ڕۆژپەرست

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

ڕۆژپەرست[١] یا حەربا (بە ئینگلیزی: Chameleon) لە جۆری مارمێلکە کۆنەکانن، وە بە شێوەیەکی زۆر بە مارمێلکەی جیھانی کۆن تایبەتمەندن، لەگەڵ ٢٠٢ جۆر کە لە حوزەیرانی ٢٠١٥ وەسف کراوە.[٢] ئەم جۆرانە لە مەودایەکدا ڕەنگی خۆیان دەگۆڕن، وە زۆر جۆریشیان توانای گۆڕینی ڕەنگیان ھەیە.

وێنەی حەربایەک لە ھیندستان

حەرباکان بەپێی «زیگۆداتیلۆکانیان» جیادەکرینەوە، زۆربەی جۆرەکانی، گەورەترەکان بەتایبەتی، کلکی پێش بینییان ھەیە،[٣] چاوی حەرباکان بە شێوەیەکی سەربەخۆ وەک مۆبایلن، بەڵام بە ئامانجی ئەوەی کە نێچیرێک لە تەنیشتیدا پێشبکەوێت، بینایی «ستیرۆسکۆپی» ئاژەڵی دابین دەکات. حەرباکان بۆ سەرکەوتن و ڕاوکردنی بینراو خۆیان دەگونجێنن، ئەوان لە ئەو جۆرە کەشە گەرمەکاندا دەژین، کە لە دارستانی بارانەوە تا دۆخی بیابانی یورەکان، جۆرەھا جۆریان لە ئەفریقا، ماداگاسکار، باشووری ئەورووپا و لە سەرتاسەری باشووری ئاسیا تا سریلانکا دەژین، ھەروەھا لە ھاوایی و کالیفۆرنیا و فلۆریدا ناسرابوون، وە زۆر جاریش وەک ئاژەڵێکی ماڵی دەپارێزرێت.

پۆڵێنکردن[دەستکاری]

ئەم خێزانی حەربایانە بوون بە دوو خێزانی لاوەکی، برۆکسینا و چامەلێۆنینا، لەلایەن کلاڤەر و باھۆمێ لە ساڵی ١٩٨٦.[٤] لەژێر ئەم پۆلێنکردنەدا بروکسینا جەنەرا برۆکیسیا و ڕامپولۆونی لەخۆ گرت، ھەروەھا دواتر جەنەرالەکە لێیان جیابۆوە (پاللیۆن و ڕیپیلیۆن)، لەکاتێکدا چامەلێۆنینا جەنارا برادیپۆدیۆنی، کلاوما، چەمەیلۆ، فورسیفەر و تریۆسێرۆسی لەخۆ گرت، ھەروەھا جەنەرانە دواتر لێیان جیابۆوە (ئارکیەیوس، نادیسامبیە و کینیونگیا). بەڵام ڕەوابوونی ئەم دیزاینە لاوەکییە، بابەتی مشتومڕی زۆر بووە، ھەرچەندە زۆربەی توێژینەوە فیلۆلۆجییەکان پشتگیری ئەو بیرۆکەیە دەکەن،[٥] کە چامەخانەی خێزانی لاوەکی بروکسینا گروپێکی مۆنۆفیلتیکی نین. لەکاتێکدا پێشتر ھەندێک لەدەسەڵاتداران حەزیان کردووە، ئەم پۆلێنکردنە لاوەکییە لەسەر بنەمای نەبوونی بەڵگە بەکاربھێنن، بەڵام ئەم دەسەڵاتدارانە دواتر وازیان لەو دابەشبوونە لاوەکییەیان نا، چیتر ھیچ بنەماڵەیەکی لاوەکی لەگەڵ حەرباکان ناناسینەوە.[٦][٧][٨][٩]

گۆڕینی ڕەنگ[دەستکاری]

ھەندێک جۆری حەرباکان دەتوانن، ڕەنگی پێستیان بگۆڕن، وە جۆری چەمیلەی جیاواز، توانای جیاوازی ڕەنگی و شێوازیان ھەیە، لە ڕێگەی تێکەڵەکانی پەمەیی و شین و سوور و پرتەقاڵ و سەوز و ڕەش و قاوەیی و شینی کاڵ و زەرد و پیرۆزە و مۆر.[١٠] پێستی حەربا چینێکی ڕوکەشی ھەیە، کە ڕەنگیان تێدایە، وە لەژێر چیندا خانەی کریستاڵی «گوانینە»، حەرباکان ڕەنگ دەگۆڕن، بە گۆڕینی بۆشایی نێوان کریستاڵی گوانینە کە درێژی شەپۆلی ڕووناکی ڕەنگیدانەوە لە کریستاڵەکان کە ڕەنگی پێست دەگۆڕێت. گۆڕینی ڕەنگی حەرباکان کاری لە تایمکردندا ھەیە، بەڵام تەنھا لە نیشانەدانی کۆمەڵایەتیدا و لە کاردانەوەدا بۆ پلەی گەرما و دۆخی تر. گرنگی ڕێژەیی ئەم کردارانە لەگەڵ ھەلومەرجدا دەگۆڕدریت، ھەروەھا لەگەڵ جۆرەکانیان.

