ڕاگواستنی کورد لە باشووری قەوقاز

ڕاگواستنی کورد لە باشووری قەوقاز
کوردستانی سوور لە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان لە ساڵانی ١٩٢٠
شوێن	قەوقاز
ڕێکەوت	تەممووزی ١٩٣٧، ئازاری ١٩٤٤، تشرینی دووەمی ١٩٤٤
ئامانج	کوردانی قەوقاز
جۆری ھێرش	کۆچ پێکردنی زۆرەملێ، پاکتاوی نەژادی
تاوانبار	NKVD

کوردەکان لە ساڵانی ١٩٣٧ و ١٩٤٤ لەلایەن ھێزە نھێنییەکانی سۆڤیەت (NKVD) لە ئازەربایجان و گورجستان و ئەرمەنستان ڕاگوێزران و ڕەوانەی شوێنی نیشتەجێبوونی تایبەت لە ئاسیای ناوەڕاست کران. لە ماوەی ڕاگواستنەکەی مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٣٧دا، نزیکەی ١٣٢٥ کورد ڕاگوێزران. لە مانگی ئازاردا، ٣٢٤٠ کورد و ئازەری لە تبلیس ڕاگوێزران. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٤ کوردەکانی کۆماری سۆسیالیستی گورجستان بەھەمان شێوە ڕەوانەی نیشتنگە تایبەتییەکان کران، لەنێویاندا ئەوانەی لە سیبیریا بوون، و لەوێ نیشتەجێ کران، وەک بەشێک لە ڕاگواستنی تورکە مەسخێتییەکان، کاتێک ٨،٦٩٤ کورد ڕاگوێزران. زۆربەی نێرە پێگەیشتوەکان بە جیا لە مێینەکان و منداڵان ڕاگوێزران و چارەنووسیان نەزانرا.

مێژوو

عیسمەت شەریف وانلی جەخت لەوە دەکاتەوە کە «ڕاگواستنەکانی ساڵی ١٩٣٧ تەواو پەیوەندییان بە جەنگی جیھانیی دووەم یان پێشبینیکردنییەوە نەبووە. ھەروەھا ناتوانرێت ڕاگواستنەکانی ساڵی ١٩٤٤ پەیوەست بێت بە شەڕەکەوە. لەم ڕووەوە جیاوازن لە کەیسەکانی تاتارەکانی قرم و ئەڵمانییەکانی ڤۆڵگا». ئاماژە بە پرۆفیسۆر شاکرۆ میھۆیی دەکات، کە بە وتەی ئەو ڕاگواستنەکان بە ھاندانی میر جەعفەر باغرۆڤ، سەرۆکی حکوومەتی ئازەربایجان، کە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ ستالین و ڕێکخراوی OGPU ھەبووە، ڕوویداوە. وانلی درێژە بە قسەکانی دەدات و دەڵێت «لە کاتێکدا ڕەنگە ئەمە لە دۆسیەی ئەو کوردانەی لە ئازەربایجان ڕاگوێزراون، ڕاست بێت، بەڵام شکست دەھێنێت لەوەی ڕوونی بکاتەوە کە بۆچی لە ئەرمەنستان و گورجستان ڕووی داوە». دەنووسێت وا دیارە ڕاگواستنەکان بە فشاری تورکیا ھاندراون، چوونکە تورکیا ھاوکات سەرقاڵی ڕاگواستنی دانیشتوانی کورد بوو.

ھەموو کوردانی باشووری قەوقاز بۆ نیشتەجێکردن لە کازاخستان و قیرغیزستان و تاجیکستان و ئۆزبەقستان و سیبیریا ڕانەگوێزران. ھەندێکیان لە کۆتاییدا توانیان بگەڕێنەوە بۆ باشووری قەوقاز. بەڵام ئامارە وردەکان سەبارەت بە دانیشتووانی ڕاگوێزراو تا ئێستا نادیارە.

بەپێی حیساباتی وانلی، "لە ساڵی ١٩٩٠ [...] ڕەنگە چوار قەزاکەی کوردستان کۆی ژمارەی دانیشتووانیان ٣٠٠±٣٥٠،٠٠٠ کەس بێت کە نزیکەی دوو لەسەر سێیان کورد بن، وە بە گشتی کورد لە باشووری قەوقاز ژمارەیان نزیکەی یەک ملیۆن دەبوو، لەنێویاندا ٥٠٠ ھەزار لە ئازەربایجان، ئەگەر بھاتبا ڕاگواستن و جۆرەکانی تری چەوساندنەوە نەبووایە".

داتاکانی سەرژمێریی ساڵی ١٩٧٠ کە ٨٨ ھەزار و ٩٣٠ کوردیان لە یەکێتیی سۆڤیەت تۆمار کردووە، ھاوکات لەگەڵ دەستکاریکردنی ژمارەکان، ڕاستیی ڕاگواستنی بەکۆمەڵی کورد دەردەخەن. وانلی ڕەخنە لە ڕوونکردنەوەی فیلۆلۆژیستێکی سۆڤیەت ماگۆمێت عیسایێڤ دەگرێت کە ھۆکاری دابەزینی بەرچاوی ژمارەی کوردەکان لە سەرژمێرییەکەدا دەگەڕێنێتەوە بۆ «ئاسمیلەکردن» و دەڵێت چوونکە «لە نێوان چەند نەتەوەیەکی دیکەدا بڵاوبوونەتەوە»، وەک «ئیفێمیزمێکی تایبەتیی سۆڤیەت بۆ ڕاگواستنی زۆرەملێی ساڵانی ١٩٣٧ و ١٩٤٤ و نیشتەجێکردنی کۆمارەکانی سۆڤیەت بە شێوەیەکی بەرچاو لە ئاسیای ناوەڕاست».

