناو پارکەکە بریتین لە ماڵی باخچەی گۆتە (دەیەی ١٦٩٠ەکان) و ماڵی ڕۆمانی (بە شێوازی پەرستگایەکی ڕۆمانی، دەیەی ١٧٩٠ەکان).
  • گۆڕستانە مێژوویییەکە لە شەقامی کارل-ھاوسکنێخت لە ساڵی ١٨١٨ کرایەوە و گۆڕی گۆتە، شیلەر و چەندین کەسایەتیی بەناوبانگی تری ڤایمار لەخۆدەگرێت.
  • مۆنۆمێنتی گۆتە-شیلەر لە گۆڕەپانی شانۆ بەناوبانگترین مۆنۆمێنتە لە ڤایمار. لەلایەن ئێرنست ڕیتشل (en)ەوە لە نێوان ساڵانی ١٨٥٢ و ١٨٥٧ دروست کراوە و تەرخان کراوە بۆ گۆتە و شیلەر، کە گرنگترین شاعیرەکانی وێژەی کلاسیکی ئەڵمانین.
  • مۆنۆمێنتێکی تاڕادەیەک نەناسراو سندووقی ڕووناکیی لینینە لە ناو ھۆڵی شانۆی "لا ڕیدۆت". ئەوە کۆپییەکی پەنجەرەیەکی شووشەیییە لەلایەن ئەلێکساندەر لیۆنیدۆڤیچ کۆرۆلیۆڤەوە کە لینین لە پێترۆگراد (سەنت پیتەرزبورگ) پیشان دەدات.[٢٠]

بۆنەکان

[دەستکاری]

لە ساڵی ١٩٩٨ەوە، ڤایمار میوانداریی ڤیستیڤاڵی ساڵانەی ھاڤینی ییدیشی ڤایمار (en) دەکات، کە ئاھەنگێکی گەورەیە بۆ مۆسیقای کلێزمەر (en)، گۆرانیی ییدیشی (en)، زمانی ییدیشی (en)، سەما و کولتوور.

بازاڕی پیاز (Weimarer Zwiebelmarkt) ڤیستیڤاڵێکی ساڵانەیە کە لە مانگی تشرینی یەکەمدا لە ڤایمار بەڕێوەدەچێت و گەورەترین ڤیستیڤاڵی توورینگیایە. ڤیستیڤاڵەکە بۆ ماوەی ٣ ڕۆژ بەڕێوەدەچێت و نزیکەی ٥٠٠ دوکان و زیاتر لە ١٠٠ نمایشی سەر شانۆ لە سەرانسەری شارەکەدا دادەنرێن.[٢١]

ڤایمار بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٦٥٣ ئاھەنگی بازاڕی پیازی گێڕا. دوکانەکان بە شێوەیەکی گشتی پرچی پیاز، ھونەر و کاری دەستیی بابەتیی و چەندین خواردنی بنەمادار بە پیاز پێشکەش دەکەن، لەوانە کێکی پیاز، شۆربای پیاز و نانی پیاز. ڤیستیڤاڵەکە ھەروەھا میوانداریی چەندین باخچەی بیرە، مۆسیقای ڕاستەوخۆ، شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی پێشانگا و چەرخوفەلەکێک (en) دەکات.

چەندین یانە ھەن کە ھەفتەی جارێک یان دوو جار مۆسیقای ڕاستەوخۆ پێشکەش دەکەن. ھەروەھا یانەیەکی قوتابیان (en) لە ناوەندی شارەکەدا ھەیە کە ھەروەھا بۆنەی دیسکۆ و مۆسیقای ڕاستەوخۆ لە شەوانی ھەینی و شەممەدا پێشکەش دەکات (Kasseturm). چەندین شانۆ و شوێنی کابارێی بچووکتر ھەن جگە لە "DNT"ی گەورە (شانۆی نیشتمانیی ئەڵمانیا). چوار سینەما ھەن لەوانەش سینەمایەکی سێ-ڕەھەندی (3-D)،[٢٢] و شوێنێکی بۆڵینگ[٢٣] لە ئەتریۆمی ڤایمار، کە مۆڵی ناوخۆیییە.

