ڕووداوی سی و سێ فیشەک ١٩٤٣

ڕووداوی سی و سێ فیشەک ١٩٤٣
وڵات	تورکیا
جێ	قەرقەلی
کاتی ڕوودان	٣٠ی حوزەیرانی ١٩٤٣
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ڕووداوی ٣٣ فیشەک کۆمەڵکوژییەک بوو لە مانگی تەممووزی ١٩٤٣، لە قەرقەلی، وان، ٣٢ ھاووڵاتی مەدەنی کورد و کورەسوننی کوژران بە تۆمەتی قاچاخچێتی ئاژەڵان لەسەر فەرمانی فەرماندەی سوپای سێیەم ژەنەڕاڵ مستەفا موغلالی.

ڕووداو

لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا، ڕووداوەکانی قاچاخچێتی زیادیان کرد، بەتایبەتی لەسەر سنووری ئێران. یەکێک لەم ڕووداوانە، کە بووە ھۆی پێکدادان لە نێوان ھۆزەکانی ناوچەکە و ھێزە تەناھییەکان، لە ناوچەی قەرقەلی وان ڕووی دا. یەکەکانی جەندەرمە کە ڕەوانەی سنوور کرابوون لەسەر زانیارییەک کە ھۆزی میلان، کە ھەندێکیان لە خاکی ئێران دەژین، لە تەممووزی ١٩٤٣دا گەلەیەکی گەورەی ئاژەڵیان ڕفاندووە، نەیانتوانی قاچاخچییەکان بگرن چونکە بەرەو ئێران ھەڵاتبوون. پاشان، ٤٠ کەس لە خزمەکانی ھۆزەکە کە لە قەرقەلی دەژیان دەستبەسەر کران. ئەگەرچی دادگا تەنھا ٥ کەسی دەستگیر کرد و ئەوانی دیکەی ئازاد کرد، ٣٣ کەس ڕادەستی یەکەیەکی سەربازی کران لەژێر فەرمانی دوو ملازمی دووەم بۆ لێپرسینەوە، بە فەرمانی مستەفا موغلالی کە ھاتبووە قەرقەلی. قاچاخچییەکان لە نزیک سنوور گوللەباران کران، و لەسەر بنەمای ڕاپۆرتێک کە پێشتر ئامادە کرابوو، بانگەشەی ئەوە کرا کە لە کاتی ھەوڵدان بۆ ھەڵاتن تەقەیان لێ کراوە. ھەرچەندە گوندنشینێک کە بە برینداری لە ڕووداوەکە ڕزگاری بوو، توانی بارودۆخەکە بە لایەنە پەیوەندیدارەکان ڕای بگەیەنێت، بەڵام ھیچ ئەنجامێک لەو داواکارییانەی پێشکەش کرابوون بەدەست نەھات.

لەگەڵ بوونی پارتی دیموکرات بە پارتێکی ئۆپۆزسیۆنی کاریگەر، ئەو ڕووداوەی کە ھەوڵ درابوو پەردەپۆش بکرێت، لە ساڵی ١٩٤٨دا دووبارە ورووژێنرایەوە. دوای پەسەندکردنی پرسیارێکی پەرلەمانی کە پێشکەش بە سەرۆکایەتیی کۆمەڵەی نیشتمانیی مەزنی تورکیا کرابوو، لێکۆڵینەوەیەک دژی بەڕێوەبەرە سەربازی و مەدەنییەکان سەبارەت بە ڕووداوەکە دەستی پێ کرد. موغلالی، کە وتی ئەو فەرمانی تەقەکردنەکەی داوە لەو کەیسەی کە تێیدا ھەموو تۆمەتباران لە دادگای سەربازیی ئەرکانی گشتی لەژێر دەستبەسەریی پێش دادگاییکردندا بوون، لە ٢ی ئازاری ١٩٥٠دا سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنرا، و پاشان بەھۆی تەمەنی زۆر و بارودۆخی سووککەرەوە سزاکەی گۆڕدرا بۆ ٢٠ ساڵ زیندانی. بەڵام دادگای باڵای سەربازی بڕیارەکەی ھەڵوەشاندەوە؛ موغلالی پێش دەستپێکردنی دادگاییکردنە نوێیەکە، لە ١١ی کانوونی یەکەمی ١٩٥١دا (لە تەمەنی ٦٩ ساڵیدا) لە زینداندا کۆچی دوایی کرد. لەسەر بانگەشەی پارتی کۆماریی گەل کە دەیوت «جیاکاری بەرامبەر کەمینەکان کراوە» لە کاتی پۆگرۆمی ئەستەمبوڵدا، ڕووداوەکە وەک تۆڵەسەندنەوەیەک لەلایەن پارتی دیموکراتەوە جارێکی دیکە لە پەرلەماندا ورووژێنرایەوە. ئەمجارەیان، گوایە ھەموو ئەندامانی کۆمەڵەی نیشتمانیی مەزنی تورکیا و پارتی کۆماریی گەل لە کاتی ڕووداوەکەدا بەرپرسیار بوون، و عیسمەت ئینۆنو بۆ خۆی دادگایی کرا. کێشەکە، کە لە ١٢ی شوباتی ١٩٥٦ و ٢٥ی شوباتی ١٩٥٦دا لە کۆمەڵەکەدا تاوتوێ کرا، بەھۆی بەسەرچوونی کات و یاسا جیاوازەکانی لێبوردنەوە، لەگەڵ ڕاپۆرتی لێژنەی لێکۆڵینەوەی پەرلەمانیی ١٩٥٨ و مشتومڕەکانی پەرلەمان، جارێکی دیکە داخرا.