بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ڕووبێلا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە

تێبینی: ئەم وتارە سەبارەت بە نەخۆشییەکەیە. بۆ بەکارهێنانەکانی تر، بڕوانە ڕووبێلا (ڕوونکردنەوە).

نابێت تێکەڵ بکرێت لەگەڵ سورێژە (Rubeola) یان ڕۆزیۆلا (Roseola)، کە ئەوانیش نەخۆشیی ڤایرۆسین و نیشانەی هاوشێوەیان هەیە.

سورێژەی ئەڵمانی (Rubella)
ناوەکانی تریسورێژەی ئەڵمانی (German measles)، سورێژەی سێ-ڕۆژە
پەڵەیەکی پێست بەهۆی ڕووبێلاوە (Rubella) لەسەر پشتی منداڵێک. ئەو ناوچەیەی کە تووشبووە هاوشێوەی سورێژەیە، بەڵام پەڵەکە سووربوونەوەکەی کەمتر تۆخە.
تایبەتمەندینەخۆشییە گوازراوەکان
نیشانەکانپەڵەی پێست، ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان، تا، ئازاری قوڕگ، هەستکردن بە ماندوێتی[١][٢]
ئاڵۆزییەکانئاوسانی گونەکان، هەوکردنی دەمارەکان، کۆنیشانەی زگماکی سورێژەی ئەڵمانی، لەبارچوونی کۆرپەلە[١][٣]
دەستپێکردنی ئاسایی٢ هەفتە دوای بەرکەوتن[١]
ماوە٣ ڕۆژ[١]
ھۆکارەکانڤایرۆسی (Rubella) (لە ڕێگەی هەواوە بڵاودەبێتەوە)[٣][٤]
ڕێگای دەستنیشانکردندۆزینەوەی ڤایرۆسەکە لە خوێن، قوڕگ، یان میزدا، پشکنینەکانی دژەتەن[١]
ڕێگەگرتنڤاکسینی ڕووبێلا (Rubella)[٣]
چارەسەرکردنچاودێریی پاڵپشتیکەر[٢]
ڕوودانەوە١٧,٨٦٥ حاڵەت (٢٠٢٢)[٥]

ڕووبێلا (Rubella)، کە بە سورێژەی ئەڵمانی یان سورێژەی سێ-ڕۆژەش دەناسرێت، [٦] نەخۆشییەکی گوازراوەیە کە بە ڤاکسین ڕێگری لێ دەکرێت و بەهۆی ڤایرۆسی ڕووبێلاوە دروست دەبێت. [٣] نەخۆشییەکە زۆرجار سووکە، و نیوەی خەڵکی هەست ناکەن کە تووشبوون. [١] [٧] لەوانەیە پەڵەیەکی پێست نزیکەی دوو هەفتە دوای بەرکەوتن دەست پێبکات و بۆ ماوەی سێ ڕۆژ بەردەوام بێت. [١] بەزۆری لە دەموچاوەوە دەست پێدەکات و بڵاودەبێتەوە بۆ بەشەکانی تری جەستە. [١] پەڵەکە هەندێک جار خورووی هەیە و هێندەی سورێژە ڕەنگی گەش نییە. [١] ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان باوە و دەکرێت بۆ چەند هەفتەیەک بەردەوام بێت. [١] هەروەها دەکرێت تا، ئازاری قوڕگ، و ماندوێتی ڕووبدەن. [١] [٢] ئازاری جومگەکان لە کەسانی پێگەیشتوودا باوە. [١] ئئاڵۆزکارییەکان لەوانەیە بریتین بن لە کێشەکانی خوێنبەربوون، ئاوسانی گونەکان، هەوکردنی مێشک (encephalitis)، و هەوکردنی دەمارەکان. [١] تووشبوون لە سەرەتای دووگیانیدا لەوانەیە ببێتە هۆی لەبارچوونی کۆرپەلە یان لەدایکبوونی منداڵێک بە کۆنیشانەی زگماکی ڕووبێلا (CRS). [٣] نیشانەکانی CRS بە کێشەکانی چاو وەکو ئاوی سپیی چاو (cataracts)، کەڕبوون، هەروەها کاریگەری لەسەر دڵ و مێشک دەردەکەون. [٣] کێشەکان دوای هەفتەی ٢٠ەمی دووگیانی دەگمەنن. [٣]

ڕووبێلا بەزۆری لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر لە ڕێگەی هەواوە دەگوازرێتەوە بەهۆی کۆکەی ئەو کەسانەی تووشبوون. [٣] [٤] خەڵکی دەتوانن نەخۆشییەکە بگوێزنەوە لە هەفتەی پێش دەرکەوتنی پەڵەکە تا هەفتەی دوای دەرکەوتنی. [١] ئەو ساوایانەی CRSیان هەیە دەتوانن بۆ ماوەی زیاتر لە ساڵێک ڤایرۆسەکە بڵاوبکەنەوە. [١] تەنها مرۆڤ تووش دەبێت. [٣] مێرووەکان نەخۆشییەکە ناگوێزنەوە. [١] کاتێک کەسێک چاک دەبێتەوە، بۆ تووشبوونەکانی داهاتوو بەرگریی پەیدا دەکات. [٣] پشکنین هەیە کە دەتوانێت دڵنیایی لە هەبوونی بەرگری بکاتەوە. [٣] دەستنیشانکردن لە ڕێگەی دۆزینەوەی ڤایرۆسەکەوە دەکرێت لە خوێن، قوڕگ، یان میزدا. [١] پشکنینی خوێن بۆ دژەتەنەکانیش لەوانەیە بەسوود بێت. [١]

ڕووبێلا دەکرێت لە ڕێگەی ڤاکسینی ڕووبێلاوە پێشگیری لێ بکرێت، کە تەنها یەک ژەمی بە ڕێژەی زیاتر لە ٩٥٪ کاریگەرە. [٣] زۆرجار بە تێکەڵەیەک لەگەڵ ڤاکسینی سورێژە و ملەخڕە دەدرێت، کە بە ڤاکسینی MMR ناسراوە. [١] کاتێک هەندێک لە دانیشتووان ڤاکسین وەردەگرن، بەڵام کەمتر بن لە ٨٠٪، لەوانەیە ژنی زیاتر بگەنە تەمەنی منداڵبوون بەبێ ئەوەی بەرگرییان دروست کردبێت لە ڕێگەی تووشبوون یان کوتانەوە، بەمجۆرە ئەگەری هەیە ڕێژەی CRS زیاد بکات. [٣] کاتێک کەسێک تووش دەبێت، هیچ چارەسەرێکی دیاریکراوی نییە. [٢]

ڕووبێلا نەخۆشییەکی باوە لە زۆر ناوچەی جیهاندا. [٢] ساڵانە، نزیکەی ١٠٠,٠٠٠ حاڵەتی کۆنیشانەی زگماکی ڕووبێلا ڕوودەدەن. [٣] ڕێژەکانی نەخۆشییەکە لە زۆر ناوچە کەمی کردووە لە ئەنجامی کوتاندا. [٢] [٧] هەوڵەکان بەردەوامن بۆ بنەبڕکردنی نەخۆشییەکە لەسەر ئاستی جیهان. [٣] لە نیسانی ٢٠١٥دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی کیشوەری ئەمریکاکانی وەک ناوچەیەکی خاڵی لە گواستنەوەی ڕووبێلا ڕاگەیاند. [٨] [٩] ناوی "rubella" لە زمانی لاتینییەوە هاتووە و بە واتای (سووری بچووک) دێت. [١] بۆ یەکەمجار وەک نەخۆشییەکی جیاواز لەلایەن پزیشکانی ئەڵمانییەوە لە ساڵی ١٨١٤ وەسف کرا، کە بووە هۆی دروستبوونی ناوی "سورێژەی ئەڵمانی". [١]