ئابووری و ژێرخان

[دەستکاری]

کشتوکاڵ، پیشەسازی و خزمەتگوزارییەکان

[دەستکاری]

ئەو ناوچەیەی دەوروبەری ڤایمار تاڕادەیەک بەپیتە و ٤٨٪ی ڕووبەری شارەوانییەکە بۆ بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی بەکاردەھێنرێت. باوترین بەرھەمە کشتوکاڵییەکان بریتین لە دانەوێڵە، گەنمەشامی و ڕەیپسید (تۆوی زەیت) (en)، لەکاتێکدا بەرھەمە کشتوکاڵییە بەناوبانگەکانی ناوچەی ڤایمار بریتین لە پەتاتە (بە تایبەتی لە ھایخەلھایم (en)، کە ٧ kiloمەتر (٤٫٣ میل) لە باکوورەوەیە) بۆ خواردنی کڵۆسەی توورینگی (de) (کنۆدل (en) لە پەتاتە)، پیاز (لە ھێلدرونگن (en) و ئۆلدیسلێبن (en)، کە ٤٥ kiloمەتر (٢٨ میل) لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوەیە)، کە لە بازاڕی پیازی ڤایمار لە مانگی تشرینی یەکەمدا دەفرۆشرێن، و شەرابی زالە-ئونشتروت (en) لە باد زولزا (en)، کە ٢٥ kiloمەتر (١٦ میل) لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوەیە.

پیشەسازی ھەرگیز لە ڤایماردا باڵادەست نەبووە، سەرەڕای ئەوەش تا ساڵی ١٩٩٠ چەندین کارگەی گەورە لە کەرتە جیاوازەکاندا ھەبوون. دوای یەکگرتنەوە، نزیکەی ھەموو کارگەکان داخران، یان بەھۆی ئەوەی نەیانتوانی خۆیان لەگەڵ ئابووریی بازاڕی ئازاد بگونجێنن یان لەبەر ئەوەی حکوومەتی ئەڵمانیا فرۆشتیانی بە بازرگانانی ڕۆژاوای ئەڵمانیا کە دایانخستن بۆ ڕێگریکردن لە کێبڕکێ لەگەڵ کۆمپانیاکانی خۆیان.[ژێدەر پێویستە] لە لایەکی ترەوە، لە سەرەتای دەیەی ١٩٩٠ەکانەوە حکوومەتی فیدراڵی دەستی کرد بە دابینکردنی ھاوکاریی دارایی بۆ دامەزراندنی کۆمپانیای نوێ، بەڵام کاتێکی زۆری خایاند تا بارودۆخی ئابووری لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٠٦دا جێگیر بوو. لەو کاتەوە، بێکاری کەمی کردووە و بەگشتی، ھەلی کاری نوێ پەرەی سەندووە. ئەمڕۆ، چەندین کۆمپانیای بچووک و مامناوەند لە ڤایمار ھەن کە زیاتر سەرنجیان لەسەر تەکنەلۆژیای کارەبایی و ئەندازیارییە. سەرەڕای ئەوەش، دامەزراندنی کارگەی نوێ زۆر لە سەرنجی حکوومەتی خۆجێییدا نییە، چونکە زیاتر سەرنجی لەسەر پەرەپێدانی گەشتیاری و خزمەتگوزارییەکانە.[ژێدەر پێویستە] گەورەترین کۆمپانیاکان کە لە ڤایمار بەرھەمھێنانیان ھەیە بریتین لە بایەر (en) (کارگەی دەرمانسازی)، کۆکا کۆلا (en) (خواردنەوەکان) و ھیدرێما (en) (کارگەی بارھەڵگری قورس). ناوچەیەکی بازرگانیی گەورەی نوێ لە دەیەی ١٩٩٠ەکاندا لە شارەوانیی دراوسێی نۆھرا (en) دامەزرا کە سەرنجی لەسەر لۆجستی و دابەشکردنە.

