ڕۆژژمێری بابلی
ڕۆژژمێری بابل ڕۆژژمێرێکی یەک خۆر بووە کە لە مێزۆپۆتامیا لە دەوروبەری ھەزارەی دووەمی پێش زایین تا سەردەمی سێلۆسیدەکان (٢٩٤ پێش زایین) بەکارھاتووە، و بە تایبەتی لە بابل لە سەردەمی بابلی کۆن (١٧٨٠ەکانی پێش زایین) تا سەردەمی سەلیووسییەکان بەکارھاتووە.
لە سەردەمی سێلۆسیدا چاکسازی کرا بە «کاتی یۆنانی»، ساڵی یۆنانی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و میسردا ناسێندرا و بەکارھێنرا تا ناوەڕاستی ھەزارەی یەکەم کاتێک ئەنجومەنی یەکەمی نیکیا ساڵی ٣٢٥ی زایینی ساڵی کڵێسای پێناسە کرد بە پشتبەستن بە ڕۆژژمێری جوولیای سەرەتایی ڕۆمای کۆن. بەو پێیەی ساڵی یۆنانی بنەمای ئاماژەی کاتەکانی لە پەرتووکی پیرۆزدا پێکھێنا و بەرەو ڕۆژاوا بڵاوبووەوە، بەڵکو گرنگی ڕۆژژمێری بابلی زیاد کرد. ھەروەھا ڕۆژژمێری بابل بەشێکی لە ڕۆژژمێرەکانی باشوور و ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ڕۆژژمێری ئیسلامی و ھەروەھا ڕۆژژمێری ئێراندا ڕەنگ دەداتەوە. ڕۆژژمێری جوولیانی پێناسەکانی سیستمی ١٢ مانگ، ھەفتە، کاتژمێر و ھتد لە ڕۆژژمێری بابلییەوە بە میرات گرتووە و ڕۆژژمێری جوولەکەکانی ئێستا دەتوانرێت وەک ڕۆژژمێرێکی بابلی کەمێک دەستکاریکراو سەیر بکرێت کە تا ئەمڕۆش بوونی ھەیە و پەیڕەو دەکرێت، بەڵام بە ھەژمارکردنی «ساڵی جیھان» لەکاتی دروستبوونی جیھانەوە؛ بۆیە سیستمی کاتی جیھانی ئەمڕۆ UTC (ڕۆژژمێری زایینی) پێکھاتە سەرەکییەکەی لە ڕۆژژمێری بابلییەوە بۆ ماوەتەوە.
ڕۆژژمێرە جوولیانییەکان پێناسەی مانگەکانیان بە شێوەی خشتەیە، لەکاتێکدا ڕۆژژمێرە بابلی، ڕۆژژمێری جوولەکە و ڕۆژژمێری موسڵمانان مانگەکانیان بەھۆی دەرکەوتنی مانگی نوێوە دیاری دەکرێت و ڕۆژژمێرە ئێرانییەکان بەپێی وەرگەڕانی خۆر.[١]
ڕۆژژمێری مەدەنیی مانگی-خۆری ھاوکات لەگەڵ ڕۆژژمێرێکی کارگێڕیی ٣٦٠ ڕۆژیدا بەکاردەھات، کە ئەمەی دواییان تەنھا لە چوارچێوەی دارایی یان گەردوونناسیدا بەکاردەھات. ڕۆژژمێرە مانگی-خۆری لە ڕۆژژمێرێکی کۆنتری سۆمەرییەوە ھاتووە کە لە ھەزارەی چوارەم و سێیەمی پێش زایین بەکارھاتووە.[٢]
ڕۆژژمێری مەدەنیی مانگی-خۆری لە ساڵانێک پێکھاتبوو کە ١٢ مانگی مانگیی لەخۆ دەگرت، ھەر مانگێک لەو کاتەوە دەستی پێدەکرد کە بۆ یەکەمجار مانگیلەی نوێ بە نزمی لە ئاسۆی ڕۆژاوا لەکاتی ئاوابوونی خۆردا دەبینرا، لەگەڵ مانگێکی پڕکەرەوە کە لەکاتی پێویستدا زیاد دەکرا، لە سەرەتادا بە فەرمان و دواتر بە شێوەیەکی سیستماتیکی بەپێی ئەوەی ئێستا بە خولی مێتۆنی ناسراوە.
ناوی مانگەکانی ڕۆژژمێری بابلی لە ڕۆژژمێری عیبری، ڕۆژژمێری ئاشووری، ڕۆژژمێری سوریانی، ڕۆژژمێری فارسیی کۆن و ڕۆژژمێری تورکیدا دەردەکەون.[٣]
ڕۆژژمێری مەدەنی
[دەستکاری]ڕۆژژمێری مەدەنیی بابلی، کە بە ڕۆژژمێری ئایینیش ناودەبرێت، ڕۆژژمێرێکی مانگی-خۆری بوو کە لە ڕۆژژمێری نیپوورەوە ھاتووە، کە بەڵگەی بەکارھێنانی لە ساڵی ٢٦٠٠ پێش زایین ھەیە و لە ڕۆژژمێری کۆنتری خانەوادەی سێیەمی ئوور وەرگیراوە. ناوە ڕەسەنە سۆمەرییەکانی مانگەکان لە ڕێنووسی دوو ھەزار ساڵی دواتردا دەبینرێن، ھەرچەندە بە شێوەی کورتکراوە. کاتێک ڕۆژژمێرەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٧٨٠ پێش زایین لە بابل کەوتە کار، ناوی زارەکیی مانگەکان بوو بە تێکەڵەیەک لە ڕۆژژمێری شارە داگیرکراوە ناوخۆیییەکان کە ئەکەدی بوون. مێژوونووسان کۆکن لەسەر ئەوەی پێدەچێت سامسوو-ئیلونا بووبێت کە ئەم گۆڕانکارییەی کردووە. لە ماوەی سەدەی شەشەمی پێش زایین و لەکاتی دیلبوونی جوولەکەکان لە بابل، ئەم ناوی مانگانە لە ڕۆژژمێری عیبریدا وەرگیران.