نیشانە و کۆنیشانەکان

[دەستکاری]
کوڕێکی گەنج کە پەڵە پێستییە تایبەتمەندەکەی ڕووبێلا (maculopapular rash)ی پێوە دیارە [١٠]
پەڵەیەکی گشتی لەسەر سک بەهۆی ڕووبێلاوە

ڕووبێلا نیشانەکانی هاوشێوەی ئەنفلۆنزایە. بەڵام، نیشانە سەرەکییەکەی تووشبوون بە ڤایرۆسی ڕووبێلا بریتییە لە پەڵەیەکی پێست (exanthem) لەسەر دەموچاو، کە بڵاودەبێتەوە بۆ قەدە و پەلەکان و بەزۆری دوای سێ ڕۆژ کاڵ دەبێتەوە، هەر لەبەر ئەمەشە زۆرجار پێی دەوترێت سورێژەی سێ-ڕۆژە. پەڵەی دەموچاو زۆرجار نامێنێت کاتێک بڵاودەبێتەوە بۆ بەشەکانی تری جەستە. نیشانەکانی تر بریتین لە تای کەم، ئاوسانی ڕژێنەکان (ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکانی ژێر سەری-دواوە و دواوەی مل)، ئازاری جومگەکان، سەرئێشە، و هەوکردنی پەردەی چاو (conjunctivitis). [١١]

ڕژێنە ئاوساوەکان یان گرێ لیمفاوییەکان دەتوانن تا هەفتەیەک بمێننەوە، و تاکە زۆر بە دەگمەن لە ٣٨ پلەی سیلیزی بەرزتر دەبێتەوە. پەڵەی ڕووبێلا بە شێوەیەکی تایبەتمەند پەمەیی یان سووری کاڵە. پەڵەکە دەبێتە هۆی خوروو و زۆرجار بۆ ماوەی نزیکەی سێ ڕۆژ دەمێنێتەوە. پەڵەکە پاش چەند ڕۆژێک بێ ئەوەی هیچ جێماوەیەک یان توێژاڵێکی پێست بەجێبهێڵێت نامێنێت. کاتێک پەڵەکە لادەچێت، پێستەکە لەوانەیە بە شێوەی کرێشی زۆر بچووک هەڵبوەرێت لەو شوێنانەی کە پەڵەکەی لێبووە. خاڵەکانی فۆرچهایمەر (Forchheimer spots) لە ٢٠٪ی حاڵەتەکاندا ڕوودەدەن و بە دەرکەوتنی زیپکەی سووری بچووک لە ناوچەی مەڵاشووی نەرمدا (soft palate) دەناسرێنەوە. [١٢]

ڕووبێلا دەتوانێت تووشی هەر کەسێک ببێت لە هەر تەمەنێکدا. مێینە پێگەیشتووەکان بەتایبەتی ئامادەییان هەیە بۆ تووشبوون بە هەوکردنی جومگە (arthritis) و ئازاری جومگەکان. [١٣]

لە منداڵاندا، ڕووبێلا بە شێوەیەکی ئاسایی دەبێتە هۆی نیشانەگەلێک کە دوو ڕۆژ دەخایەنن و ئەمانە لەخۆ دەگرن:

  • پەڵەکە لە دەموچاوەوە دەست پێدەکات و بڵاودەبێتەوە بۆ بەشەکانی تری جەستە.
  • تای کەم کە کەمترە لە ٣٨.٣ پلەی سیلیزی.
  • ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکانی دواوەی مل. [١٤]

لە منداڵانی گەورەتر و پێگەیشتوواندا، لەوانەیە نیشانەی زیاتر بوونیان هەبێت، لەوانە: [ژێدەر پێویستە]

  • ئاوسانی ڕژێنەکان
  • کۆرایزا (Coryza - نیشانەکانی هاوشێوەی سەرمابوون و پەتای ئاسایی)
  • ئازاری جومگەکان (بەتایبەتی لە مێینە گەنجەکاندا)

ئاڵۆزکارییە سەختەکانی ڕووبێلا ئەمانە لەخۆ دەگرن:

  • هەوکردنی مێشک (encephalitis) [١٣]
  • دابەزینی ژمارەی خەپڵەکانی خوێن [١٣]
  • هەوکردنی گوێ [١٥]

نیشانەکانی سەرمابوون (Coryza) لە ڕووبێلادا دەکرێت بگۆڕێت بۆ هەوکردنی سییەکان (پنیومۆنیا)، جا چ پنیومۆنیای ڤایرۆسیی ڕاستەوخۆ بێت یان پنیومۆنیای بەکتریاییی دووەمەی، هەروەها هەوکردنی بۆرییەکانی هەناسە (برۆنکایتس - چ برۆنکایتسی ڤایرۆسی بێت یان برۆنکایتسی بەکتریاییی دووەمەی). [١٦]

کۆنیشانەی زگماکی ڕووبێلا (Congenital rubella syndrome)

[دەستکاری]
منداڵێک کە ئاوی سپیی چاوی هەیە لە هەردوو چاویدا بەهۆی کۆنیشانەی زگماکی ڕووبێلاوە

ڕووبێلا دەتوانێت ببێتە هۆی کۆنیشانەی زگماکی ڕووبێلا لە منداڵی تازە لەدایکبوودا؛ کە سەختترین لێکەوتەی (sequela) ڕووبێلایە. کۆنیشانەکە (CRS) دوای تووشبوونی ناو منداڵدان بە ڤایرۆسی ڕووبێلا دروست دەبێت و کەموکوڕییەکانی دڵ، مێشک، چاو، و بیستن لەخۆ دەگرێت. [١٧] هەروەها دەتوانێت ببێتە هۆی لەدایکبوونی پێشوەختە، کەمیی کێشی لەدایکبوون، کەمیی خەپڵەکانی خوێن لە تازە لەدایکبوودا، کەمخوێنی، و هەوکردنی جگەر. تێکچوونەکانی گەشەی دەماری، لە نێویاندا ئۆتیزم، باون. [١٨]

مەترسیی کەموکوڕییە گەورەکان لە دروستبوونی ئەندامەکانی جەستەدا لە بەرزترین ئاستیدایە ئەگەر تووشبوونەکە لە سێ مانگی یەکەمی دووگیانیدا ڕووبدات. CRS هۆکاری سەرەکی بوو بۆ پەرەپێدانی ڤاکسینی ڕووبێلا. [١٩] ٨٠-٩٠٪ی ئەو دایکانەی کە لە ماوەی سێ مانگی یەکەمی هەستیاردا تووشی ڕووبێلا دەبن یان کۆرپەلەکەیان لەباردەچێت یان منداڵێکی مردوو لەدایک دەبێت. [١١]

ئەگەر کۆرپەلەکە لە تووشبوونەکە ڕزگاری بێت، لەوانەیە بە کێشەی سەختی دڵەوە لەدایک بێت (تەواونەنبوونی بۆریی خوێنبەرەکان - patent ductus arteriosus باوترینە)، کوێربوون، کەڕبوون، یان کێشەی تری ئەندامەکان کە مەترسی بۆ سەر ژیان دروست دەکەن. دەرکەوتە پێستییەکان پێیان دەوترێت "برینەکانی مافنی بلووبێری - blueberry muffin lesions". [١٩] لەبەر ئەم هۆکارانە، ڕووبێلا لە ناو کۆمەڵەی TORCH ی نەخۆشییە گوازراوەکانی کاتی لەدایکبووندا (perinatal infections) پۆلێن کراوە. [٢٠] [٢١]

ساڵانە نزیکەی ١٠٠,٠٠٠ حاڵەت لەم دۆخە ڕوودەدەن. [٣]

هۆکار

[دەستکاری]
(وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی ئەلیکترۆنیی مایکڕۆفەیج (micrograph) بۆ ڤایرۆسەکانی ڕووبێلا)