بەھۆی مێژووی وەک پایتەختێک، ڤایمار تا ئەمڕۆش ناوەندێکی خزمەتگوزارییە حکومییەکانە. سەرەڕای ئەوەش، کەرتە داھێنەرەکانی وەک ڕاگەیاندن، ڕیکلام، تەلارسازی و دیزاین گرنگن بۆ ئابووریی ڤایمار. گرنگترین کەرت گەشتیارییە کە ٣٬٥٠٠ جێگەی نووستنی ھوتێل، ٣٥٠٬٠٠٠ سەردانیکەر و ٦٥٠٬٠٠٠ مانەوەی شەوانەی لە ھوتێلەکاندا ھەبووە لە ساڵی ٢٠١٢دا و ژمارەیەکی زۆر لە سەردانیکەرانی یەک ڕۆژەی ئەڵمانی. خزمەتگوزارییەکانی تر وەک فرۆشی تاک، پێشانگا بازرگانییەکان و نەخۆشخانە پسپۆڕییەکان زیاتر لەلایەن شارەکانی دراوسێی ئێرفورت و یێنا و ژێرخانەکەیانەوە دابین دەکرێن.

گواستنەوە

[دەستکاری]

بە شەمەندەفەر

[دەستکاری]
وێستگەی شەمەندەفەری ڤایمار (en)

ڤایمار لە ڕێگەی ھێڵی ئاسنی توورینگیاوە (en) بە لایپزیگ لە ڕۆژھەڵات و بە فرانکفۆرت (en)/کاسل لە ڕۆژاوا دەبەسترێتەوە. سەرەڕای ئەوەش، چەند ھێڵێکی ئاسنی ناوچەیی ھەن بۆ گێرا (en) لە ڕێگەی یێنا (en) و بۆ کرانیشفێڵد (en) لە ڕێگەی باد بێرکا (en). ئەمڕۆ، شەمەندەفەری دوورمەودا ھەیە بۆ فرانکفۆرت لە ڕێگەی ئێرفورت و فولدا (en) و بۆ دریسدن (en) لە ڕێگەی لایپزیگ و شەمەندەفەری ناوچەیی بۆ گۆتینگن (en) و ئایزناخ (en) لە ڕێگەی ئێرفورت، بۆ ھالە (en) لە ڕێگەی ناومبۆرگ (en)، بۆ ئاڵتنبۆرگ (en)، گلاوخاو (en)، تزڤیکاو (en) و گرایتس (en) لە ڕێگەی یێنا و گێرا و بۆ کرانیشفێڵد. دوای کردنەوەی ھێڵی نوێی ھێڵی ئاسنی خێرای ئێرفورت-لایپزیگ/ھالە (en) لە ساڵی ٢٠١٥، ڤایمار لە تۆڕی شەمەندەفەری دوورمەودای ئەڵمانیا دابڕا. بەڵام خزمەتگوزاریی شەمەندەفەری ناوچەیی زیاد کرا بۆ بەستنەوەی ڤایمار بە وێستگەکانی ICE (en) لە ئێرفورت، ھالە و لایپزیگ.

لە بواری گواستنەوەی باردا، وێستگەیەکی گواستنەوەی باری فرەشێواز (en) لە ڤیسێلباخ ھەیە (Güterverkehrszentrum/GVZ) کە بەستراوەتەوە بە ھێڵی ئاسن و ئۆتۆبانەوە، بە دووریی ١٥ kiloمەتر (٩٫٣ میل) لە ڕۆژاوای ڤایمار.

