ڕەزمی چاری
| ڕەزمی چاری | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| بەشێک لە ھەڵمەتی فارس (جەنگی جیھانیی یەکەم) | |||||
 قەڵای چاری | |||||
| |||||
| شەڕکەرەکان | |||||
 شکاک |
 خۆبەخشە ئاشوورییەکان | ||||
| فەرماندە و سەرکردەکان | |||||
|
سمکۆ شکاک عەمەر خانی شکاک |
ئاغا پەتڕۆس مەلیک خوشابا داوود مار شەمعوون مالیک یاقۆ | ||||
| ھێز | |||||
| نەزانراو | نەزانراو | ||||
| زەرەر و زیانە گیانییەکان | |||||
|
| ||||
ڕەزمی چاری یان شەڕی قەڵای چاری (١٢–١٧ی ئازاری ١٩١٨) پێکدادانێک بوو لە نێوان خۆبەخشە ئاشوورییەکان بە سەرۆکایەتیی ئاغا پەتڕۆس و مەلیک خوشابا دژی سمکۆی شکاک شکاکییەکان ڕوویدا، بۆ تۆڵەسەندنەوەی تیرۆرکردنی بنیامین مارشەمعوون. سمکۆ شکاک کە بەرپرسیار بوو لە کوشتنی پارتریاقی ئاشووری مار شەمعوون لە قەڵاکەدا دەمێنێتەوە؛ کە قەڵاکە سەرەڕای ھەوڵە زۆرەکانی حکوومەتی ئێران ھەرگیز داگیر نەکرابوو.[١]
پێشینە
[دەستکاری]لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩١٨ مار شەمعوون و بەشێکی زۆر لە ١٥٠ پاسەوانەکەی لەلایەن سمکۆ شکاک (ئیسماعیل ئاغا شکاک) ئاغای کورد لە شارۆچکەی تازەشار لە سەڵماس (فارس) تیرۆر کران.[٢][٣] دوابەدوای کوژرانی مار شەمعوون، ھێزەکانی ئاشووری بە فەرماندەییی ئاغا پەتڕۆس ھێرشیان کردە سەر شاری تازەشار سمکۆ و بە تۆپخانەی قورس بۆردوومانیان کرد و لە ئەنجامدا نزیکەی ھەزار و ٥٠٠ کورد کوژران.[٤] سمکۆ شارەکەی بەجێھێشت و بەرەو چەرە ڕۆیشت،[٥] کە دواتر شەڕی چەرە لەوێ دەستی پێکرد.
شەڕەکە
[دەستکاری]سەربازانی ورمێ تا ١٢ی ئازار نەگەیشتنە قەڵای چەرە، وەک سەرکردە سەربازییەکان لە نامەکەیدا بۆ سوورمە دبیس مار شەمعوون پێیان ڕاگەیاندوون؛ بەڵام لەو مانگەدا کۆمەڵێک پاسەوان لە ھێزەکانی سەڵماسەوە لەسەر ئەو شاخە بەرزانە ڕێکخران و بەدوای سەربازە ئاشوورییەکانی ورمێدا دەگەڕان کە چاوەڕێی ھێرشکردنە سەر چەرە بوون.[٦]
لە ١٥ی ئازاردا سوورمە دبیت مار شەمعووون و براکەی داوود مار شەمعوون و پاڵکۆڤنیک کۆندریاتۆف و ئەفسەر ڤالۆدیا فەرمانیان دا و دەیانگوت لە ١٦ی ئازاردا دەبێت لە پێش سەربازانی ورمێ لە نزیک چەرە ھێرش بکرێتە سەر بەشەکانی دیکەی تازەشار بۆ ئەوەی پشتی ئاشوورییەکان لە دووژمن بەتاڵ بێت.[٦]
کاتژمێر دوو لە نیوەی شەودا مەلیک ئۆشانای تخوما و مەلیک شەمسدین لە تیاریی خواروو کە دوو ڕێژنگیان لەبەردەستدا بوو شارۆچکەی تازەشاریان گەمارۆدا. ڕاب خەیلا داوود و شلەمۆن مەلیک ئیسماعیل تۆپێکیان لەسەر گردی مار یۆخانان دانا. ڕاب ترێمما (فەرماندەی ٢٠٠) لازار کاکو دبیت سامانۆ لە تیاریی سەرەوە لەنێو سوپاکەدا کە لە گوندی قەڵاسەر دانران، لە نێوان خوسرەوئاباد و سەڵماس، بۆ پاراستنی میحوەرەکە لە سوپای ئێران، بۆیە نەیاندەتوانی بچنە سەرەوە و ھاوکاریی کوردەکان بکەن لە تازەشار. ڕاب ترێما (فەرماندەی ٢٠٠) دانیال مەلیک ئیسماعیل و ڕاب ترێمما (فەرماندەی ٢٠٠) ئیسرائێل پیتیۆی تخوما لەگەڵ سەربازەکانیان لە خوسرەوئاباد بەجێھێڵران، بۆ ئەوەی بنێردرێن بۆ ئەوەی کە زۆرترین پێویستی بە یارمەتی و ڕزگارکردن ھەیە.[٦]
بەیانیی شەڕەکە لە دەوروبەری ئەو بەشەی شارۆچکەکە دەستی پێکرد کە زیانیان پێنەگەیشت. ئاشوورییەکان دەستیان کرد بە تەقاندنی تۆپ و دواتر وەستابوون چونکە ھێرشەکانی ئاشوورییەکان چوونە ناوەوە. ھەر زوو دوای تەسلیمبوونی تەواوی شارۆچکەکە، ئەو کەسانەی لە ئاشوورییەکان کوژراون، نزیکەی ٧١ کەس بوون لەکاتێکدا کورد نزیکەی ٥٠٠ کەسی لەدەستدا. ھەر زوو دوای ئەوەی داوود مار شەمعوون لەلایەن پاسەوانانی پاسەوانی لووتکەی شاخەکانەوە ئاگادارکرایەوە کە ھێزی ئاشووری ورمێ گەیشتوون، ھەر زوو دوای ئەوە ھێزەکانی ورمێ دەستیان بە شەڕی تووند کرد.[٦]
