بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Human papillomavirus infection
ناوەکانی تریHuman papillomavirus
The major capsid protein L1 of HPV 11
تایبەتمەندیInfectious disease, gynecology, oncology
نیشانەکانNone, warts[١][٢]
ئاڵۆزییەکانCancer of the cervix, vulva, vagina, penis, anus, mouth, tonsils, or throat[١][٢][٣]
ھۆکارەکانHuman papillomavirus spread by direct contact[٤][٥]
Risk factorsSexual contact
ڕێگەگرتنHPV vaccines, condoms[٤][٦]
ڕوودانەوەMost people are infected at some point in time[٤]داڕێژە:Vague

ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی (بە ئینگلیزی: Human papillomavirus infection) یان HPV ھەوکردنێکە کە بە ھۆی ڤایرۆسێکی DNAیەوە لە خێزانی Papillomaviridae (پاپیلۆماڤریدای) دروست دەبێت.[٥][٧][٨] زۆرێک لە تووشبوونەکانی HPV ھیچ نیشانەیەکیان نابێت و ٩٠٪یان لە ماوەی دوو ساڵدا بۆ خۆیان چاک دەبنەوە.[١] ھەندێک جار HPV بەردەوام دەبێت و لە ئەنجامدا بالووکە یان مەترسییەکانی شێرپەنجە دروست دەبن.[٩] ئەمانەش بەپێی شوێنی تووشبوو، مەترسیی شێرپەنجەی ملی منداڵدان، شێرپەنجەی ئەندامی زاوزێ، شێرپەنجەی زێ، شێرپەنجەی ئەندامی نێرینە، شێرپەنجەی کۆم، شێرپەنجەی دەم و ئاڵوو و قوڕگ زیاد دەکەن.[١][٢][١٠] نزیکەی ھەموو شێرپەنجەکانی ملی منداڵدان بە ھۆی HPVن و بەتایبەتی HPV16 و ‌HPV18 ٧٠٪ی ھەموو حاڵەتەکان پێکدەھێنن.[١][١١] HPV16 بەرپرسە لە نزیکەی ٩٠٪ی شێرپەنجەکانی پەیوەست بە دەم، قوڕگ، یان ئاڵوو کە HPVپۆزەتیڤن.[٣] وە لە نێوان ٦٠٪ بۆ ٩٠٪ی ئەو شێرپەنجانەی تر کە لە سەرەوە ئاماژەیان پێدراوە پەیوەندییان بە HPVـەوە ھەیە.[١١] HPV6 و HPV11 ھۆکاری باوی بالووکەی ئەندامی زاوزێ و پاپیلۆماتۆزی قوڕگن.[١]

زیاتر لە ٢٠٠ جۆری HPV ناسراون.[١٢][١٣] تاکێک دەتوانێت تووشی زیاتر لە یەک جۆر HPVش ببێت[١٤] و نەخۆشییەکە تەنھا ناسراوە کە تووشی مرۆڤ دەبێت.[٥][١٥] زیاتر لە ٤٠ جۆریان ڕەنگە لە ڕێگەی بەرکەوتنی سێکسییەوە بڵاو ببنەوە و تووشی کۆم و ئەندامی زاوزێ ببن. ھۆکارە مەترسییەکان بۆ ھەوکردنی درێژخایەن بە جۆرە سێکسییە گواستراوەکانەوە بریتین لە: تەمەنێکی زوو بۆ یەکەم جووتبوونی سێکسی، بوونی چەندین ھاوبەشی سێکسی، یان جگەرەکێشان و لاوازبوونی سیستمی بەرگریی لەش.[٤][١] ئەم جۆرانە بە شێوەیەکی گشتی لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆی پێست-بە-پێستەوە بڵاودەبنەوە، کە لەگەڵ بوونی سێکسی کۆم و سێکسی زێ باوترین ڕێگاکانن.[١٦] ھەوکردنی HPV دەتوانێت لە دایکەوە بۆ کۆرپە لە کاتی دووگیانیدا بگوازرێتەوە.[١٤] بەڵگەی سنووردار ھەیە کە HPV دەتوانێت بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بڵاوبێتەوە، بەڵام ھەندێک لێکۆڵینەوە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە لە ڕووی تیۆرییەوە دەتوانرێت لە ڕێگەی بەرکەوتن لەگەڵ ڕووکارە پیسبووەکاندا بڵاوببێتەوە.[١٧] HPV بە ھۆی پاککەرەوەی دەست یان تەعقیمکەری باوەوە ناکوژرێن، ئەمەش ئەگەری گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی ماددە تووشکەرە نازیندووەکانەوە زیاد دەکات کە پێیان دەوترێت فۆمایت.[١٨]