بە ڕێگاوبان

[دەستکاری]

ڤایمار دەکەوێتە سەر ئۆتۆبانی فیدراڵیی ٤ (en) (فرانکفۆرت (en)–دریسدن (en)). سەرەڕای ئەوەش، دوو ڕێگای فیدراڵی ھەن بۆ ئێرفورت و یێنا (ڕێگای فیدراڵیی ٧ (en)) و بۆ ڕودۆلشتات (en) و کۆلێدا (en) (ڕێگای فیدراڵیی ٨٥ (en)) ھەروەھا چەند ڕێگایەکی ناوچەیی بۆ سۆمەردا (en)، ئۆسمانشتێت (en) و ماگدالا (en). ڕێگایەکی دەرەکی (کە بە دەوری شاردا دەسوڕێتەوە) لە دەیەی ٢٠٠٠ەکاندا لە باکوور و ڕۆژاوای ڤایمار دروست کرا؛ بەردەوامبوونی لە ڕۆژھەڵات و باشوور گفتوگۆی لەسەر دەکرێت، بەڵام نەخراوەتە پلانی کۆتایییەوە بەھۆی ھەندێک سەختی لە دیاریکردنی ڕێڕەوەکەیدا.

بە فڕۆکەوانی

[دەستکاری]

فڕۆکەخانەی ئێرفورت-ڤایمار (en) بە دووریی نزیکەی ٣٠ kiloمەتر (١٩ میل) لە ڕۆژاوای ڤایمار ھەڵکەوتووە. لە دەیەی ١٩٩٠ەکاندا بە شێوەیەکی گەورە فراوان کرا، بەڵام ئەو بەرزبوونەوە پێشبینیکراوەی ژمارەی سەرنشینان ڕووی نەدا، بۆیە ھاتوچۆی ئاسمانیی کەمە، زیاتر بۆ ناوچە پشووەکانی دەریای ناوین. گەشتەکانی تر لە ڕێگەی فڕۆکەخانەی فرانکفۆرتەوە ئەنجام دەدرێن، کە دەتوانرێت لە ماوەی ٣ کاتژمێردا پێی بگەیت، ھەروەھا لە ڕێگەی فڕۆکەخانەی بەرلین براندنبۆرگ (en)ەوە، کە ئەویش نزیکەی ٣ کاتژمێر دوورە.

بە پایسکیل

[دەستکاری]

لێخوڕینی پایسکیل زیاتر باو دەبێت لەوەتەی دروستکردنی ڕێڕەوی پایسکیلی کوالیتی بەرز لە دەیەی ١٩٩٠ەکانەوە دەستی پێکردووە. بۆ گەشتیاری، ڕێڕەوی ئیلم و ڕێڕەوی ڕیزی شارەکانی توورینگیا (Radweg Thüringer Städtekette) ھەن. ھەردووکیان خاڵە سەرنجڕاکێشە گەشتیارییەکان بەیەکەوە دەبەستنەوە، یەکەمیان بە درێژاییی دۆڵی ئیلم (en) لە دارستانی توورینگیا (en)وە بۆ ڕووباری زالە (en) و دووەمیان نزیک لە ڕێگای سەدەکانی ناوەڕاستی ڤیا ڕێگیا (en) لە ئایزناخ (en)ەوە لە ڕێگەی گۆتا (en)، ئێرفورت، ڤایمار، و یێنا (en) بۆ ئاڵتنبۆرگ (en). سەرەڕای ئەوەش، ڕێڕەوی بابەتیی وەک ڕێڕەوی پایسکیلی گۆتە و ڕێڕەوی پایسکیلی فاینینگەر ھەن. بۆ ھاتوچۆی ڕۆژانەی ناو شار، ھەندێک ھێڵی پایسکیل بە درێژاییی چەندین شەقامی سەرەکی ھەن. کرێی پایسکیل لە ناوەندی شاردا بەردەستە.

