چێلیابینسک
| چێلیابینسک | |
|---|---|
_-_0_9.jpg) | |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٧٣٦ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Челябинск |
| زمانی فەرمی | زمانی ڕووسی |
| کیشوەر | ئاسیا |
| وڵات | ڕووسیا |
| پایتەختی | Chelyabinsk Oblast، Chelyabinsk Urban Okrug، Chelyabinsk Uyezd، Chelyabinsk Okrug، Chelyabinsk Governorate |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Chelyabinsk Oblast |
| ناوچەی کاتی | UTC+05:00 |
| پۆتانی شوێن | ٥٥°٩′٠″N ٦١°٢٤′٠″E |
| سەرۆک | Yevgeny Teftelev، Natalya Kotova، Alexey Loshkin |
| دانیشتووان | ١٬١٧٦٬٧٧٠ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٢٢٠ مەتر |
| خەڵاتەکان | فەرمانی لینین |
| ڕووبەر | ٥٠٠٫٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | 454000–454999 |
| وێبگە | http://www.cheladmin.ru/ |
| وەسفی ئاڵا | flag of Chelyabinsk |
| شوێنەوارەکان | list of cultural heritage monuments in Chelyabinsk |
| ئابووری بابەت | economy of Chelyabinsk |
| کۆدی تەلەفۆن | 351 |
| کۆدی تابلۆی ئۆتۆمۆبیل | 74، 174، 774 |
| Category for honorary citizens of entity | Category:Honorary citizens of Chelyabinsk |
 | |
چێلیابینسک [ئ] ناوەندی کارگێڕی و گەورەترین شاری ئۆبلاستی چێلیابینسکی ڕووسیایە. حەوتەم گەورەترین شاری ڕووسیایە و ژمارەی دانیشتووانەکەی زیاتر لە یەک ملیۆن و ١٠٠ ھەزار کەسە و دووەم گەورەترین شاری ناوچەی فیدراڵی ئۆراڵە، دوای یکاتێرینبۆرگ. چێلیابینسک دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتەوە لە پشت بەشی باشووری چیای ئۆرال و بە درێژایی ڕووباری میاس دەڕوات.
ناوچەی چێلیابینسک شوێنی نیشتەجێبوونی کۆن و دێرینی ئارکایمی تێدابوو کە سەر بە چاندی سینتاشتا بوو. لە ساڵی ١٧٣٦ قەڵایەک بە ناوی چەلیابە لە شوێنی گوندێکی باشکر دامەزرا. چێلیابینسک تا ساڵی ١٧٨٧ پلەی شارۆچکەی پێبەخشرا. چێلیابینسک لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا دەستی بە گەشەکردنێکی خێرا لە ئەنجامی دروستکردنی ھێڵی شەمەندەفەر لە ڕووسیا بۆ سیبیریا، لەنێویاندا ھێڵی ئاسنی ترانس سیبیریا. ژمارەی دانیشتووانی تا ساڵی ١٩١٧ گەیشتە ٧٠ ھەزار کەس. لە سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەتدا، چێلیابینسک بووە ناوەندێکی پیشەسازی گەورە لە ماوەی ساڵانی ١٩٣٠دا. کارگەی تراکتۆری چیلیابینسک لە ساڵی ١٩٣٣ دروستکرا. و لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، شارەکە بەشدارێکی سەرەکی بووە لە دروستکردنی تانک و تەقەمەنی.