ڤاکسینی HPV دەتوانێت ڕێگری لە باوترین جۆرەکانی تووشبوونەکە بکات.[٤] ئێستا زۆرێک لە ڕێکخراوەکانی تەندرووستی گشتی ڕاستەوخۆ پشکنینی HPV دەکەن.[١٩][٢٠] نزیکەی ھەموو تاکێکی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە لە ھەندێک کاتدا لە ژیانیدا تووشی HPV دەبێت.[٢١][٤] HPV باوترین و بەربڵاوترین نەخۆشیی گوێزراوەی سێکسییە (STI)، لە ئاستی جیھانیدا.[٥]

HPV ی مەترسیدار دەبێتە ھۆی نزیکەی ٥٪ی ھەموو شێرپەنجەکان لە سەرانسەری جیھان و نزیکەی ٣٧،٣٠٠ حاڵەتی شێرپەنجە لە ئەمریکادایە ساڵانە.[٢٢][١٣][١] منداڵدان لە باوترین شێرپەنجەکانی جیھانە، کە مەزەندە دەکرێت ٦٠٤،٠٠٠ حاڵەتی نوێ تۆمارکرابێت و ٣٤٢،٠٠٠ بە ھۆیەوە مردبن لە ساڵی ٢٠٢٠دا.[١] نزیکەی ١٪ی گەورەساڵانی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە بالووکەی ئەندامی زاوزێیان ھەیە.[١٤]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 «Cervical cancer». World Health Organization. ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «who-cervicalc2» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  2. 1 2 3 Ljubojevic S، Skerlev M (٢٠١٤). «HPV-associated diseases». Clinics in Dermatology. ٣٢ (2): ٢٢٧–٣٤. doi:١٠.١٠١٦/j.clindermatol.٢٠١٣.٠٨.٠٠٧. PMID ٢٤٥٥٩٥٥٨. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Lj2014» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  3. 1 2 Anjum، Fatima؛ Zohaib، Jamal (٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠). «Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma». Definitions (چاپی Updated). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. doi:١٠.٣٢٣٨٨/G٦TG١L. PMID ٣٣٠٨٥٤١٥. S2CID ٢٢٩٢٥٢٥٤٠. Bookshelf ID: NBK563268. لە ٦ی شوباتی ٢٠٢١ ھێنراوە – لەڕێگەی NCBI. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «StatPearls 2020» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  4. 1 2 3 4 5 6 «https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html». Centers for Disease Control and Prevention. ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی ئابی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی ئابی ٢٠١٦ ھێنراوە. {{cite web}}: بەستەری دەرەکی لە |سەردێڕ= (یارمەتی) ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «CDC2015What» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  5. 1 2 3 4 Milner، Danny A. (٢٠١٥). Diagnostic Pathology: Infectious Diseases. Elsevier Health Sciences. لاپەڕە ٤٠. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤. لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Mil2015» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  6. ↑ «Fact Sheet for Public Health Personnel | Condom Effectiveness». Centers for Disease Control and Prevention. ٢٥ی ئازاری ٢٠١٣. لە ٢٧ی ئایاری ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە.
  7. ↑ Bzhalava D، Guan P، Franceschi S، Dillner J، Clifford G (تشرینی یەکەمی ٢٠١٣). «A systematic review of the prevalence of mucosal and cutaneous human papillomavirus types». Virology. ٤٤٥ (1–2): ٢٢٤–٣١. doi:١٠.١٠١٦/j.virol.٢٠١٣.٠٧.٠١٥. PMID ٢٣٩٢٨٢٩١.
  8. ↑ Lange، S.؛ Son، S.؛ Jensen، M.؛ Medenblik، A.؛ Sullivan، J.؛ Basting، E.؛ Stuart، G. (٢٠٢٤). «HPV (Human Papillomavirus)». Encyclopedia of Sexual Psychology and Behavior. Springer, Cham. لاپەڕە ١–٢. doi:١٠.١٠٠٧/٩٧٨-٣-٠٣١-٠٨٩٥٦-٥_١١٣٧-١. ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣١-٠٨٩٥٦-٥.