خزمەتگوزاریی پاس

[دەستکاری]

بۆ شارێکی بچووک، ڤایمار خزمەتگوزارییەکی باشی ڕێڕەوەکانی پاسی شاری ھەیە، کە خزمەتی ھەموو شارۆچکە و گوندەکانی دەوروبەریش دەکات. ڕێڕەوێکی پاسی کاتژمێری خزمەتی مۆنۆمێنتی بوخێنڤاڵد دەکات و پاسە کۆنەکان (en) (ئۆڵدتایمەر) لە ناوەندی مێژووییی شارەکەدا کار دەکەن. ھەموو ڕێڕەوەکانی پاس لە گۆڕەپانی گۆتە لە ناوەندی شارەکە بەیەکەوە دەبەسترێنەوە، و زۆربەیان خزمەتی وێستگەی سەرەکیی شەمەندەفەریش دەکەن. تڕامەکان لە ساڵی ١٨٩٩ تا ١٩٣٧ خزمەتی شارەکەیان دەکرد. خزمەتگوزاریی پاسی کارەبایی (en) لە ساڵی ١٩٤٨ دەستی پێکرد و لە ساڵی ١٩٩٣ کۆتایی پێھات.[٢٤]

پەروەردە

[دەستکاری]
بینای سەرەکیی زانکۆ

دوای یەکگرتنەوە، سیستەمی پەروەردەیی دووبارە ڕێکخرایەوە. ھەندێک لە ئەکادیمیاکان یەکخران بۆ پێکھێنانی زانکۆی نوێی باوھاوس (en)، کە لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزرا بە نزیکەی ٤٬٢٠٠ قوتابی و سەرنجدان لەسەر تەلارسازی، دیزاین و ڕاگەیاندن. قوتابخانەی مۆسیقای لیست (en) زانکۆیەکە کە تەرخان کراوە بۆ مۆسیقا و پەروەردەی مۆسیقا کە لە ساڵی ١٨٧٢ دامەزراوە و ئەمڕۆ ٨٥٠ قوتابیی ھەیە. سەرەڕای ئەوەش، سێ گیمنازیۆم (en)ی ئاسایی ھەن، لەگەڵ گیمنازیۆمی مۆسیقای کۆشکی بێلڤێدێر، کە قوتابخانەیەکی ناوخۆییی بژاردەیە و جەخت لەسەر مۆسیقا دەکاتەوە، و قوتابخانەی نێونەتەوەییی توورینگیا کە پڕۆگرامێکی خوێندنی نێونەتەوەیی (و زمانی بیانی) ھەیە.

گرنگترین ئەرشیڤەکان لە ڤایمار بریتین لە ئەرشیڤی گۆتە و شیلەر (کە ئەندامی بەرنامەی یادەوەریی جیھانی یوونێسکۆیە) بە سەرنجدان لەسەر مێژووی وێژەی ئەڵمانی و ئەرشیڤی سەرەکیی دەوڵەتی توورینگیا کە بەڵگەنامە حکومییەکانی ٥٠٠ ساڵی ڕابردووی تێدایە. کتێبخانەی دوچێس ئانا ئەمالیا (en) میوانداریی کتێب و بەڵگەنامەکانی مێژووی وێژەیی و کولتووری ئەڵمانی دەکات.

سیاسەت

[دەستکاری]

سەرۆکی شارەوانی و ئەنجومەنی شار

[دەستکاری]

دوایین ھەڵبژاردنی سەرۆکی شارەوانی لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٤ بەڕێوەچوو، و ئەنجامەکان بەم شێوەیە بوون:

e • d 
کاندید پارت دەنگەکان %
پیتەر کلاینە سەربەخۆ (en) (CDU (en)/Weimarwerk) 21,808 72.7
شتێفان مارکوس گیبڵ پارتی چەپ (en) 3,057 10.2
ئەندریاس لێپس ھاوپەیمانی ٩٠/سەوزەکان (en) 2,923 9.7
ئەندرێ شتۆر پارتی سۆسیال دیموکرات 2,192 7.3
دەنگە دروستەکان 29,980 97.6
دەنگە پووچەڵەکان 745 2.4
کۆی گشتی 30,725 100.0
دەنگدەران/ڕێژەی بەشداری 50,968 60.3
سەرچاوە: Wahlen in Thüringen

