ڕووناکیی شەقامەکان
.jpg)
ڕووناکیی شەقامەکان یان گلۆپی شەقامەکان بریتییە لە ڕووناککردنەوەی شەقام و کوچە و کۆڵانەکان کە بە زۆری لە لایەن حکومەتەکانەوە جێبەجێ دەکرێت وەک بەشێک لە خزمەتگوزاری،[١] ڕووناککردنەوەی شەقامەکان لە کۆنەوە ھەر ھەبووە، سەردەمانێک گلۆپی زەیتی و ئاگردان و مەشخەڵی جۆر بەجۆر بەکارھاتووە بۆ ڕووناککردنەوەی شەقامەکان،[٢] بەڵام لە ڕۆژگاری ھاوچەرخی ئەمڕۆماندا ستوونی گلۆپداری کارەبایی بەکاردێت بۆ ڕووناککردنەوەی شەقام و کۆڵان و باخچە و گۆرەپانە گشتییەکان.[٣]
مێژوو
[دەستکاری]سەردەمی پێش پیشەسازی
[دەستکاری]چرایە سەرەتایییەکان لە شارستانییەتەکانی یۆنانی کۆن و ڕۆمانی کۆندا بەکارھێنراون، کە تێیدا ڕووناکی بە پلەی یەکەم بۆ مەبەستی ئاسایش بەکارھاتووە، ھەم بۆ پاراستنی ڕێبوارەکان لە ھەڵکەوتن لەسەر ڕێگاکە و ھەم بۆ دوورخستنەوەی دزە ئەگەرییەکان. لەو سەردەمەدا، چرای ڕۆنی بە شێوەیەکی سەرەکی بەکاردەھات، چونکە بڵێسەیەکی کەم و تەمەن درێژی دابین دەکرد. ئەو کۆیلەیەی بەرپرسیار بوو لە داگیرساندنی چرای ڕۆنی لە بەردەم ڤێلا ڕۆمانییەکاندا پێی دەگوترا «لانترناریۆس».[٤]
بە وتەی ئێدوین ھێسکۆت، «ڕۆمانەکان شەقامەکانیان بە چرای ڕۆنی ڕووناک دەکردەوە، و شارەکان لە بەغداوە تا کۆردۆبا بە ھەمان شێوە ڕووناک دەکرانەوە لە کاتێکدا زۆربەی ئەورووپا لەوەدا دەژیا کە ئێستا وەک نەریتێکی لێ ھاتووە پێی بگوترێت «سەردەمە تاریکەکان» بەڵام لە ڕوانگەی ڕووناککردنەوەی شەقامەکانەوە، ڕێک ئەوە بوون.»[٥][٦]
ئەو کەسانەی کە پێیان دەگوترا «کوڕانی مەشخەڵھەڵگر» خەڵکیان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر لە ناو شەقامە تەمومژاوی و پێچاوپێچەکانی شارۆچکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا یاوەری دەکرد.
پێش چرا تیشکدەرەکان، ڕووناککردنەوەی مۆم لە شارەکاندا بەکار دەھێنرا. چرایە سەرەتایییەکان پێویستیان بەوە بوو کە «داگیرسێنەرێکی چرا» لە کاتی زەردەپەڕدا بە ناو شارەکەدا بگەڕێت و ھەر یەک لە چراکان داگیرسێنێت. بەپێی ھەندێک سەرچاوە، ڕووناککردنەوە لە لەندەن لە ساڵی ١٤١٧ لەلایەن سێر ھێنری بارتۆن، شارەداری لەندەن، فەرمانی پێ کراوە، ئەگەرچی ھیچ بەڵگەیەکی ڕژد (جدی) لەسەر ئەمە نییە.[٧]
ڕووناککردنەوەی گشتیی شەقامەکان بۆ یەکەمجار لە سەدەی ١٦ەمدا پەرەی سەند،[٨] و دوای دۆزینەوەی فانۆسەکان بە پەنجەرەی شووشەیی لەلایەن ئێدموند ھێمینگ لە لەندەن و یان ڤان دێر ھایدن لە ئەمستردام خێراتر بوو،[٩] کە بڕی ڕووناکییەکەی بە شێوەیەکی زۆر باشتر کرد. لە ساڵی ١٥٨٨دا پەرلەمانی پاریس بڕیاری دا کە مەشخەڵێک لە ھەر یەکتربڕینێکدا دابنرێت و داگیرسێنرێت، و لە ساڵی ١٥٩٤دا پۆلیس ئەمەی گۆڕی بۆ فانۆس.[١٠] لەگەڵ ئەوەشدا، لە ناوەڕاستی سەدەی ١٧دا ئەوە کارێکی باو بوو بۆ گەشتیاران کە ھەڵگرێکی فانۆس بەکرێ بگرن ئەگەر ناچار بوونایە شەوانە بە ناو شەقامە تاریک و پێچاوپێچەکاندا بڕۆن.[١١] شا لویسی چواردەھەم لە ساڵی ١٦٦٧دا ڕێگەی بە چاکسازییە بەرفراوانەکان لە پاریس دا، کە بریتی بوو لە دانان و چاککردنەوەی چراکان لە شەقامەکان و یەکتربڕینەکاندا، ھەروەھا سزای توند بۆ تێکدان یان دزینی کەرەستەکان دیاری کرا.[١٢] پاریس تا کۆتایی سەدەی ١٧ زیاتر لە ٢٧٠٠ چرای شەقامی ھەبوو،[١٢] و تا ساڵی ١٧٣٠ دوو ئەوەندە زیادی کرد.[١٣] لەژێر ئەم سیستمەدا، شەقامەکان بە فانۆسەکان ڕووناک دەکرانەوە کە بە دووری ٢٠ یارد (١٨ مەتر) لە یەکترەوە لەسەر پەتێک لە ناوەڕاستی شەقامەکەدا لە بەرزی ٢٠ پێ (٦ مەتر) ھەڵدەواسران؛ وەک گەشتیارێکی ئینگلیزی لە ساڵی ١٦٩٨دا بە پەرۆشییەوە نووسیویەتی: «شەقامەکان ھەموو زستان و تەنانەت لە کاتی مانگی پڕیشدا ڕووناکن!»[١٤] لە لەندەن، ڕووناککردنەوەی گشتیی شەقامەکان لە دەوروبەری کۆتایی سەدەی ١٧ جێبەجێ کرا؛ ڕۆژنامەنووسێکی یاداشتەکان لە ساڵی ١٧١٢دا نووسیویەتی «لە تەواوی ڕێگاکەدا، بە ناو ھاید پارکدا تا کۆشکی شاژن لە کێنسینگتۆن، فانۆسەکان بۆ ڕووناککردنەوەی ڕێگاکان لە شەوە تاریکەکاندا دانرابوون.»[١٥]