یەکەم مانگی ڕۆژژمێری مەدەنی لە سەردەمی ئووری سێیەم و بابلی کۆندا «شەکینکو-Šekinku» بوو (بە ئەکەدی: Addaru-ئەدارو)، یان مانگی دروێنەکردنی جۆ، و لەگەڵ یەکسانبوونی بەھارەی شەو و ڕۆژ یەکی دەگرتەوە؛ بەڵام لە سەردەمی نیپووردا، لە جیاتی ئەوە مانگی دوازدەھەم بوو.
تا سەدەی پێنجەمی پێش زایین، ڕۆژژمێرەکە بە تەواوی لەسەر بنەمای تێبینی بوو، مانگی پڕکەرەوە نزیکەی ھەر دوو بۆ سێ ساڵ جارێک زیاد دەکرا. لە دەوروبەری ساڵی ٤٩٩ پێش زایینەوە، پڕکردنەوەکە دەستی کرد بە ڕێکخستن بەپێی خولێکی پێشبینیکراوی مانگی-خۆری، بەجۆرێک کە ١٩ ساڵ لە ٢٣٥ مانگ پێکدەھات. ھەرچەندە ئەم خولە ١٩ ساڵییە بە خولی مێتۆنی ناودەبرێت، بەڵام بابلییەکان پێش مێتۆن ئەم خولەیان بەکارھێناوە و پێدەچێت مێتۆن خولەکەی لەوانەوە فێربووبێت. تا ساڵی ٣٨٠ پێش زایین مانگەکانی ڕۆژژمێرەکە بێ جیاوازی بەپێی خولەکە ڕێکخران. لە خولی ١٩ ساڵیدا، مانگی ئەداروی ٢ وەک پڕکەرەوە زیاد دەکرا، جگە لەو ساڵەی کە ژمارە ١٧ بوو لە خولەکەدا، کە لەبری ئەوە مانگی ئولوولووی ٢ زیاد دەکرا.[٤]
لەو ماوەیەدا، یەکەم ڕۆژی ھەر مانگێک بەردەوام بوو لەو ڕۆژەی کە بۆ یەکەمجار مانگیلەی نوێ دەبینرا—ڕۆژژمێرەکە ھەرگیز ژمارەیەکی دیاریکراوی ڕۆژانی لە ھیچ مانگێکدا بەکارنەھێناوە؛ بەڵام لەگەڵ گەشەکردنی زانستی گەردوونناسی لە بابل، دەرکەوتنی مانگی نوێ بە وردییەکی باش بۆ داھاتووی نزیک پێشبینیکراو بوو؛ ھێشتا لە سەردەمی ئاشووری نوێدا ڕۆژژمێرەکە ھەندێک جار ڕۆژێک بەرەو دواوە دەبردرایەوە بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەو ڕاستییەی کە دەبوو پاشا مانگی نوێی ڕابگەیاندایە، بەڵام تەنھا لەبەر خراپیی کەشوھەوا لە ڕۆژی دواتردا ئەوەی کردبوو.[٥]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Brack-Bernsen, Lis (2007). "The 360-Day Year in Mesopotamia". In Steele, John M. (ed.). Calendars and Years: Astronomy and Time in the Ancient Near East. Oxbow Books. pp. 83–100. ISBN 978-1-84217-302-2.
- ↑ https://books.google.com/books/about/The_Sumerian_World.html?hl=ar&id=qSOYAAAAQBAJ#v=onepage&q=accuracy%20babylonian%20calendar&f=false
- ↑ Britton, John P. (2007). "Calendars, Intercalations and Year-Lengths in Mesopotamian Astronomy". In Steele, John M. (ed.). Calendars and Years: Astronomy and Time in the Ancient Near East. Oxbow Books. pp. 115–132. ISBN 978-1-84217-302-2.
- ↑ Hannah, Robert (2005). Greek and Roman Calendars: Constructions of Time in the Classical World. London: Duckworth. p. 56. ISBN 0-7156-3301-5.
- ↑ Steele, John M. (2007). "The Length of the Month in Mesopotamian Calendars of the First Millenium BC". In Steele, John M. (ed.). Calendars and Years: Astronomy and Time in the Ancient Near East. Oxbow Books. pp. 133–148. ISBN 978-1-84217-302-2.
 | ئەم وتارە بۆ ھیچ پۆلێکی ناوەڕۆک زیاد نەکراوە. تکایە بە زیادکردنی پۆلێک یان زیاتر یارمەتیی بدە تا لەگەڵ وتارە لێکچووەکان پێڕست بکرێت. (ئازاری ٢٠٢٦) |