نەخۆشییەکە بەهۆی ڤایرۆسی ڕووبێلاوە دروست دەبێت، لە ڕەگەزی Rubivirus لە خێزانی Matonaviridae، [٢٢] کە بەرگدارە و خاوەنی جینۆمێکی RNA ی تاکە-زنجیرەیە. [٢٣] بەرکەوتن لەگەڵ دڵۆپەکانی هەناسەدان کە ڤایرۆسی ڕووبێلایان تێدایە دەبێتە هۆی گواستنەوەی ڤایرۆسەکە. پاشان لە ناوچەی لووت و قوڕگ و گرێ لیمفاوییەکاندا زۆر دەبێت. ڤایرۆسەکە ٥ بۆ ٧ ڕۆژ دوای تووشبوون لە خوێندا دەدۆزرێتەوە و بە سەرتاسەری جەستەدا بڵاودەبێتەوە. ڤایرۆسەکە تایبەتمەندیی تێکدەری کۆرپەلەی هەیە (teratogenic). دەتوانێت بە وێڵاشدا تێپەڕێت و کۆرپەلە تووش بکات، کە لەوێدا گەشەی خانەیی دەپچڕێنێت یان خانەکان لەناو دەبات. [١١] لە ماوەی قۆناغی کڕکەوتنی ڤایرۆسەکەدا، نەخۆشەکە تووشکەرە، بە شێوەیەکی ئاسایی بۆ نزیکەی یەک هەفتە پێش ئەوەی پەڵەی پێستی لێ دەربکەویت و بۆ نزیکەی یەک هەفتەش دوای ئەوە. [١]

زیادبوونی ئامادەیی و هەستیاری بۆ تووشبوون لەوانەیە بۆماوەیی بێت، چونکە هەندێک ئاماژە هەن کە HLA-A1 یان هۆکارەکانی دەوروبەری A1 لەسەر هاپلۆتایپە درێژکراوەکان (extended haplotypes) بەشدارن لە تووشبوون بە ڤایرۆسەکە یان باش نەبوونی نەخۆشییەکە. [٢٤] [٢٥]

دەستنیشانکردن

[دەستکاری]

دژەتەنەکانی IgM ی تایبەت بە ڤایرۆسی ڕووبێلا لەو کەسانەدا هەن کە بەم دواییانە تووشی ڤایرۆسی ڕووبێلا بوون. ئەم دژەتەنانە دەتوانن بۆ زیاتر لە ساڵێک بمێننەوە، و ئەنجامێکی پۆزەتیڤ (ئەرێنی) پشکنین دەبێت بە وریاییەوە لێکبدرێتەوە. [٢٦] بوونی ئەم دژەتەنانە، لەگەڵ یان ماوەیەکی کورت دوای پەڵە پێستییە تایبەتمەندەکە، دەستنیشانکردنەکە پشتڕاست دەکاتەوە. [٢٧]

ڕێگریکردن

[دەستکاری]
ژمارەی ئەو کەسانەی نەکوتراون دژی سورێژەی ئەڵمانی

ڕووبێلا ڕێگرییان لێ دەکرێت لە ڕێگەی بەرنامەکانی کوتانی چالاک کە ڤاکسینی ڤایرۆسی زیندووی لاوازکراو بەکاردەهێنن. دوو ڤاکسینی ڤایرۆسی زیندووی لاوازکراو، RA 27/3 و قەدە بەکتریاییەکانی Cendehill، کاریگەر بوون لە ڕێگریکردن لە نەخۆشی لە کەسانی پێگەیشتوودا. بەڵام، بەکارهێنانیان لە مێینەکانی پێش تەمەنی باڵقبوون نەبووە هۆی دابەزینێکی بەرچاو لە ڕێژەی گشتیی تووشبوون بە CRS لە بەریتانیادا. کەمکردنەوەکان لە ڕێگەی کوتانی هەموو منداڵانەوە بەدەستهاتن. [٢٨]

ڤاکسینەکە ئێستا بەزۆری وەک بەشێک لە ڤاکسینی MMR دەدرێت. ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) پێشنیار دەکات یەکەم ژەم لە تەمەنی ١٢ بۆ ١٨ مانگی بدرێت و ژەمی دووەمیش لە ٣٦ مانگیدا. ژنانی دووگیان بەزۆری لە سەرەتای دووگیانیدا پشکنینیان بۆ دەکرێت بۆ زانینی بوونی بەرگری دژی ڕووبێلا. ئەو ژنانەی کە دەردەکەوێت بەرگرییان نییە ناکوترێن تاوەکو دوای لەدایکبوونی منداڵەکە چونکە ڤاکسینەکە ڤایرۆسی زیندووی تێدایە. [٢٩]

بەرنامەی کوتان زۆر سەرکەوتوو بووە. کوبا لە ساڵانی ١٩٩٠ەکاندا ڕایگەیاند کە نەخۆشییەکەی بنەبڕ کردووە، و لە ساڵی ٢٠٠٤دا سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و پێشگیریکردنی نەخۆشییەکان (CDC) ڕایانگەیاند کە هەردوو فۆرمی زگماکی و وەرگیراوی ڕووبێلا لە ئەمریکادا بنەبڕ کراون. [٣٠] [٣١] ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ئوسترالیای وەک ناوچەیەکی خاڵی لە ڕووبێلا ڕاگەیاند لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٨دا. [٣٢]

پشکنین بۆ زانینی ئامادەیی و نەبوونی بەرگری بۆ ڕووبێلا لە ڕێگەی مێژووی کوتان یان بە پشکنینی سێرۆلۆژی پێشنیار دەکرێت لە ئەمریکادا بۆ هەموو ژنانی تەمەنی منداڵبوون لە یەکەمین سەردانی ڕاوێژکاریی پێش دووگیانبوون بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی کۆنیشانەی زگماکی ڕووبێلا (CRS). [٣٣] پێشنیار دەکرێت کە ڤاکسینی ڕووبێلا پێشکەش بکرێت بە هەموو ئەو ژنە نا-دووگیانانەی تەمەنی منداڵبوونیان هەیە و بەرگرییان نییە. [٣٤] بەهۆی نیگەرانییەکان سەبارەت بە کاریگەرییە ئەگەردارەکانی لەسەر تێکدانی کۆرپەلە (teratogenicity)، بەکارهێنانی ڤاکسینی MMR لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار ناکرێت. [٣٤] لەبری ئەوە، پێویستە ئەو ژنە دووگیانانەی بەرگرییان نییە بە زووترین کات پاش منداڵبوون بکوترێن. [٣٤]

لەو کەسانەی بەرگرییان نییە، کوتانی ناچالاک (passive immunization)، لە فۆرمی ئیمونۆگلۆبولینە پۆلیکلۆناڵەکان (polyclonal immunoglobulins)، پێدەچێت کاریگەر بێت تا ڕۆژی پێنجەم دوای بەرکەوتن. [٣٥]

چارەسەر

[دەستکاری]

هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ ڕووبێلا نییە؛ بەڵام، بنەمای بەڕێوەبردنی نەخۆشییەکە چاودێریی پاڵپشتیکەرە بۆ کەمکردنەوەی ناڕەحەتی. چارەسەری تازە لەدایکبووان تیشک دەخاتە سەر کۆنترۆڵکردنی ئاڵۆزکارییەکان. کەموکوڕییە زگماکییەکانی دڵ و ئاوی سپیی چاو دەکرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەریی ڕاستەوخۆوە چارەسەر بکرێن. [١٣] [٣٦]

بەڕێوەبردنی کۆنیشانەی زگماکی ڕووبێلا (CRS) لە چاودا هاوشێوەی بەڕێوەبردنی پووکانەوەی پەڵەی چاوی پەیوەست بە تەمەنە (age-related macular degeneration)، لە نێویاندا ڕاوێژکاری، چاودێریکردنی ڕێکوپێک، و دابینکردنی ئامێرەکانی بینینی کز، ئەگەر پێویست بکات. [٣٧]