دوایین ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی شار لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٤ بەڕێوەچوو، و ئەنجامەکان بەم شێوەیە بوون:

e • d 
پارت کاندیدی پێشەنگ دەنگەکان % ± کورسییەکان ±
یەکێتیی دیموکراتی مەسیحی (en) (CDU) یۆرگ گایبەرت 17,581 19.9 increase 2.4 8 increase 1
ھاوپەیمانی ھاووڵاتیانی ڤایمارڤێرک ڤۆڵفگانگ ھۆڵزەر 15,558 17.6 decrease 0.3 7 Steady 0
ھاوپەیمانی ٩٠/سەوزەکان (en) (Grüne) ئەندریاس لێپس 13,579 15.4 decrease 3.1 6 decrease 2
پارتی سۆسیال دیموکرات (SPD) تۆماس ھارتونگ 12,520 14.2 increase 1.0 6 Steady 0
پارتی چەپ (en) (Die Linke) ھوبێرت کروگەر 12,227 13.8 decrease 2.4 6 decrease 1
جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا (en) (AfD) کارل-ھاینز شتۆپڵ 12,099 13.7 increase 2.7 6 increase 1
پارتی دیموکراتی ئازاد (en) (FDP) ئەنجلیکا ھامپیکە 2,414 2.7 decrease 0.9 1 Steady 0
پارتی چەتەی دەریایی (en)/مرۆڤدۆستان (en) (Piraten/PdH) ئۆلیڤەر کرۆنینگ 1,195 1.4 نوێ 1 نوێ
dieBasis (en) ئووە شنێتەر 1,200 1.4 نوێ 1 نوێ
دەنگە دروستەکان 88,373 100.0
دەنگە پووچەڵەکان 1,123 3.6
کۆی گشتی 30,776 96.4 42 ±0
دەنگدەران/ڕێژەی بەشداری 50,968 60.4 decrease 1.1
سەرچاوە: Wahlen in Thüringen

گەورە سەرۆکی شارەوانی

[دەستکاری]

پێڕستی سەرۆک شارەوانییەکان و گەورە سەرۆک شارەوانییەکان (لە ١٧٩٣ەوە)

ئەو ساڵانەی لە دوای ناوەکانەوە ھاتوون ئاماژەن بۆ ساڵانی دەسەڵات، کە ساڵی دەسەڵات مەرج نییە ھاوتای ساڵی ڕۆژژمێر بێت.

لە ساڵی ١٨٣٨ەوە، شارەکە گەورە سەرۆک شارەوانییەکی ھەیە.[٢٥]

دەستە خوشکەکان – شارە دەستە خوشکەکان

[دەستکاری]

ڤایمار وەک شاری دەستە خوشک (en) بەستراوەتەوە لەگەڵ:[٢٦]

شارە دۆستەکان

[دەستکاری]

ڤایمار ھەروەھا پەیوەندی دۆستانەی ھەیە لەگەڵ:[٢٧]

کەسایەتییە دیارەکان

[دەستکاری]

تێبینییەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ بە ئینگلیزی: /ˈvaɪmɑːr/ VY-mar یان /ˈwaɪmɑːr/ WY-mar،[٢] ئەڵمانی: [ˈvaɪmaʁ] سەبارەت بەم پەڕگەیە [[:میدیا:De-Weimar.ogg|]] یارمەتی·زانیاری؛ بە لاتینی: Vimaria یان Vinaria.

