ڕاپەڕینی وارشۆ

ڕاپەڕینی وارشۆ
بەشێکە لە	Operation Tempest، جەنگی جیھانیی دووەم
وڵات	پۆڵەندا
جێ	وارشۆ
پۆتانی شوێن	٥٢°١٣′٤٨″N ٢١°٠′٣٩″E
کاتی ڕوودان	٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٤
ڕێکەوتی دەستپێکردن	١ی ئابی ١٩٤٤
ڕێکەوتی کۆتاییھاتن	٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٤
ھۆکار	نازیزم
وێبگە	http://www.1944.pl/en/
ڕێکخستنی شەڕەکە	forces present during the Warsaw Uprising
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ڕاپەڕینی وارشۆ: جەندرمەی ئەڵمانی لەلایەن یاخیبووانەوە کوژرا لەکاتی ھەوڵی شکاندنی بینای مالا

ڕاپەڕینی وارشۆ (بە پۆڵەندی: powstanie warszawskie)؛ (بە ئەڵمانی: Warschauer Aufstand)، ھەندێک جار بە ڕاپەڕینی ئاب ناودەبرێت (بە پۆڵەندی: powstanie sierpniowe)، یان شەڕی وارشۆ ئۆپەراسیۆنێکی گەورەی جەنگی جیھانیی دووەم بوو لەلایەن بەرخۆدانی نھێنیی پۆڵەندا بۆ ڕزگارکردنی وارشۆ لە داگیرکاری ئەڵمانیا. لە ھاوینی ساڵی ١٩٤٤ ڕوویدا بۆ ڕزگارکردنی پایتەختی پۆڵەندا، وارشۆ، لە دەستی ھێزەکانی نازی، ئەم ڕاپەڕینە بە ڕێککەوتن لەگەڵ سوپای سووری سۆڤیەت کە لە پەراوێزی ڕۆژھەڵاتی شارەکەدا جێگیر بوو، بە سوودوەرگرتن لە پێشڕەوی ھێزەکانی سۆڤیەت و کشانەوەی وردە وردەی ھێزەکانی ئەڵمانیا لە دوای ئەو زیانە یەک لە دوای یەکانەی کە لە قۆناغە کۆتایییەکانی جەنگی جیھانیی دووەمدا لە بەرەی ڕۆژھەڵاتدا تووشی بوون، ئامادەکرا؛ بەڵام ھێزەکانی سۆڤیەت دوای ماوەیەکی کورت پێشڕەوی خۆیان ڕاگرت، ئەمەش دەرفەتی پێویستی بە ھێزەکانی ئەڵمانیا دا بۆ ڕێکخستنەوەی ڕیزەکانیان و وێرانکردنی شارەکە و نەھێشتنی بەرخۆدانی پۆڵەندا، کە شەست و سێ ڕۆژ بەردەوام بوو لە شەڕکردن بەبێ ھیچ پشتیوانییەکی بەرچاوی دەرەکی.

ڕاپەڕین لە ١ی ئابی ١٩٤٤ وەک بەشێک لە پلانێکی گشتی کە لەلایەن بەرگری پۆڵەنداوە داڕێژرابوو و ناوی ڕەمزی ئۆپەراسیۆنی زریان (بە پۆڵەندی: Akcja Burza)ی لێنرابوو، دەستیپێکرد. لەگەڵ نزیکبوونەوەی ھێزەکانی سۆڤیەت لە وارشۆ، ئامانجی سەرەکی بزووتنەوەی بەرگری پۆڵەندا دەرکردنی ھێزەکانی ئەڵمانیا بوو لە شارەکە و پێشکەشکردنی یارمەتی بۆ شەڕی دژی ئەڵمانیا و وڵاتانی تەوەر. جگە لەمە، ئامانجی سیاسی لاوەکیش ھەبوون، وەک ڕزگارکردنی شارەکە لە ھێزە نازییەکان پێش ئەوەی ھێزەکانی سۆڤیەت بیکەن، ئەمەش بۆ جەختکردنەوە لە سەروەریی پۆڵەندا و دەوڵەتی نھێنی پۆڵەندا بوو پێش ئەوەی لیژنەی پۆڵەندی بۆ ڕزگاری نیشتمانی کە لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەتەوە پشتیوانی دەکرا، دەست بەسەر حوکمدا بگرێت. ھەروەھا پاڵنەری دیکەش بۆ ھەڵگیرسانی ڕاپەڕینەکە ھەبوون، وەک بەردەوامی ھێزەکانی ئەڵمانیا لە دەستبەسەرکردنی ئەو پۆڵەندییانەی کە توانای کارکردنیان ھەبوو و ناردنیان بۆ کارگە جەنگییەکان یان ئۆردوگاکان بۆ کارکردن، وێڕای ئەوەی کە ڕادیۆی مۆسکۆ ھانی دەدا بۆ ئەنجامدانی ڕاپەڕین.

