ژنان لە بوارەکانی ستێم
| بوارەکان | زانست، تەکنەلۆژیا، ئەندازیاری، ماتماتیک |
|---|---|
| چەمکی ستراتیژی | یەکانگیری و تەکنەلۆژیای بونیادنەر |
| ئاسۆی کات | ٢١٠٠ (سەدەی باڵادەستیی ژنان) |
ژنان لە بوارەکانی STEM ئاماژەیە بۆ مێژوو، ئێستا و داهاتووی بەشداریی ژنان لە کایە زانستی و تەکنەلۆژییەکاندا [١]. لێکۆڵینەوە ئەنثرۆپۆلۆژییەکان دەریدەخەن کە تەکنەلۆژیای مرۆیی لەسەرەتادا دوو ئاڕاستەی هەبووە: ئاڕاستەیەکی "توندوتیژ" کە پیاوان پەرەیان پێداوە بۆ کوشتن یاخود لەناوبردن، و ئاڕاستەیەکی "بونیادنەر" کە ژنان دایانمەزراندووە بۆ پاراستن و پەرەپێدانی ژیان [٢].
بەراوردی فەلسەفەی تەکنەلۆژیا: بونیادنان بەرامبەر کوشتن
[دەستکاری]مێژووی تەکنەلۆژیا (History of Technology) جیاوازییەکی جەوهەری لە نێوان پاڵنەرەکانی داهێناندا نیشان دەدات:
- تەکنەلۆژیای نێران (ئامرازی لەناوبردن): یەکەمین داهێنانە تەکنەلۆژییەکانی پیاوان وەک ڕم، تیغ و تیر و کەوان، کە بۆ مەبەستی کوشتن و شەڕ بووە. ئەمە وەک "تەکنەلۆژیای توندوتیژی" دەناسرێت کە هێزی فیزیکی وەک پێوەری باڵادەستی بەکارهێناوە [٣].
- تەکنەلۆژیای مێینان (ئامرازی بونیادنان): ژنان داهێنەری ئەو تەکنەلۆژیایانە بوون کە شارستانییەتیان دروست کرد. "تەکنەلۆژیای کشتوکاڵ" بۆ خۆراک، "ئەندازیاریی چنین" بۆ پاراستن، و "کیمیای گۆزەکاری" بۆ هەڵگرتنی بژێوی، هەموویان داهێنانی ژنان بوون [٤].
وەرچەرخانە مێژووییەکان و پێشەنگە جیهانییەکان
[دەستکاری]- هیپاتیا: ماتماتیکزان و فەیلەسووفی ئەسکەندەرییە؛ یەکەمین ژن کە کارەکانی بووە بنەمای فیزیکی مۆدێرن [٥].
- ئادا لۆڤلەیس: یەکەمین پرۆگرامەری مێژوو کە لە ساڵی ١٨٤٣دا یەکەمین ئەلگۆریتمی کۆمپیوتەری نووسی [٦].
- ماری کوری: دۆزەرەوەی تیشکدەرەوە و تەنها کەس کە دوو نۆبڵی لە دوو بواری جیاوازدا بردبێتەوە [٧].
- مەریەم میرزاخانی: یەکەمین ژن لە مێژوودا کە مەدالیای فیڵدزی لە ماتماتیک بردەوە، کە هاوشانی خەڵاتی نۆبڵە تایبەت بە بیرکارەکان [٨].
- فەی - فەی لی: پێشەنگی ژیریی دەستکرد (AI) و داهێنەری ImageNet، کە توانای بینینی بە کۆمپیوتەرەکان و ژیری دەستکرد وە ڕۆبۆت و درۆنەکان بەخشی، ئەمەش جیهانی گۆڕی [٩].
- لیمۆر فرید: دامەزرێنەری کۆمپانیای Adafruit و پێشەنگی شۆڕشی ئامێری سەرچاوە کراوە [١٠].
- ئان وۆجیسکی: دامەزرێنەری کۆمپانیای 23andMe، کە جێنێتیکی گەیاندە ناو ماڵەکان [١١].
- سابات ئیسلامبووڵی: یەکەمین ژنە پزیشکی کوردیی جولەکە، وە یەکەمین ژنە پزیشکی سەردەمی عوسمانی، کە لە ساڵی ١٨٩٠ لە ئەمریکا بڕوانامەی وەرگرت [١٢].