لە نێو کوردەڕاگواستراوەکاندا نادر نادرۆڤ (لە پارتی سۆسیالیستی ئازەربایجانەوە) و عەرەبی شەمۆ (لە پارتی سۆسیالیستی ئەرمەنستان) بوون.

وانلی بەرپرسیارێتیی ڕاگواستنی زۆرەملێی کورد دەخاتە ئەستۆی ستالین و باغیرۆڤ و لایەنگرانی.

کاریگەری و میرات

لە سەردەمی میخائیل گۆرباچۆڤ، کوردانی کۆمارە جیاوازەکانی یەکێتیی سۆڤیەت گردبوونەوەیان ئەنجامدا. لە ٢٠ی ئایاری ١٩٨٩ خۆپیشاندانێکی بەرفراوان و بە باشی ڕێکخراو کە لە لایەن کوردەکانەوە بەڕێوەچوو لە گۆڕەپانی پووشکین لە مۆسکۆ. خۆپیشاندەران بە نوێنەرایەتیی گرووپەکانی نۆ کۆماری سۆڤیەت، ڕۆژی دواتر بەرەو پارکی ئیسماعیلۆڤسکی ڕێپێوانیان کرد، وەک لەلایەن دەزگاکانی ڕاگەیاندنی سۆڤیەت، لەنێویاندا تەلەڤیزیۆن، بەڵگەی لەسەرە. بە تایبەتی لە نێو خۆپیشاندەراندا ژنانی کۆمارەکانی ئاسیای ناوەڕاست دیار بوون، کە زۆرینەی کوردە پێگەیشتووەکان لە ڕەگەزی مێ بوون بە ھۆی ڕاگواستن و بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێی کەسوکارە نێرەکانیان لە ماوەی پەنجا ساڵی پێشوودا. وتەبێژی ئەوان، مێزیھێ غەفوور، لێدوانێکی سەبارەت بە کاریگەری و میراتی ڕاگواستنی کورد و کێشەکانی کورد لە یەکێتیی سۆڤیەتدا دا.

لە ١٧ی ئابی ساڵی ١٩٨٩، ئەنجوومەنی سۆڤیەتی باڵا یاسایەکی دەرکرد کە تێیدا ھەموو ئەو ھاوڵاتییە سۆڤیەتانەی کە لە سەردەمی ڕژێمی ستالیندا تووشی ڕاگواستن ببوون بگەڕێندرێنەوە، لەگەڵ پێدانەوەی مافەکانی پێشوویان بۆ وڵاتەکەیان دیاری کرد. سەرەڕای ئەوەش جێبەجێکردنەکەی ڕووبەڕووی ئاستەنگێکی بەرچاو بووەوە. لە کاتێکدا ھەندێک گرووپ، وەک ئەڵمانییەکانی ڤۆڵگا، توانیان بگەڕێنەوە بۆ نیشتمانی خۆیان، لە کاتێکدا بۆ ھەندێکی دیکەی وەک تاتارەکانی کریمیا و کوردەکان، خاکە ڕەسەنەکانیان لەلایەن ڕووسەکانەوە داگیر کرابوون، وە لە کەیسی کوردەکاندا، لەلایەن ئازەرییەکانەوە، بەربەستی جددییان بۆ گەڕاندنەوەیان دروستکرابوو.

پەراوێزەکان

• Human Rights Watch (١٩٩١). LCCN ٩١٠٧٦٢٢٦ https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
• Marshall، Alex (٢٠١٢). The Caucasus under Soviet rule. London: Routledge. ژپنک ٩٧٨١١٣٦٩٣٨٢٤٥. OCLC ٧٨٢٩٩١٠٣٨.
• Polian، Pavel (٢٠٠٣). «Soviet Repression of Foreigners: The Great Terror, the Gulag, Deportations». لە Dundovich، Elena؛ Gori، Francesca؛ Guercetti، Emanuela (eds.). Reflections on the Gulag: With a Documentary Index on the Italian Victims of Repression in the USSR. Milano: Feltrinelli Editore. ژپنک ٩٧٨٨٨٠٧٩٩٠٥٨٨. OCLC ٨٠٣٦١٠٤٩٦.
• Polian، Pavel (٢٠٠٤). Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR. Budapest; New York City: Central European University Press. ژپنک ٩٧٨٩٦٣٩٢٤١٦٨٨. LCCN ٢٠٠٣٠١٩٥٤٤.
• Vanly، Ismet Cheriff (١٩٩٢). Kreyenbroek، Philip G.؛ Sperl، Stefan (eds.). The Kurds: A Contemporary Overview. Routledge. ژپنک ٠-٢٠٣-٩٩٣٤١-١.

خوێندنەوەی زیاتر

• Goff، Krista A. (٢٠٢١). Nested Nationalism: Making and Unmaking Nations in the Soviet Caucasus. Ithaca, NY: Cornell University Press. ژپنک ٩٧٨١٥٠١٧٥٣٢٧٥.