لەسەرەتای ڕاپەڕینەکەدا، بەرگری پۆڵەندا سەرکەوتوو بوو لە کۆنترۆڵکردنی بەشی زۆری ناوەڕاستی شارەکە؛ بەڵام سەرکردایەتی سۆڤیەت ھەوڵەکانی پۆڵەندی بۆ دروستکردنی پەیوەندی بێتەل لەنێوان وارشۆ و مۆسکۆدا پشتگوێ خست، و پێشڕەوی سۆڤیەت لە سنووری پایتەختدا وەستا، و شەڕی شەقامەکان لەنێوان ھێزەکانی ئەڵمانیا و بزووتنەوەی بەرگری پۆڵەندادا ھەڵگیرسا. تا ١٤ی ئەیلوول، ھێزەکانی پۆڵەندا لەژێر سەرکردایەتی ناوەندی سۆڤیەتدا پێشڕەوییان کرد و توانییان کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووباری ڤیستۆلا داگیر بکەن، کە بەرامبەر بە پێگەکانی بەرگری پۆڵەندا بوو. لەگەڵ ئەوەشدا، تەنھا ١٬٢٠٠ کەس لە ئەندامانی بەرگری توانییان بپەڕنەوە بۆ کەناری ڕۆژاوا، بەڵام ھیچ پشتیوانییەکیان لە ھێزەکانی سۆڤیەتەوە وەرنەگرت. جگە لەوەش، پشتیوانی ئاسمانی سۆڤیەت لە نزیکترین بنکە سەربازییەکانەوە بۆ گۆڕەپانی ڕووداوەکان، کە تەنھا پێنج خولەک بە فڕۆکە لە پایتەختەوە دوور بوون، ڕاگیرا. ئەمەش ئەو بانگەشانەی بەھێزتر کرد کە گوایە جۆزێف ستالین بە مەبەست پێشڕەوی ھێزەکانی ڕاگرتووە بۆ شکستپێھێنانی تەواوی ئۆپەراسیۆنەکە و دڵنیابوون لە شکستی ناسیۆنالیستە پۆڵەندییەکان و خۆ ئامادەکردن بۆ کۆنترۆڵکردنی پۆڵەندا دوای کۆتایی ھاتنی جەنگ.

لەلایەن خۆیەوە، وینستۆن چێرڵ ھەوڵیدا بڕوا بە ستالین و ڕۆزڤێڵت بھێنێت کە یارمەتی ھاوپەیمانەکانی بەریتانیا لە پۆڵەندییەکان بدەن، بەڵام بێ سوود بوو. لەگەڵ سووربوونی یەکێتی سۆڤیەت لەسەر داخستنی ئاسمانی خۆی، چێرچڵ ناچار بوو زیاتر لە ٢٠٠ گەشتی ئاسمانی لە ئاستێکی نزمدا بنێرێت بۆ ناردنی پێداویستی بۆ بەرگری پۆڵەندا لە ڕێگەی ھێزی ئاسمانی شاھانەی بەریتانیاوە بە یارمەتی ھێزە ئاسمانییەکانی دیکەی وڵاتانی کۆمۆنوێڵس وەک ھێزی ئاسمانی باشووری ئەفریقا و فڕۆکەوانانی ھێزی ئاسمانی پۆڵەندا کە لەژێر فەرمانی ئەرکانی ھێزی ئاسمانی شاھانەی بەریتانیادا کاریان دەکرد. دوای ئەوەی یەکێتی سۆڤیەت ئاسمانی خۆی کردەوە، ھێزەکانی سوپای ئەمریکا یەک کاروانی پێداویستیان لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنی فرانتیکدا نارد.