ڕجیم[دەستکاری]

حەرباکان بە گشتی مێروو دەخۆن، بەڵام جۆرە گەورەترەکان وەک چەمینە باوەکان، لەوانەیە مارمێلکە و باڵندە گەنجەکانی دیکەش بخۆن. مەودای خۆراکی لەم خاڵانەی خوارەوە دەبینرێت:

  • حەربای کالیپتراتی، سەر بە عەرەبستانە، لە گۆشتخۆرە، بەڵام کاتێک سەرچاوەکانی دیکەی ئاو بەردەست نین گەڵا دەخوات. دەتوانرێت پارێزگاری لەخۆی بکات، لەسەر ڕێجیمێکی کریکەیتەکان (سیسرک ھتد..).
  • حەربای جاکسۆن (تریۆسێرۆس جاکسۆنی)، بەزۆری لە کینیا و باکووری تانزانیا ھەیە، جۆرەھا ئاژەڵی بچووک لە جۆری زۆر گەورە دەخوات، لەوانە مێروولە، پەپوولە، نینۆک، کرم، مارمێلکە، ھەروەھا ماددەی ڕووەکی وەک گەڵا و شانەی تەندەر و توو دەخوات. دەتوانرێت پارێزگاری لەخۆی بکات، لە ڕێجیمێکی تێکەڵ کە بریتیبێت لە کاڵو گەڵای داندلیۆن و قەتوو مۆز و تەماتە و سێو و کریکەیتەکان.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ ڕۆژپەرست - فەرهەنگی خاڵ(کوردی). ڤەژینبووکس. سەردان لە ڕێکەوتی ٢١ی ئابی ٢٠٢٠.
  2. ^ Glaw, F. (2015). "Taxonomic checklist of chameleons (Squamata: Chamaeleonidae)". Vertebrate Zoology. 65 (2): 167–246. 
  3. ^ Edmonds, Patricia (September 2015). "True colors". National Geographic: 98. 
  4. ^ Klaver, C.؛ Böhme, W. (1986). "Phylogeny and classification of the Chamaeleonidae (Sauria) with special reference to hemipenis morphology". Bonner Zoologische Monographien. 22: 1–64. 
  5. ^ Tilbury، Colin (2010). Chameleons of Africa, An Atlas including the chameleons of Europe, the Middle East and Asia. Frankfurt: Edition Chimaira. ISBN 978-3-89973-451-5. 
  6. ^ Townsend, T.؛ Larson, A. (2002). "Molecular phylogenetics and mitochondrial genomic evolution in the Chamaeleonidae (Reptilia, Squamata)". Molecular Phylogenetics and Evolution. 23 (1): 22–36. PMID 12182400. doi:10.1006/mpev.2001.1076. 
  7. ^ Raxworthy, C. J.؛ Forstner, M. R. J.؛ Nussbaum, R. A. (2002). "Chameleon radiation by oceanic dispersal" (PDF). Nature. 415 (6873): 784–787. PMID 11845207. doi:10.1038/415784a. hdl:2027.42/62614. 
  8. ^ Townsend, T. M.؛ Tolley, K. A.؛ Glaw, F.؛ Böhme, W.؛ Vences, M. (2011). "Eastward from Africa: Palaeocurrent-mediated chameleon dispersal to the Seychelles islands". Biological Letters. 7 (2): 225–228. PMC 3061160Freely accessible. PMID 20826471. doi:10.1098/rsbl.2010.0701. 
  9. ^ Tolley, K. A.؛ Townsend, T. M.؛ Vences, M. (2013). "Large-scale phylogeny of chameleons suggests African origins and Eocene diversification". Proceedings of the Royal Society B. 280 (1759): 20130184. PMC 3619509Freely accessible. PMID 23536596. doi:10.1098/rspb.2013.0184. 
  10. ^ Chameleons. National Geographic Explorer

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]