فانۆسێکی ڕۆنیی زۆر باشتر کراو، کە پێی دەگوترا «ڕێڤێربێر»، لە ساڵی ١٧٤٥دا ناسێنرا و لە ساڵانی دواتردا پەرەی پێ درا. ئەو ڕووناکییەی لەم «ڕێڤێربێرانە» دەردەچوو زۆر گەشاوەتر بوو، بە جۆرێک کە ھەندێک کەس گازندەیان لە درەوشانەوەی بێزارکەری دەکرد.[١٥] ئەم چرایانە بە سەرەوەی ستوونی چراکانەوە دەبەستران؛ تا ساڵی ١٨١٧، ٤٦٩٤ چرا لە شەقامەکانی پاریسدا ھەبوون. لە کاتی شۆڕشی فەڕەنسادا (١٧٨٩–١٧٩٩)، شۆڕشگێڕەکان بۆیان دەرکەوت کە ستوونی چراکان شوێنێکی گونجاوە بۆ ھەڵواسینی ئەرستۆکراتەکان و نەیارەکانی تر.[١٦]
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ https://web.archive.org/web/20200312073931/https://www.jstor.org/topic/streetlights/
- ↑ https://web.archive.org/web/20200511081836/http://www.getty.edu/vow/AATFullDisplay?find=&logic=AND¬e=&subjectid=300101536
- ↑ https://web.archive.org/web/20191210090402/https://d-nb.info/gnd/4129991-7
- ↑ de Beer، E. S. (١٩٤١). «The Early History of London Street-Lighting». History. ٢٥ (100): ٣١١–٣٢٤. doi:١٠.١١١١/j.١٤٦٨-٢٢٩X.١٩٤١.tb٠٠٧٤٨.x. ISSN ٠٠١٨-٢٦٤٨. JSTOR ٢٤٤٠١٨٣٧.
- ↑ Edwin Heathcote (٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١). «From pillar to lamp post: lighting city streets». Architectural Review. لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ Heathcote، Edwin (١٣ی ئازاری ٢٠١٥). «Architecture: how street lights have illuminated city life». Financial Times. London. لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ Roskell, J. S. and Clark, L. and Rawcliffe, C. (editors) BARTON, Henry (d.1435), of London. – History of Parliament Online 16 August 2014 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., The History of Parliament: the House of Commons 1386–1421. ISBN 9780862999438. 1993.
- ↑ Schivelbusch، Wolfgang (١٩٨٧). «The Policing of Street Lighting». Yale French Studies: ٦١–٧٤. doi:١٠.٢٣٠٧/٢٩٣٠١٩٧. JSTOR ٢٩٣٠١٩٧.
- ↑ Ekirch, A. Roger, 1950At day's close : night in times past / A. Roger Ekirch.—Ist ed. p.72 ISBN 0-393-05089-0, W. W. Norton & Company, Inc., 500 Fifth Avenue, New York, N.Y. 10110 Www.wwnorton.com
- ↑ Fierro 1996، لاپەڕەکانی 835–836.
- ↑ «Art V. Social Life of England and France, A Comparative View of the Social Life of England and France, from the Restoration of Charles II. to the French Revolution. By the Editor of Madame du Deffand's Letters». Southern Journal. Charleston: A. E. Miller: ٣٩٥. تشرینی دووەمی ١٨٣٠.
Until 1662, the streets of Paris were so dark and dangerous, that the monopoly of flambeau-bearers and lantern-carriers was established for the security of night visiting in Paris.
- 1 2 Tucker، Holly (٢٢ی ئازاری ٢٠١٧)، «How Paris Became the City of Light: Louis XIV hires the city's first police chief»، Lapham's Quarterly، لە ١٧ی شوباتی ٢٠٢٠ ھێنراوە
- ↑ Fagan، Brian؛ Durrani، Nadia (٢٠١٩). What We Did in Bed: A Horizontal History. New Haven and London: Yale University Press. لاپەڕە ٤١. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٠-٢٢٣٨٨-٠.
- ↑ Fierro 1996، لاپەڕە 837.
- 1 2 Millar، Preston S. (٣٠ی نیسانی ١٩٢٠). «Historical Sketch of Street Lighting». Transactions of the Illuminating Engineering Society. XV. New York City: Illuminating Engineering Society: ١٨٥–٢٠٢.
- ↑ Fierro 1996، لاپەڕە 836.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