پێشبینیی پزیشکی

[دەستکاری]

تووشبوون بە ڕووبێلا لە منداڵان و پێگەیشتوواندا بەزۆری سووکە، خۆ-سنووردارکەرە، و زۆرجار بێ‌نیشانەیە. پێشبینی پزیشکی لەو منداڵانەی بە CRS لەدایک دەبن خراپە. [٣٨]

پەتاناسی

[دەستکاری]

ڕووبێلا لە سەرانسەری جیهاندا ڕوودەدات. ڤایرۆسەکە مەیلی ئەوەی هەیە لە وەرزی بەهاردا بگاتە لوتکە لەو وڵاتانەی کە کەشوهەوایەکی مامناوەندیان هەیە. پێش ئەوەی ڤاکسینی دژی ڕووبێلا لە ساڵی ١٩٦٩ بخرێتە بازاڕەوە، پەتا بەربڵاوەکان بەزۆری هەموو ٦-٩ ساڵ جارێک لە ئەمریکا و ٣-٥ ساڵ جارێک لە ئەوروپا ڕوویانداوە، کە زیاتر کاریگەرییان لەسەر ئەو منداڵانە هەبووە کە لە تەمەنی ٥-٩ ساڵیدان. [٣٩] لە دوای ناساندنی ڤاکسینەوە، ڕوودانی نەخۆشییەکە لەو وڵاتانەی کە ڕێژەی وەرگرتنی ڤاکسینیان بەرزە دەگمەن بووە. [ وەرگێڕان پێویستە ]

کوتان گواستنەوەی ڕووبێلای لە کیشوەری ئەمریکاکاندا وەستاندووە: هیچ حاڵەتێکی ناوخۆیی (endemic) لە دوای شوباتی ٢٠٠٩ەوە نەبینراوە. [٤٠] کوتان هێشتا بە توندی پێشنیار دەکرێت چونکە ڤایرۆسەکە دەکرێت لە کیشوەرەکانی ترەوە دووبارە بهێنرێتەوە ئەگەر ڕێژەکانی کوتان لە ئەمریکاکاندا دابەزێت. [٤١] لە کاتی پەتایەکەدا لە ئەمریکا لە نێوان ساڵانی ١٩٦٢ و ١٩٦٥، خەمڵێنراوە کە تووشبوون بە ڤایرۆسی ڕووبێلا لە کاتی دووگیانیدا بووەتە هۆی ٣٠,٠٠٠ لەدایکبوونی مردوو و ٢٠,٠٠٠ منداڵیش بە کەمئەندامی یان ناتەواوی لەدایکبوون لە ئەنجامی CRS. [٤٢][٤٣] کوتانی گشتگیر کە ئاستێکی بەرزی بەرگریی کۆمەڵگەیی (herd immunity) دروست دەکات زۆر گرنگە لە کۆنترۆڵکردنی پەتاکانی ڕووبێلادا. [٤٤]

لە بەریتانیا، ژمارەیەکی زۆر لەو پیاوانەی نەکوتراون هێشتا مەترسیی تووشبوونیان هەیە بە ڕووبێلا. پەتاکانی ڕووبێلا لە نێو زۆرێک لە پیاوانی گەنجدا لە بەریتانیا لە ساڵی ١٩٩٣ ڕوویدا، و لە ساڵی ١٩٩٦دا، نەخۆشییەکە گوازرایەوە بۆ ژنانی دووگیان، کە زۆرێکیان کۆچبەر بوون و بەرگرییان نەبوو. پەتاکان هێشتا سەرهەڵدەدەن، بەزۆری لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا کە ڤاکسینەکە بە ئاسانی بەردەست نییە. [٤٥] ئەو ئاڵۆزکارییانەی کە لە کاتی دووگیانیدا لە ئەنجامی تووشبوون بە ڕووبێلاوە دروست دەبن (لەبارچوون، مردنی کۆرپەلە، کۆنیشانەی زگماکی ڕووبێلا) لە ئەفریقا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیادا باوترن بە ڕێژەی ١٢١ حاڵەت لە هەر ١٠٠,٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوودا بە بەراورد بە ٢ حاڵەت لە هەر ١٠٠,٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوودا لە ئەمریکاکان و ئەوروپا. [٤٦]

لە ژاپۆن، ١٥,٠٠٠ حاڵەتی ڕووبێلا و ٤٣ حاڵەتی کۆنیشانەی زگماکی ڕووبێلا بۆ چاودێریی پەتاناسیی نیشتمانیی نەخۆشییە گوازراوەکان ڕاپۆرت کران لە نێوان ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ و ٢ی ئازاری ٢٠١٤، لە کاتی پەتای ڕووبێلای ٢٠١٢-٢٠١٣ لە ژاپۆن. ئەمانە بە شێوەیەکی سەرەکی لە پیاوانی تەمەن ٣١-٥١ ساڵ و گەنجانی پێگەیشتووی تەمەن ٢٤-٣٤ ساڵدا ڕوویاندا. [٤٧]

مێژوو

[دەستکاری]

ڕووبێلا بۆ یەکەمجار لە ناوەڕاستی سەدەی هەژدەهەمدا وەسف کرا. پزیشک و کیمیاناسی ئەڵمانی، فریدریک هۆفمان، یەکەم وەسفی کلینیکیی ڕووبێلای لە ساڵی ١٧٤٠ ئەنجامدا، [٤٨] کە لەلایەن دی بێرگن لە ساڵی ١٧٥٢ و ئۆرڵۆڤ لە ساڵی ١٧٥٨ پشتڕاست کرایەوە. [٤٩]

لە ساڵی ١٨١٤، جۆرج دی ماتۆن بۆ یەکەمجار پێشنیاری کرد کە وەک نەخۆشییەکی جیاواز لە هەردوو سورێژە و تای سوور (scarlet fever) سەیر بکرێت. هەموو ئەم پزیشکانە ئەڵمانی بوون، و نەخۆشییەکە بە (Rötheln - کە لە ئەڵمانیی هاوچەرخدا Röteln ە) دەناسرا. (Rötlich بە واتای "سوورباو" یان "پەمەیی" دێت لە زمانی ئەڵمانیدا.) ئەو ڕاستییەی کە سێ ئەڵمانی وەسفیان کردووە بووە هۆی دروستبوونی ناوە باوەکەی کە "سورێژەی ئەڵمانی"یە. [٥٠] هێنری ڤیڵ، کە نەشتەرگەرێکی هێزی تۆپهاوێژی شاهانەیی ئینگلیزی بوو، وەسفی پەتایەکی لە هیندستان کرد. ئەو ناوی "rubella" (لە وشەیەکی لاتینییەوە، بە واتای "سووری بچووک")ی لە ساڵی ١٨٦٦ داهێنا. [٤٨] [٥١] [٥٢] [٥٣]

لە ساڵی ١٨٨١ بە فەرمی وەک نەخۆشییەکی سەربەخۆ ناسێنرا، لە کۆنگرەی نێودەوڵەتیی پزیشکی لە لەندەن. [٥٤] لە ساڵی ١٩١٤، ئەلفرێد فابیان هێس ئەو بیردۆزەی خستەڕوو کە ڕووبێلا بەهۆی ڤایرۆسێکەوەیە، لەسەر بنەمای کارکردن لەگەڵ مەیموونەکاندا. [٥٥] لە ساڵی ١٩٣٨، هیرۆ و تۆساکا ئەمەیان پشتڕاست کردەوە لە ڕێگەی گواستنەوەی نەخۆشییەکە بۆ منداڵان بە بەکارهێنانی دەردراوی پاڵاوتەکراوی لووت لە نەخۆشە کتوپڕەکانەوە. [٥٢]