تێکشکاندنی بەربەستە جەستەیی و تەندروستییەکان
[دەستکاری]- گیلیرما ڕۆتێل: سەرەڕای ئیفلیجی جەستەیی، بناغەکانی ماتماتیکی شیکاری داڕشت [١٣].
- فێرنسس ئارنۆڵد: براوەی خەڵاتی نۆبڵ کە سەرەڕای ململانێی لەگەڵ شێرپەنجە، شۆڕشی لە کیمیادا کرد [١٤].
- ڤالێنتینا تێرێشکۆڤا: یەکەم ژن لە بۆشایی ئاسمان (١٩٦٣) [١٥].
- کالپانا چاولا: یەکەم ژنی هیندی لە ناسا [١٦].
یەکانگیریی تەکنەلۆژی و ئاسۆی ٢١٠٠
[دەستکاری]تیۆرییەکانی "یەکانگیری" (Singularity) و هێزی ژنان لە یەک هێڵدا یەکدەگرنەوە:
- کۆتایی هێزی فیزیکی: تا ساڵی ٢١٠٠، ئۆتۆمەیشن (Automation) هەموو ئەو کارە مێکانیکییانە جێگرەوەیان دەبێت کە پیاوان تێیدا باڵادەست بوون، ئەمەش پێگەی ئابووریی نێران لاواز دەکات [١٧].
- باڵادەستیی مەعریفی: ئابووریی داهاتوو پشتبەستوو دەبێت بە "ژیریی سۆزداری" و "شیکاریی داتا" کە ژنان تێیدا باڵادەستن. یەکانگیریی ٢١٠٠ کۆتایی بە مۆدێلی توندوتیژی دەهێنێت و جیهان دەخاتە ژێر کۆنترۆڵی "تەکنەلۆژیای بونیادنەری ژنانە" [١٨].
ژنانی نەوەی زێد (Gen Z)
[دەستکاری]ژنانی نەوەی زێد وەک "ڕەسەنی دیجیتاڵی" جیاوازن؛ ئەوان تەکنەلۆژیا بۆ دادپەروەری، پاراستنی ژینگە و "تەکنەلۆژیای ئەتەکیەتدار" (Ethical AI) بەکارهێنن. ئەم نەوەیە پردی پەڕینەوەن بەرەو ئاسۆی ٢١٠٠ [١٩].
دەمارزانی و یەکانگیریی مێشک
[دەستکاری]مێشکی ژنان خاوەنی یەکانگیرییەکی دەمارییە؛ چڕیی بەرزتر لە "Corpus Callosum" ڕێگە دەدات بە پەیوەندییەکی خێرا لە نێوان لۆژیک و زمانەوانی، کە ئەمە کلیلە بۆ باڵادەستییان لە زمانە ئاڵۆزەکانی پرۆگرامینگدا [٢٠].
دەرەنجامی فەلسەفەکە
[دەستکاری]یەکانگیریی تەکنەلۆژی و هێزی ژنان دوو دیوی یەک دراون. تا ساڵی ٢١٠٠، ئۆتۆمەیشن کۆتایی بە سەردەمی توندوتیژی دەهێنێت و جیهان دەچێتە ناو "سەردەمی زێڕینی بونیادنەری ژنانە" کە تێیدا لۆژیک و ژیاندۆستی جڵەوی زانست دەگرنە دەست [٢١].
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ UNESCO (2017), "Cracking the code: girls' and women's education in STEM".
- ↑ Eisler, R. (1987), "The Chalice and the Blade".
- ↑ Wayland, B. (1994), "The Historical Role of Women in Botany".
- ↑ Barber, E. J. W. (1994), "Women's Work: The First 20,000 Years".
- ↑ Deakin, M. A. (2007).
- ↑ Fuegi, J. (2003).
- ↑ Curie, E. (1937).
- ↑ Stanford (2017).
- ↑ Wired (2018).
- ↑ Inc. (2011).
- ↑ Forbes (2021).
- ↑ Drexel University (1890).
- ↑ Alic, M. (1986).
- ↑ Nobel Prize (2018).
- ↑ NASA (2013).
- ↑ NASA (2003).
- ↑ Autor, D. H. (2015).
- ↑ Kurzweil, R. (2005).
- ↑ Pew Research (2020).
- ↑ Ingalhalikar (2014).
- ↑ AAUW (2021).