سەرەڕای کەمیی زانیاری پشتڕاستکراو دەربارەی کۆی گشتی زیانە مرۆیییەکانی ڕاپەڕینی وارشۆ، ئامارە بەردەستەکان جەخت لەسەر کوژرانی ١٦٬٠٠٠ کەس لە ئەندامانی بزووتنەوەی بەرگری پۆڵەندا دەکەنەوە، جگە لە برینداربوونی ٦٬٠٠٠ کەسی دیکە بە سەختی. لەکاتێکدا زیانە مەدەنییەکان لەنێوان ١٥٠٬٠٠٠ بۆ ٢٠٠٬٠٠٠ کوژراودا بوون، کە زۆربەیان قوربانی کوشتاری بەکۆمەڵ بوون. ھەروەھا ھێزەکانی ئەڵمانیا توانییان زۆربەی ئەو جوولەکانەی کە لەلایەن پۆڵەندییەکانەوە داڵدە درابوون دەستگیر بکەن، ئەمەش لە ڕێگەی ھەڵمەتە چڕەکانی پشکنینی ماڵانەوە بوو کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیاوە، بەتایبەتی ئەندامانی یەکەی پاراستن (ئێس ئێس)، ئەنجامدران، وێڕای ئۆپەراسیۆنەکانی چۆڵکردنی تەواو کە دوای ھەڵمەتەکانی پشکنین ئەنجامدران. لەلایەنی بەرامبەرەوە، زیانەکانی ئەڵمانیا نزیکەی ٨٬٠٠٠ کوژراو و ٩٬٠٠٠ بریندار بوون. ئەو شەڕەی شارانە بووە ھۆی لەناوچوونی ٢٥٪ی بیناکانی پایتەختی پۆڵەندا، وێڕای ٣٥٪ی دیکە کە لەلایەن ھێزەکانی ئەڵمانیاوە دوای خۆبەدەستەوەدانی بەرگری پۆڵەندا وێرانکران. ئەمەش وای کرد وارشۆ زیاتر لە بیناکانی لەدەست بدات دوای ئەوەی پێشتریش لە کاتی داگیرکاریی ھاوبەشی ئەڵمانیا و سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٣٩ و ڕاپەڕینی گیتۆی وارشۆ لە ساڵی ١٩٤٣ تووشی بووبوو. کاتێک سۆڤیەتەکان لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥ چوونە ناو شارەکەوە، بینییان کە ٨٥٪ی بیناکانی شارەکە وێران بووە.