لە ساڵی ١٩٤٠، پەتایەکی بەرفراوانی ڕووبێلا لە ئوسترالیا ڕوویدا. دواتر، پزیشکی چاو نۆرمان مکئالیستەر گرێگ ٧٨ حاڵەتی ئاوی سپیی چاوی زگماکی (congenital cataracts) لە منداڵانی ساوادا دۆزییەوە، و ٦٨ لەوانە لەو دایکانە لەدایک ببوون کە لە سەرەتای دووگیانیدا تووشی ڕووبێلا ببوون. [٥١] [٥٢] گرێگ ڕاپۆرتێکی بە ناوی (ئاوی سپیی چاوی زگماکی دوای سورێژەی ئەڵمانی لە دایکدا) بڵاوکردەوە لە ساڵی ١٩٤١. ئەو وەسفی چەندین کێشەی کرد کە ئێستا بە کۆنیشانەی زگماکی ڕووبێلا (CRS) دەناسرێن و تێبینی کرد کە چەندە زووتر دایکەکە تووش بووبێت، زیانەکە خراپتر بووە. لەبەر ئەوەی هێشتا هیچ ڤاکسینێک بەردەست نەبوو، هەندێک گۆڤاری باو بیرۆکەی "ئاهەنگی سورێژەی ئەڵمانی"یان بڵاودەکردەوە بۆ منداڵە تووشبووەکان تا نەخۆشییەکە بڵاوبکەنەوە بۆ منداڵانی تر (بەتایبەتی کچەکان) بۆ ئەوەی بۆ تەواوی ژیانیان بەرگرییان هەبێت و بیانپارێزێت لە تووشبوون بە نەخۆشییەکە لە داهاتوودا کاتێک دووگیان دەبن. [٥٦] ڤایرۆسەکە لە مێدیای چاندنی شانەدا (tissue culture) لە ساڵی ١٩٦٢ لەلایەن دوو گرووپی جیاوازەوە بە سەرۆکایەتی پزیشکان پۆل دۆگلاس پارکمان و تۆماس هوکڵ وێلەر جیاکرایەوە. [٥١] [٥٣]

پەتایەکی جیهانیی ڕووبێلا لە نێوان ساڵانی ١٩٦٢ و ١٩٦٥ هەبوو، کە لە ئەوروپاوە دەستی پێکرد و بڵاوبووەوە بۆ ئەمریکا. [٥٣] لە ساڵانی ١٩٦٤-١٩٦٥، ئەمریکا بە مەزەندە ١٢.٥ ملیۆن حاڵەتی ڕووبێلای هەبوو (پەتای ڕووبێلای ١٩٦٤-١٩٦٥). ئەمە بووە هۆی ١١,٠٠٠ لەبارچوون یان لەباربردنی پزیشکی و ٢٠,٠٠٠ حاڵەتی کۆنیشانەی زگماکی ڕووبێلا. لەمانە، ٢,١٠٠یان وەک تازەلەدایکبوو مردن، ١٢,٠٠٠یان کەڕ بوون، ٣,٥٨٠یان کوێر بوون، و ١,٨٠٠یان کەمئەندامی هزری بوون. تەنها لە نیویۆرک، CRS کاریگەری لەسەر ١٪ی تەواوی لەدایکبوونەکان هەبوو. [٥٧] [٥٨]

لە ساڵی ١٩٦٧، پێکهاتەی گەردیلەییی ڕووبێلا بینرا لەژێر مایکرۆسکۆپی ئەلیکترۆنیدا بە بەکارهێنانی کۆمپلێکسەکانی ئەنتیجین-دژەتەن لەلایەن جێنیفەر ئێم. بێست، جون ئەلمێیدا، جەی ئی باناتڤالا و ئەی پی واتەرسۆن. [٥٩] [٦٠]

لە ساڵی ١٩٦٩، ڤاکسینێکی ڤایرۆسی زیندووی لاوازکراو مۆڵەتی پێدرا. [٥٢] لە سەرەتای ساڵانی ١٩٧٠ەکاندا، ڤاکسینێکی سێقۆڵی کە ڤایرۆسە لاوازکراوەکانی سورێژە، ملەخڕە، و ڕووبێلا (MMR)ی تێدابوو خرایە بازاڕەوە. [٥٣] تا ساڵی ٢٠٠٦، حاڵەتە پشتڕاستکراوەکان لە کیشوەری ئەمریکاکاندا دابەزیبوو بۆ کەمتر لە ٣٠٠٠ لە ساڵێکدا. بەڵام، پەتایەکی ساڵی ٢٠٠٧ لە ئەرجەنتین، بەڕازیل، و چیلی حاڵەتەکانی بەرزکردەوە بۆ ١٣,٠٠٠ لەو ساڵەدا. [٦١]

هەوڵەکانی بنەبڕکردن

[دەستکاری]

لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) و ڕێکخراوی تەندروستیی پان ئەمریکی ڕایانگەیاند و بڕوانامەیان بە کۆڵۆمبیا دا کە خاڵییە لە ڕووبێلا و بووە یەکەم وڵاتی ئەمریکای لاتین کە نەخۆشییەکە لە ناو سنوورەکانیدا بنەبڕ بکات.[٦٢][٦٣] لە ٢٩ی نیسانی ٢٠١٥، ئەمریکاکان بوونە یەکەم ناوچەی WHO کە بە فەرمی نەخۆشییەکەیان بنەبڕ کرد. کۆتا حاڵەتە نا-هاوردەکراوەکان لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ئەرجەنتین و بەڕازیل ڕوویاندا. بەڕێوەبەری ڕێکخراوی تەندروستیی پان ئەمریکی وتی: "شەڕی دژی ڕووبێلا زیاتر لە ١٥ ساڵی خایاندووە، بەڵام بەرهەمەکەی ئەوە بووە کە پێم وایە دەبێتە یەکێک لە گرنگترین دەسکەوتەکانی تەندروستی گشتیی پان-ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەمدا." [٦٤] ڕاگەیاندنەکە کرا پاش پشکنینی ١٦٥ ملیۆن تۆماری تەندروستی و پشتڕاستکردنەوەی بۆماوەیی کە قەدە ڤایرۆسە هاوردەکراوەکان هۆکاری هەموو حاڵەتە نوێیەکان بوون. ڕووبێلا هێشتا لە هەندێک ناوچەی جیهاندا باوە و سوسان ئی. ڕیف، سەرۆکی تیمی ڕووبێلا لە بەشی کوتانی جیهانیی سەنتەری CDC، کە بەشدار بوو لە ڕاگەیاندنەکەدا، وتی هیچ ئەگەرێک نییە کە لەسەر ئاستی جیهان پێش ساڵی ٢٠٢٠ بنەبڕ بکرێت. [٦٥] ڕووبێلا سێیەم نەخۆشییە کە لە نیوەگۆی ڕۆژئاوادا لە ڕێگەی کوتانەوە بنەبڕ بکرێت لە دوای ئاوڵە (smallpox) و ئیفلیجی منداڵان (polio). [٦٦][٦٧]

وشەناسی

[دەستکاری]

لە وشەی "rubrum"ەوە، کە وشەی لاتینییە بۆ "سوور"، ڕووبێلا بە واتای "سوورباو و بچووک" دێت. "German" (ئەڵمانی) لە وشەی "germanus"ەوە سەرچاوە دەگرێت، کە لەم چوارچێوەیەدا بە واتای "هاوشێوە" دێت. [٦٨]