ھۆکاری دواکەوتنی ھێزەکانی ورمێ لەبەر ئەوە بوو کە لە ڕێگای تازەشار لە گوندەکاندا تووشی کورد بوون، ئاغا پەتڕۆس ڕێبەری ھەموو شەڕەکە بوو و ئاغا پترۆس و ڕاوێژکارەکانی مەلیک ئیسماعیلی دووەم و مەلیک خوشابا بوون.[٦]
لە ١٦ی ئازاردا ھێزەکانی ورمێ ھێرشەکانیان بۆ سەر قەڵای چەرە دەست پێکرد، کوردەکان شەڕێکی تووندیان کرد و ئاشوورییەکان چاوەڕوانی ئەوەیان نەدەکرد کە زۆرێک لە یاخیبووان لەو قەڵایە قەڵادار بن. ڕۆژی دواتر لە کاتێکی زۆر زووی بەیانی ئاشوورییەکان تۆپیان لە سوپاکە لە لای باکووری چەرە تەقاند. دانیال مەلیک ئیسماعیل پاسەوانیی ڕێگاکەی بەرەو خانە بەرری دەکرد لەکاتێکدا ئاوۆی کوڕی شمۆئێل خان لەگەڵ لای چەپی ورمێ و لە نزیک خانە بەرری دانران بەم شێوەیە قەڵاکەیان گەمارۆ دەدا. ھەر زوو دوای ئەوەی ئاشوورییەکان دەستیان کرد بە تەقاندنی تۆپ و ڕێژنگ و دەمانچەی ماکسیم و تفەنگ بەرەو قەڵا و سەنگەرەکانی دووژمنیان. ھەر زوو دوای ئەوە دانیال مەلیک ئیسماعیل فەرمانی دەستبەرداربوون لە بەرەکەی لە خانە بەرری پێدرا و لەلایەن داوود مار شەمعوونەوە فەرمانی پێکرا کە ھێزی زۆر نەنێرێت بۆ پاسەوانیکردنی ڕێگاکە. ھەر زوو دوای ئەوە ھێزەکانی ئاشووری چوونە ناو سەنگەرەکانی کوردەوە.[٦]
دەرئەنجامەکان
[دەستکاری]کاتێک سمکۆ بینی ئاشوورییەکان ھێزەکانیان بڵاوە پێدەکەن، دەستی کرد بە دڵەڕاوکێ و پیاوەکانی لەوێ دانا و جێیانیھێشت و بە ڕێگای خانە بەرریدا ڕۆیشت.[٦]
دەوترێت ڕووباری چەرە بە تەواوی سوور بوو لە خوێنی شەڕڤانانی شکاک کە مردبوون.[٦]
قەڵای چەرە داگیرکرا و تاڵان کرا، ھەروەھا ئاشوورییەکان ئەو کاغەزە شاراوەیان دۆزیەوە کە پێشنیاری کوشتنی مار شەمعوونی تێدا بوو.[٧] ئاشوورییەکان کە ھێشتا بەدوای تۆڵەسەندنەوەدا بوون، دواتر ٥٠٠ پەنابەری کوردیان لە شاری ورمێ کۆمەڵکوژ کرد.[٨][٩]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Ismael، Yaqo Malik (١٩٦٤). Assyrians and Two World Wars: Assyrians from 1914 to 1945 (بە ئینگلیزی). Ramon Michael. لاپەڕە ١٥٢.
- ↑ «The Invitation of His Holiness the Patriarch Mar Binyamin». www.aina.org. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Donabed، Sargon (٢٧ی شوباتی ٢٠١٥). Reforging a Forgotten History. doi:١٠.١٥١٥/٩٧٨٠٧٤٨٦٨٦٠٣٢. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٤٨٦-٨٦٠٣-٢.
- ↑ Giwargis، Michael. «كتاب; آغا بطرس – سنحاريب القرن العشرين / (ايضاح وتعليق) | Nala4U.com | صفحة 2». لاپەڕە ١١٨–١٢١. لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Giwargis، Michael. «كتاب; آغا بطرس – سنحاريب القرن العشرين / (ايضاح وتعليق) | Nala4U.com | صفحة 2». لاپەڕە ١١٨–١٢١. لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Ismael 1964.
- ↑ Kia، Mehrdad (٢٠٢٣). The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926 Ismail Agha Simko and the Campaign for an Independent Kurdish State (بە ئینگلیزی). Palgrave Macmillan. لاپەڕە ١٢١. ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣١-٤٤٩٧٣-٤.
- ↑ Strecker، Mark (٢٠١٨). Americans in a Splintering Europe Refugees, Missionaries and Journalists in World War I (بە ئینگلیزی). Mcfarland. لاپەڕە ١٥٢. ژپنک ٩٧٨-١-٤٧٦٦-٧٦٠٢-٩.
- ↑ Bulloch، John (١٩٩٢). No Friends But the Mountains The Tragic History of the Kurds (بە ئینگلیزی). Oxford University Press. لاپەڕە ٢٠٠. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٥٠٨٠٧٥-٩.