ئێوارەی شەڕ

بارودۆخەکە لە ١٣ی تەممووزی ١٩٤٤ گەیشتە لووتکە کاتێک ھێزە ھێرشبەرەکانی سۆڤیەت سنووری کۆنی پۆڵەندایان بەزاند. لەم قۆناغەدا، پۆڵەندییەکان دەبوو بڕیارێک بدەن؛ یان دەستپێکردنی ڕاپەڕین لەم بارودۆخە سیاسییە سەختەی ئێستادا و مەترسی لەدەستدانی پشتیوانی سۆڤیەت، یان شکست ھێنان لە یاخیبوون و ڕووبەڕووبوونەوەی پرۆپاگەندەی سۆڤیەت کە سوپای ناوخۆیی (Armia Krajowa) بە بێتوانا وەسف دەکرد یان خراپتر لەوەش، بە ھاوکاری نازییەکان ناویان دەبرد. ئەوان ترسیان لەوە ھەبوو کە ئەگەر پۆڵەندا لەلایەن سوپای سوورەوە ئازاد بکرێت، ئەوا ھاوپەیمانان حکوومەتی پۆڵەندی لە تاراوگە کە بنکەکەی لە لەندەن بوو، لە دوای جەنگ پشتگوێ بخەن. پێویستی بەپەلە بۆ وەرگرتنی بڕیارێکی کۆتایی لەسەر ستراتیژییەت زیادی کرد کاتێک ڕوون بووەوە کە دوای ھاوکاری سەرکەوتووی پۆڵەندی-سۆڤیەت لە ئازادکردنی خاکی پۆڵەندا (بۆ نموونە، لە ئۆپەراسیۆنی ئۆسترا براما)، ھێزە ئەمنییەکانی سۆڤیەت لە پشتی سوپاوە ھێڵەکانی پێشەوەیان گوللەباران دەکرد یان ئەفسەرە پۆڵەندییەکانیان دەستگیردەکرد و پلەدارە نزمەکانیان بە زۆرەملی دەناردە ناو ئەو ھێزانەی کە لەلایەن سۆڤیەتەوە کۆنترۆڵ کرابوون. لە ٢١ی تەممووزدا، فەرماندەیی باڵای سوپای ناوخۆیی بڕیاریدا کە کاتی دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی زریان لە وارشۆ نزیک بووەتەوە. ئامانج لە پلانەکە ئەوە بوو کە وەک بەرجەستەکردنێکی سیاسی سەروەریی پۆڵەندا بێت و ھەروەھا وەک ئۆپەراسیۆنێکی ڕاستەوخۆ دژی داگیرکەرانی ئەڵمان. لە ٢٥ی تەممووزدا، حکوومەتی پۆڵەندی لە تاراوگە (بەبێ ئاگاداری و دژی خواستی فەرماندەی گشتی پۆڵەندا ژەنەڕاڵ کازیمیرێز سۆسنکۆفسکی) ڕەزامەندی لەسەر پلانی ڕاپەڕین لە وارشۆ دەربڕی، لەگەڵ دیاریکردنی کاتەکەی بە شێوەیەکی ناوخۆیی.

لە سەرەتای ھاوینی ١٩٤٤، پلانەکانی ئەڵمانیا داوایان دەکرد کە وارشۆ وەک ناوەندی بەرگری ناوچەکە بێت و بە ھەر نرخێک بێت بپارێزرێت. ئەڵمانەکان ھێزەکانیان لە ناوچەکەدا بنیاد نابوو و بەھێزیان کردبوو. ئەم پرۆسەیە خاوبووەوە دوای شکستی پیلانی ٢٠ی تەممووز بۆ تیرۆرکردنی سەرۆکی ڕژێمی نازی ئەدۆڵف ھیتلەر، و لەو کاتەدا، ئەڵمانەکان لە وارشۆ بە شێوەیەکی دیار لاواز و ورەبەرداو بوون؛ بەڵام، تا کۆتایی مانگی تەممووز، ھێزە ئەڵمانییەکان لە ناوچەکەدا بەھێز کرانەوە. لە ٢٧ی تەممووزدا، حاکمی پارێزگای وارشۆ، لودڤیگ فیشەر، داوای لە سەد ھەزار پیاو و ژنی پۆڵەندی کرد کە وەک بەشێک لە پلانێک کە پێشبینی ئەوەی دەکرد پۆڵەندییەکان قەڵا و سەنگەر لە دەوری شارەکە دروست بکەن، کار بکەن. دانیشتووانی وارشۆ داواکارییەکەیان پشتگوێ خست، و فەرماندەیی سوپای ناوخۆیی نیگەران بوو لە تۆڵەسەندنەوەی ئەگەری یان گرتنی بەکۆمەڵ، کە توانای کۆکردنەوە و ئامادەکردنی ھێزەکانیانی پەک دەخست. ھێزەکانی سۆڤیەت لە وارشۆ نزیک دەبوونەوە، و وێستگە ڕادیۆیییەکانی ژێر کۆنترۆڵی سۆڤیەت داوایان لە گەلی پۆڵەندا دەکرد چەک ھەڵبگرن.