ناوی ڕووبێلا هەندێک جار تێکەڵ دەکرێت لەگەڵ سورێژە (rubeola)، کە ناوێکی جێگرەوەیە بۆ مەعسەکە (measles) لە وڵاتە ئینگلیزی زمانەکاندا؛ نەخۆشییەکان پەیوەندییان بەیەکەوە نییە. [٦٩] [٧٠]لە هەندێک زمانی تری ئەوروپیدا، وەکو ئیسپانی، rubella و rubeola هاوواتان، و rubeola ناوێکی جێگرەوە نییە بۆ سورێژە. بۆیە، لە زمانی ئیسپانیدا، rubeola ئاماژەیە بۆ ڕووبێلا و sarampión ئاماژەیە بۆ سورێژە. [٧١] [٧٢]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Atkinson، William (٢٠١١). Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases (چاپی 12). Public Health Foundation. لاپەڕە ٣٠١–٣٢٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٨٣٢٦٣١-٣-٥. لە ١ی ئایاری ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «CDC2012Pink» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  2. 1 2 3 4 5 6 McLean، Huong (٢٠١٤). «3 Infectious Diseases Related To Travel». CDC health information for international travel 2014 : the yellow book. Oup USA. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٩٩٤٨٤٩-٩. لە ٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە – لەڕێگەی cdc.gov. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Yellow2014» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Lambert، N؛ Strebel، P؛ Orenstein، W؛ Icenogle، J؛ Poland، GA (٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «Rubella». Lancet. ٣٨٥ (9984): ٢٢٩٧–٣٠٧. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٤٠-٦٧٣٦(١٤)٦٠٥٣٩-٠. PMC ٤٥١٤٤٤٢. PMID ٢٥٥٧٦٩٩٢. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Lambert15» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  4. 1 2 «About Rubella». CDC.gov. ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی نیسانی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  5. ↑ «Rubella». World Health Organization (WHO). ١٤ی ئایاری ٢٠٢٤. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  6. ↑ Neighbors، M؛ Tannehill-Jones، R (٢٠١٠). «Childhood diseases and disorders». Human diseases (چاپی 3rd). Clifton Park, New York: Delmar, Cengage Learning. لاپەڕە ٤٥٧–٧٩. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٥٤-٢٧٥١-٨.
  7. 1 2 «Rubella vaccines: WHO position paper» (PDF). Wkly Epidemiol Rec. ٨٦ (29): ٣٠١–١٦. ١٥ی تەممووزی ٢٠١١. PMID ٢١٧٦٦٥٣٧. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «WHO2011» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  8. ↑ Donald G. McNeil Jr. (٢٩ی نیسانی ٢٠١٥). «Rubella Has Been Eliminated From the Americas, Health Officials Say». The New York Times. لە ١ی ئایاری ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  9. ↑ «http://www.paho.org/hq/index.php?option=com_content&view=article&id=10798%253Aamericas-free-of-rubella&catid=740%253Anews-press-releases&Itemid=1926&lang=en». PAHO.org. ٢٩ی نیسانی ٢٠١٥. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئایاری ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە. {{cite web}}: بەستەری دەرەکی لە |سەردێڕ= (یارمەتی)
  10. ↑ «Details - Public Health Image Library (PHIL)». cdc.gov. ١٩٦٦. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی ئازاری ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  11. 1 2 3 Edlich RF، Winters KL، Long WB، Gubler KD (٢٠٠٥). «Rubella and congenital rubella (German measles)». J Long Term Eff Med Implants. ١٥ (3): ٣١٩–٢٨. doi:١٠.١٦١٥/JLongTermEffMedImplants.v١٥.i٣.٨٠. PMID ١٦٠٢٢٦٤٢. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «pmid16022642» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  12. ↑ Kliegman، Robert؛ Nelson، Waldo E.؛ Jenson، Hal B.؛ Marcdante، Karen J.؛ Behrman، Richard E. (٢٠٠٦). Nelson Essentials of Pediatrics. Elsevier Health Sciences. لاپەڕە ٤٦٧. ژپنک ٩٧٨-١-٤١٦٠-٠١٥٩-١.
  13. 1 2 3 4 Kasper، Dennis L.؛ Fauci، Anthony S.؛ Hauser، Stephen L.؛ Longo، Dan L.؛ Larry Jameson، J.؛ Loscalzo، Joseph (٦ی شوباتی ٢٠١٨). «Rubella (German Measles)». Harrison's principles of internal medicine (چاپی 20th). New York: McGraw Hill Education. ژپنک ٩٧٨-١-٢٥٩-٦٤٤٠٤-٧. OCLC ٩٩٠٠٦٥٨٩٤. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «:1» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  14. ↑ «Rubella (German Measles)». kidshealth.org. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
  15. ↑ «Rubella: Most serious during pregnancy». mayoclinic.org. ١٣ی ئایاری ٢٠١٥. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئایاری ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە.
  16. ↑ Michael، M. (١٩٠٨). «Rubella: Report of Epidemic of Eighty Cases». لە Treat، E.B. (ed.). Archives of Pediatrics. لاپەڕە ٦٠٤. لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  17. ↑ Atreya CD، Mohan KV، Kulkarni S (٢٠٠٤). «Rubella virus and birth defects: molecular insights into the viral teratogenesis at the cellular level». Birth Defects Res. A. ٧٠ (7): ٤٣١–٧. doi:١٠.١٠٠٢/bdra.٢٠٠٤٥. PMID ١٥٢٥٩٠٣٢. لە ٦ی ئابی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  18. ↑ Jash، Sukanta؛ Sharma، Surendra (٢٩ی نیسانی ٢٠٢٢). «Viral Infections and Temporal Programming of Autism Spectrum Disorders in the Mother's Womb». Frontiers in Virology (بە English). ٢ 863202. doi:١٠.٣٣٨٩/fviro.٢٠٢٢.٨٦٣٢٠٢. ISSN ٢٦٧٣-٨١٨X.{{cite journal}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  19. 1 2 De Santis M، Cavaliere AF، Straface G، Caruso A (٢٠٠٦). «Rubella infection in pregnancy». Reprod. Toxicol. ٢١ (4): ٣٩٠–٨. Bibcode:2006RepTx..21..390S. doi:١٠.١٠١٦/j.reprotox.٢٠٠٥.٠١.٠١٤. PMID ١٦٥٨٠٩٤٠. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «pmid16580940» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  20. ↑ «TORCH Syndrome - Symptoms, Causes, Treatment | NORD». NORD (National Organization for Rare Disorders) (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  21. ↑ Epps، R E؛ Pittelkow، M R؛ Su، W P (١ی حوزەیرانی ١٩٩٥). «TORCH syndrome». Seminars in Dermatology. ١٤ (2): ١٧٩–١٨٦. doi:١٠.١٠١٦/s١٠٨٥-٥٦٢٩(٠٥)٨٠٠١٦-١. ISSN ٠٢٧٨-١٤٥X. PMID ٧٦٤٠٢٠٠. لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  22. ↑ Walker PJ، Siddell SG، Lefkowitz EJ، Mushegian AR، Dempsey DM، Dutilh BE، Harrach B، Harrison RL، Hendrickson RC، Junglen S، Knowles NJ، Kropinski AM، Krupovic M، Kuhn JH، Nibert M، Rubino L، Sabanadzovic S، Simmonds P، Varsani A، Zerbini FM، Davison AJ (ئەیلوولی ٢٠١٩). «Changes to virus taxonomy and the International Code of Virus Classification and Nomenclature ratified by the International Committee on Taxonomy of Viruses (2019)». Arch. Virol. ١٦٤ (9): ٢٤١٧–٢٤٢٩. doi:١٠.١٠٠٧/s٠٠٧٠٥-٠١٩-٠٤٣٠٦-w. PMID ٣١١٨٧٢٧٧. {{cite journal}}: |hdl-access= پێویستی بە |hdl= ھەیە (یارمەتی)