  9. ↑ Ljubojevic S, Skerlev M (2014). "HPV-associated diseases". Clinics in Dermatology. 32 (2): 227–34. doi:10.1016/j.clindermatol.2013.08.007. PMID 24559558.
  10. ↑ Anjum F, Zohaib J (4 December 2020). "Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma". Definitions (Updated ed.). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. doi:10.32388/G6TG1L. PMID 33085415. S2CID 229252540. Bookshelf ID: NBK563268. Retrieved 6 February 2021 – via NCBI.
  11. 1 2 «Cancers Caused by HPV». U.S. Centers for Disease Control and Prevention. ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئابی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  12. ↑ «HPV reference clones – International Human Papillomavirus Reference Center». لە ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  13. 1 2 «HPV and Cancer - NCI». National Cancer Institute. ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣. لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «hpv-nci» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  14. 1 2 3 «https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html». Centers for Disease Control and Prevention. ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی ئابی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئابی ٢٠١٦ ھێنراوە. {{cite web}}: بەستەری دەرەکی لە |سەردێڕ= (یارمەتی) ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «CDC2015QA» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  15. ↑ «Site Index» (PDF). Centers for Disease Control and Prevention. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  16. ↑ CDC (١١ی ئازاری ٢٠٢٥). «About Genital HPV Infection». Sexually Transmitted Infections (STIs). لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  17. ↑ Ryndock، Eric J.؛ Meyers، Craig (١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤). «A risk for non-sexual transmission of human papillomavirus?». Expert Review of Anti-Infective Therapy. ١٢ (10): ١١٦٥–١١٧٠. doi:١٠.١٥٨٦/١٤٧٨٧٢١٠.٢٠١٤.٩٥٩٤٩٧. ISSN ١٧٤٤-٨٣٣٦. PMID ٢٥١٩٩٩٨٧.
  18. ↑ Meyers J، Ryndock E، Conway MJ، Meyers C، Robison R (حوزەیرانی ٢٠١٤). «Susceptibility of high-risk human papillomavirus type 16 to clinical disinfectants». J Antimicrob Chemother. ٦٩ (6): ١٥٤٦–١٥٥٠. doi:١٠.١٠٩٣/jac/dku٠٠٦. PMC ٤٠١٩٣٢٩. PMID ٢٤٥٠٠١٩٠.
  19. ↑ «NHS Cervical Screening Programme – Good practice guidance for sample takers». GOV.UK. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  20. ↑ «Human papillomavirus (HPV) test». Canadian Cancer Society. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  21. ↑ «Human papillomavirus and cancer». www.who.int (بە ئینگلیزی). لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  22. ↑ «Human papillomavirus and cancer». www.who.int (بە ئینگلیزی). لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.

HPV ھەندێک جار دەتوانێت کاریگەری لەسەر ھێلکەدانەکان ھەبێت و تووشی ببێت.

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]
پۆلێنکردن
بەستەرە دەرەکییەکان
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ڤایرۆسی_پاپیلۆمای_مرۆیی&oldid=1614759»