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ Gewählte Bürgermeister - aktuelle Landesübersicht, Freistaat Thüringen. Retrieved 25 June 2024.
  2. ↑ «Definition of 'Weimar'».
  3. 1 2 «Classical Weimar». UNESCO World Heritage Centre. United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  4. 1 2 «Bauhaus and its Sites in Weimar, Dessau and Bernau». UNESCO World Heritage Centre. United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization. لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  5. ↑ Gitta Günther, Wolfram Huschke, and Walter Steiner, Weimar (Böhlau, 1993), p. 494.
  6. ↑ Sturm، Reinhard (٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١). «Weimarer Republik: Vom Kaiserreich zur Republik 1918/19» [Weimar Republic: From Empire to Republic 1918/19]. Bundeszentrale für politische Bildung (بە ئەڵمانی). لە ١٦ی شوباتی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  7. ↑ Bartel, Walter: Buchenwald—Mahnung und Verpflichtung: Dokumente und Berichte (Buchenwald: Warnings and our obligation [to future generations]—Documents and reports), Kongress-Verlag, 1960. p. 87, line 8. (ئەڵمانی)
  8. ↑ Podcast with one of 2000 Danish policemen in Buchenwald. 13 October 2007 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. Episode 6 is about statistics for the number of deaths at Buchenwald.
  9. ↑ Victor، Edward (٢٠٠١). «Buchenwald». www.edwardvictor.com. لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  10. ↑ Stanton, Shelby, World War II Order of Battle: An Encyclopedic Reference to U.S. Army Ground Forces from Battalion through Division, 1939–1946, Stackpole Books (Revised Edition 2006), p. 150
  11. ↑ Sarah Helm (23 May 1996), 'Weimar Triangle' takes shape for power The Independent.
  12. ↑ Herwig، Malte (٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧). «Phoenix from the Flames: Weimar's Duchess Anna Amalia Library Re-Opens». Der Spiegel. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە – لەڕێگەی Spiegel Online.
  13. ↑ Kottek، M.؛ Grieser، J.؛ Beck، C.؛ Rudolf، B.؛ Rubel، F. (٢٠٠٦). «World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated» (PDF). Meteorol. Z. ١٥ (3): ٢٥٩–٢٦٣. Bibcode:٢٠٠٦MetZe..١٥..٢٥٩K. doi:١٠.١١٢٧/٠٩٤١-٢٩٤٨/٢٠٠٦/٠١٣٠. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  14. ↑ Peel، M. C.؛ Finlayson، B. L.؛ McMahon، T. A. (٢٠٠٧). «Updated world map of the Köppen–Geiger climate classification». Hydrol. Earth Syst. Sci. ١١ (5): ١٦٣٣–١٦٤٤. Bibcode:٢٠٠٧HESS...١١.١٦٣٣P. doi:١٠.٥١٩٤/hess-١١-١٦٣٣-٢٠٠٧. ISSN ١٠٢٧-٥٦٠٦. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی) (direct: Final Revised Paper 3 February 2012 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.)
  15. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "sklima" نەدراوە
  16. ↑ According to Thüringer Landesamt für Statistik 12 October 2013 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
  17. ↑ «Population depending on citizenship (groups) and migrant background and experience». Zensus 2011. لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  18. ↑ «Arbeitsmarkt im Überblick – Berichtsmonat Dezember 2019 – Weimar, Stadt». Bundesagentur für Arbeit (بە ئەڵمانی). لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  19. ↑ «Population depending on sex and religion (in detail)». Zensus 2011. لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  20. ↑ «The light box». ١٤ی ئازاری ٢٠١٧. لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  21. ↑ Festivals & Concerts, Leisure (ئابی ٢٠١١). «October 7th to 9th: the Onion Festival in Weimar». AroundGermany. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٥ی ئابی ٢٠١١.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)
  22. ↑ «Cinemagnum 3D Kino Weimar | Weimar Atrium». لە ڕەسەنەکە لە ٩ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
  23. ↑ «Bowling | Weimar Atrium». لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی شوباتی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
  24. ↑ Murray، Alan (٢٠٠٠). World Trolleybus Encyclopaedia. Yateley, Hampshire, UK: Trolleybooks. لاپەڕە ٦٩. ژپنک ٠-٩٠٤٢٣٥-١٨-١.
  25. ↑ Weimars Stadtoberhäupter seit 1793. 20 August 2022 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. In: stadt.weimar.de, retrieved 24 April 2019
  26. ↑ «Partnerstädte». stadt.weimar.de (بە ئەڵمانی). Weimar. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی نیسانی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی شوباتی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  27. ↑ «City friendships». stadt.weimar.de. Weimar. لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی شوباتی ٢٠٢١ ھێنراوە.

خوێندنەوەی زیاتر

[دەستکاری]

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ڤایماری کلاسیکی تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ڤایماری_کلاسیکی&oldid=1652368»