  23. ↑ Frey TK (١٩٩٤). «Molecular biology of rubella virus». Adv. Virus Res. Advances in Virus Research. ٤٤: ٦٩–١٦٠. doi:١٠.١٠١٦/S٠٠٦٥-٣٥٢٧(٠٨)٦٠٣٢٨-٠. ژپنک ٩٧٨-٠-١٢-٠٣٩٨٤٤-٧. PMC ٧١٣١٥٨٢. PMID ٧٨١٧٨٨٠.
  24. ↑ Forrest JM، Turnbull FM، Sholler GF، et al. (٢٠٠٢). «Gregg's congenital rubella patients 60 years later». Med. J. Aust. ١٧٧ (11–12): ٦٦٤–٧. doi:١٠.٥٦٩٤/j.١٣٢٦-٥٣٧٧.٢٠٠٢.tb٠٥٠٠٣.x. PMID ١٢٤٦٣٩٩٤. S2CID ٣٦٢١٢٧٧٩. لە ٣٠ی ئابی ٢٠٠٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  25. ↑ Honeyman MC، Dorman DC، Menser MA، Forrest JM، Guinan JJ، Clark P (شوباتی ١٩٧٥). «HL-A antigens in congenital rubella and the role of antigens 1 and 8 in the epidemiology of natural rubella». Tissue Antigens. ٥ (1): ١٢–٨. doi:١٠.١١١١/j.١٣٩٩-٠٠٣٩.١٩٧٥.tb٠٠٥٢٠.x. PMID ١١٣٨٤٣٥.
  26. ↑ Best JM (٢٠٠٧). «Rubella». Semin Fetal Neonatal Med. ١٢ (3): ١٨٢–٩٢. doi:١٠.١٠١٦/j.siny.٢٠٠٧.٠١.٠١٧. PMID ١٧٣٣٧٣٦٣.
  27. ↑ Stegmann BJ، Carey JC (٢٠٠٢). «TORCH Infections. Toxoplasmosis, Other (syphilis, varicella-zoster, parvovirus B19), Rubella, Cytomegalovirus (CMV), and Herpes infections». Curr Women's Health Rep. ٢ (4): ٢٥٣–٨. PMID ١٢١٥٠٧٥١.
  28. ↑ Robertson، SE؛ Cutts، FT؛ Samuel، R؛ Diaz-Ortega، JL (١٩٩٧). «Control of rubella and congenital rubella syndrome (CRS) in developing countries, Part 2: Vaccination against rubella». Bulletin of the World Health Organization. ٧٥ (1): ٦٩–٨٠. PMC ٢٤٨٦٩٧٩. PMID ٩١٤١٧٥٢.
  29. ↑ Watson JC، Hadler SC، Dykewicz CA، Reef S، Phillips L (١٩٩٨). «Measles, mumps, and rubella—vaccine use and strategies for elimination of measles, rubella, and congenital rubella syndrome and control of mumps: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP)». MMWR Recomm Rep. ٤٧ (RR-8): ١–٥٧. PMID ٩٦٣٩٣٦٩. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  30. ↑ Dayan GH، Castillo-Solórzano C، Nava M، et al. (٢٠٠٦). «Efforts at rubella elimination in the United States: the impact of hemispheric rubella control». Clin. Infect. Dis. ٤٣ (Suppl 3): S١٥٨–٦٣. doi:١٠.١٠٨٦/٥٠٥٩٤٩. PMID ١٦٩٩٨٧٧٦.
  31. ↑ Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (٢٠٠٥). «Elimination of rubella and congenital rubella syndrome—United States, 1969–2004». MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. ٥٤ (11): ٢٧٩–٨٢. PMID ١٥٧٨٨٩٩٥. لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  32. ↑ Davey، Melissa (٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨). «Rubella's elimination from Australia 'shows vaccinations work'». the Guardian (بە ئینگلیزی). لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  33. ↑ Health Care Guideline: Routine Prenatal Care. Fourteenth Edition. 2012-06-24 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. By the Institute for Clinical Systems Improvement July 2010.
  34. 1 2 3 Health Care Guideline: Routine Prenatal Care. Fourteenth Edition. Error in webarchive template: Check |url= value. Empty. By the Institute for Clinical Systems Improvement July 2010.
  35. ↑ Young، Megan K؛ Cripps، Allan W؛ Nimmo، Graeme R؛ van Driel، Mieke L (٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥). «Post-exposure passive immunisation for preventing rubella and congenital rubella syndrome». Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠١٥ (9): ٢. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠١٠٥٨٦.pub٢. PMC ٨٧٦١٣٥٨. PMID ٢٦٣٥٠٤٧٩. {{cite journal}}: |hdl-access= پێویستی بە |hdl= ھەیە (یارمەتی)
  36. ↑ Khandekar R، Sudhan A، Jain BK، Shrivastav K، Sachan R (٢٠٠٧). «Pediatric cataract and surgery outcomes in Central India: a hospital based study». Indian J Med Sci. ٦١ (1): ١٥–٢٢. doi:١٠.٤١٠٣/٠٠١٩-٥٣٥٩.٢٩٥٩٣ (ناچالاک 1 July 2025). PMID ١٧١٩٧٧٣٤. لە ٦ی ئابی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٩ ھێنراوە. {{cite journal}}: |hdl-access= پێویستی بە |hdl= ھەیە (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: DOI inactive as of تەممووز 2025 (بەستەر)
  37. ↑ Weisinger HS، Pesudovs K (٢٠٠٢). «Optical complications in congenital rubella syndrome». Optometry. ٧٣ (7): ٤١٨–٢٤. PMID ١٢٣٦٥٦٦٠.
  38. ↑ Freij BJ، South MA، Sever JL (١٩٨٨). «Maternal rubella and the congenital rubella syndrome». Clin Perinatol. ١٥ (2): ٢٤٧–٥٧. doi:١٠.١٠١٦/S٠٠٩٥-٥١٠٨(١٨)٣٠٧١٠-٣. PMID ٣٢٨٨٤٢٢.
  39. ↑ Reef SE، Frey TK، Theall K، et al. (٢٠٠٢). «The changing epidemiology of rubella in the 1990s: on the verge of elimination and new challenges for control and prevention». JAMA. ٢٨٧ (4): ٤٦٤–٧٢. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٨٧.٤.٤٦٤. PMID ١١٧٩٨٣٦٨.
  40. ↑ «Rubella Watch». PAHO.org. Pan American Health Organization, World Health Organization. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  41. ↑ «Rubella | Rubella in the United States». www.cdc.gov (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). Centers for Disease Control and Prevention. ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  42. ↑ Plotkin SA (٢٠٠١). «Rubella eradication». Vaccine. ١٩ (25–26): ٣٣١١–٩. doi:١٠.١٠١٦/S٠٢٦٤-٤١٠X(٠١)٠٠٠٧٣-١. PMID ١١٣٤٨٦٩٥.
  43. ↑ Cooper، L.Z. (١٩٧٥). «Congenital Rubella in the United States». لە Krugman S Gershon A (ed.). Symposium on Infections Of the Fetus and Newborn Infant. New York: Alan R. Liss. لاپەڕە ١–. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٤٥١-٠٠٠٣-٥.
  44. ↑ Danovaro-Holliday MC، LeBaron CW، Allensworth C، et al. (٢٠٠٠). «A large rubella outbreak with spread from the workplace to the community». JAMA. ٢٨٤ (21): ٢٧٣٣–٩. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٨٤.٢١.٢٧٣٣. PMID ١١١٠٥١٧٨.
  45. ↑ Reef S (٢٠٠٦). «Rubella Mass Campaigns». Mass Vaccination: Global Aspects — Progress and Obstacles. Current Topics in Microbiology and Immunology. بەرگی ٣٠٤. لاپەڕە ٢٢١–٩. doi:١٠.١٠٠٧/٣-٥٤٠-٣٦٥٨٣-٤_١٢. ژپنک ٩٧٨-٣-٥٤٠-٢٩٣٨٢-٨. PMID ١٦٩٨٩٢٧٢.
  46. ↑ Di Pietrantonj، Carlo؛ Rivetti، Alessandro؛ Marchione، Pasquale؛ Debalini، Maria Grazia؛ Demicheli، Vittorio (٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١). «Vaccines for measles, mumps, rubella, and varicella in children». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠٢١ (11) CD004407. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٤٤٠٧.pub٥. ISSN ١٤٦٩-٤٩٣X. PMC ٨٦٠٧٣٣٦. PMID ٣٤٨٠٦٧٦٦.
  47. ↑ Ujiie، Mugen؛ Nabae، Koji؛ Shobayashi، Tokuaki (٢٦ی نیسانی ٢٠١٤). «Rubella outbreak in Japan». The Lancet (بە ئینگلیزی). ٣٨٣ (9927): ١٤٦٠–١٤٦١. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٤٠-٦٧٣٦(١٤)٦٠٧١٢-١. ISSN ٠١٤٠-٦٧٣٦. PMID ٢٤٧٦٦٩٥٨. S2CID ٢٩٣٩٥٠٣.
  48. 1 2 Ackerknecht، Erwin Heinz (١٩٨٢). A short history of medicine. Baltimore: Johns Hopkins University Press. لاپەڕە ١٢٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٠١٨-٢٧٢٦-٦. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Ackerknecht1982» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  49. ↑ Wesselhoeft C (١٩٤٩). «Rubella and congenital deformities». N. Engl. J. Med. ٢٤٠ (7): ٢٥٨–٦١. doi:١٠.١٠٥٦/NEJM١٩٤٩٠٢١٧٢٤٠٠٧٠٦. PMID ١٨١٠٩٦٠٩.
  50. ↑ Best، J.M.؛ Cooray، S.؛ Banatvala، J.E. (٢٠٠٥). «45. Rubella». Topley and Wilson's Microbiology and Microbial Infections. بەرگی ٢ Virology. Hodder Arnold. لاپەڕە ٩٦٠–٩٩٢. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٤٠-٨٨٥٦٢-٨.
  51. 1 2 3 Lee JY، Bowden DS (٢٠٠٠). «Rubella virus replication and links to teratogenicity». Clin. Microbiol. Rev. ١٣ (4): ٥٧١–٨٧. doi:١٠.١١٢٨/CMR.١٣.٤.٥٧١-٥٨٧.٢٠٠٠. PMC ٨٨٩٥٠. PMID ١١٠٢٣٩٥٨. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Lee2000» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  52. 1 2 3 4 Atkinson، W؛ Hamborsky، J؛ McIntyre، L؛ Wolfe، S، eds. (٢٠٠٧). «12. Rubella» (PDF). Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases (چاپی 10th). Centers for Disease Control and Prevention. لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی تەممووزی ٢٠٠٧ ھێنراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «cdc» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  53. 1 2 3 4 «Chapter 11 — Rubella» (PDF). Immunisation Handbook 2006. Ministry of Health, Wellington, NZ. نیسانی ٢٠٠٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٤٧٨-٢٩٩٢٦-٧. لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی تەممووزی ٢٠٠٧ ھێنراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «MoHNZ» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  54. ↑ Smith، J. L. (١٨٨١). «Contributions to the study of Rötheln». Trans. Int. Med. Congr. Phil. ٤ (14).
  55. ↑ Hess، Alfred Fabian (١٩١٤). «German measles (rubella): an experimental study». Archives of Internal Medicine. ١٣ (6): ٩١٣–٦. doi:١٠.١٠٠١/archinte.١٩١٤.٠٠٠٧٠١٢٠٠٧٥٠٠٧. لە ٦ی ئابی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە. as cited by Enersen، Ole Daniel (١٩٣٤). «Alfred Fabian Hess». Science. ٧٩ (2039): ٧٠–٧٢. Bibcode:1934Sci....79...70.. doi:١٠.١١٢٦/science.٧٩.٢٠٣٩.٧٠. PMID ١٧٧٩٨١٤١. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی تەممووزی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  56. ↑ Reagan، Leslie J. (٢٠ی تەممووزی ٢٠١٠). Dangerous Pregnancies: Mothers, Disabilities, and Abortion in Modern America. University of California Press. لاپەڕە ٨٤. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٩٤٥٠٠-٥. لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  57. ↑ J.B. Hanshaw, J.A. Dudgeon, and W.C. Marshall. Viral diseases of the fetus and newborn. W.B. Saunders Co., Philadelphia, 1985
  58. ↑ «Public Health Burden of Rubella and CRS» (PDF). XX (4). Pan American Health Organization. ئابی ١٩٩٨. لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٣ی تەممووزی ٢٠٠٧ ھێنراوە. {{cite journal}}: بیرخستنەوەی journal پێویستی بە |journal= ھەیە (یارمەتی)
  59. ↑ Lambert، Nathaniel؛ Strebel، Peter؛ Orenstein، Walter؛ Icenogle، Joseph؛ Poland، Gregory A. (٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥). «Rubella». Lancet. ٣٨٥ (9984): ٢٢٩٧–٢٣٠٧. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٤٠-٦٧٣٦(١٤)٦٠٥٣٩-٠. ISSN ٠١٤٠-٦٧٣٦. PMC ٤٥١٤٤٤٢. PMID ٢٥٥٧٦٩٩٢.
  60. ↑ Best، Jennifer M.؛ Banatvala، J.E.؛ Almeida، June D.؛ Waterson، A.P. (٢٩ی تەممووزی ١٩٦٧). «Morphological Characteristics of Rubella Virus». The Lancet (بە ئینگلیزی). ٢٩٠ (7509): ٢٣٧–٢٣٩. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٤٠-٦٧٣٦(٦٧)٩٢٣٠٢-١.
  61. ↑ Donald G. McNeil Jr. (٢٩ی نیسانی ٢٠١٥). «Rubella Has Been Eliminated From the Americas, Health Officials Say». The New York Times. لە ١ی ئایاری ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  62. ↑ «Colombia, libre de sarampión y rubéola – Archivo Digital de Noticias de Colombia y el Mundo desde 1.990 – eltiempo.com». ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤. لە ٢ی شوباتی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  63. ↑ «Colombia fue declarada libre de sarampión y rubéola». ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤. لە ٢٣ی ئایاری ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  64. ↑ «Rubella (German measles) eradicated from Americas». BBC. ٢٩ی نیسانی ٢٠١٥. لە ١ی ئایاری ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  65. ↑ Donald G. McNeil Jr. (٢٩ی نیسانی ٢٠١٥). «Rubella Has Been Eliminated From the Americas, Health Officials Say». The New York Times. لە ١ی ئایاری ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  66. ↑ Donald G. McNeil Jr. (٢٩ی نیسانی ٢٠١٥). «Rubella Has Been Eliminated From the Americas, Health Officials Say». The New York Times. لە ١ی ئایاری ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  67. ↑ «Americas region is declared the world's first to eliminate rubella». PAHO.org. Pan American Health Organization, World Health Organization. ٢٩ی نیسانی ٢٠١٥. لە ١٨ی ئایاری ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  68. ↑ Pommerville JC (٢٠١٤). Fundamentals of Microbiology (چاپی 10th). Boston: Jones and Bartlett. لاپەڕە ٥١٣. ژپنک ٩٧٨-١-٢٨٤-٠٣٩٦٨-٩.
  69. ↑ «Definition of RUBEOLA». Merriam-Webster.com. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی نیسانی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  70. ↑ C.، T. E. Jr. (کانوونی دووەمی ١٩٧٢). «Letters to the editor». Pediatrics. ٤٩ (1): ١٥٠–١. doi:١٠.١٥٤٢/peds.٤٩.١.١٥٠a. PMID ٥٠٥٩٣٠١. S2CID ٢٤٥٠٧٦٨٦٠. لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  71. ↑ «rubella - Traducción al español – Linguee». Linguee.es. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  72. ↑ «measles - Traducción al español – Linguee». Linguee.es. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

بەستەری دەرەکی

[دەستکاری]
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ڕووبێلا تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ڕووبێلا&oldid=1606807»