لە ساڵانی نەوەدەکان و ٢٠٠٠ەکاندا ژمارەیەک پیشەسازی لە شاری چیلیابینسک بەھۆی دۆخی سەختی ئابوورییەوە بوونیان نەما، [١] [٢] لە ساڵانی ٢٠٢٠ەوە بەردەوامە لە ڕووبەڕووبوونەوەی کێشە لە بوارەکانی ئیکۆلۆژی، کایە ئابوورییەکان، و باشترکردنی ناوچە شارستانییەکان. سەرەڕای ئەوەش، یەکێکە لە گەورەترین ناوەندە پیشەسازییەکانی ئۆرال، کە پیشەسازی نزیکەی ٤٠٪ی بەرھەمی گشتی شارەوانی پێکدەھێنێت، بەتایبەتی پیشەسازییە قورسەکانی وەک کانزاسازی و بەرھەمھێنانی سەربازی. شوێنی چەندین دامەزراوەی پەروەردەییە، بە شێوەیەکی سەرەکی زانکۆی ویلایەتی باشووری ئۆرال و زانکۆی ویلایەتی چیلیابینسک. [٣]
مێژوو
[دەستکاری]شارستانییەتی دێرینی سینتاشتا
[دەستکاری]شوێنەوارناسان پاشماوەکانی شارۆچکەی دێرینی ئارکایمیان لە نزیک شاری چێلیابینسک دۆزیوەتەوە. پاشماوە و شوێنەوارە دەستکردەکان لە ئارکایم و شوێنەکانی تری ناوچەکە ئاماژە بە شارستانییەتێکی تا ڕادەیەک پێشکەوتوو دەکەن کە لە ھەزارەی ٢ەمی پێش زایینەوە لە ناوچەکەدا ھەبووە، کە بنەچەیەکی پڕۆتۆ-ھیندۆ-ئێرانی ھەبووە.[٤]
شوێنەواری ئارکایم، کە لە ناوچەی کلتووریی سینتاشتا-پێترۆڤکا ھەڵکەوتووە، بۆ ماوەی لانی کەم ٧٠ ساڵ لەلایەن شوێنەوارناسانی ڕووسەوە ناسراوە، بەڵام زۆربەی لەلایەن بازنە مرۆڤناسییە نێوخۆیییەکانی دەرەوەی ڕووسیا فەرامۆش کراوە. سنوورەکانی ناوچەی کلتووریی سینتاشتا-پێترۆڤکا بە درێژاییی ئۆرالەکانی ڕۆژھەڵاتی دەشتی ئۆراسیا تا نزیکەی ٤٠٠ kiloمەتر (٢٤٩ میل) لە باشووری چێلیابینسک و بەرەو ڕۆژھەڵات بۆ نزیکەی ٢٠٠ kiloمەتر (١٢٤ میل) دەڕۆن. بیست و سێ شوێنەواری شوێنەوارناسی وەک بەشێک لەم ناوچەیە ناسراون.
شوێنەکان لە شارۆچکە دەچن، بە شێوەی خڕ، چوارگۆشە یان ھێلکەیی داڕێژراون. ھەرچەندە زۆربەی شوێنەکان لە ڕێگەی وێنەگرتنی ئاسمانییەوە دۆزراونەتەوە، بەڵام تەنھا دووانیان، ئارکایم و سینتاشتا، بە تەواوی ھەڵکۆڵراون. ئەم شوێنانە بە قەڵابەندی، خانووە بەستراوەکان و بەڵگەی بەرفراوانی کانزاگەری دەناسرێنەوە.[٥]
وا بیر دەکرێتەوە کە گەلی کلتووری سینتاشتا بە پڕۆتۆ-ھیندۆ-ئێرانی، کە باپیرەی خێزانی زمانە ھیندۆ-ئێرانییەکانە، قسەیان کردبێت. ئەم ناسنامەیە بە پلەی یەکەم لەسەر بنەمای لێکچوونی نێوان زمانەکەیان لە چاو بەشەکانی «ڕیگڤێدا»، و لەسەر بنەمای ڕێوڕەسمە ئاینییەکانی ناشتنی کلتووری سینتاشتا، وەک ئەوەی لە ڕێگەی لێکۆڵینەوە شوێنەوارناسییەکان لە ناوچەکەدا دەرکەوتووە، دامەزراوە.[٥][٦]
مێژووی ڕووسیای نوێ
[دەستکاری]قەڵای چێلیابا، کە شارەکە ناوەکەی لێوە وەرگرتووە، لە شوێنی گوندی باشکیری چێلیابی (بە Bashkir: Силәبە, romanized: Siläbe) لەلایەن عەقید ئەلێکسی (قوتلو-موحەممەد) تێڤکێلێڤ لە ساڵی ١٧٣٦دا دامەزرا[٧] بۆ پاراستنی ڕێگاکانی بازرگانیی دەوروبەری لە ھێرشە ئەگەرییەکانی یاخیبووانی باشکیر. لە کاتی ڕاپەڕینی پووگاچۆڤدا، قەڵاکە لە ساڵی ١٧٧٤دا لە بەرانبەر گەمارۆدانێکی ھێزە یاخیبووەکاندا خۆڕاگری کرد، بەڵام لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٧٧٥دا بۆ ماوەی چەند مانگێک دەستی بەسەردا گیرا. لە ساڵی ١٧٨٢دا، چێلیابینسک بوو بە بنکەی یوویێزدی جێگری پاشای ئوفا، کە دواتر کرا بە پارێزگای ئۆرێنبورگ. لە ساڵی ١٧٨٧دا، لەلایەن حکوومەتەوە پلەی شارۆچکەی پێدرا.
تا کۆتاییی سەدەی ١٩ەم، چێلیابینسک شارۆچکەیەکی بچووکی پارێزگاکان بوو. لە ساڵی ١٨٩٢دا، ھێڵی ئاسنی سامارا-زلاتۆوست تەواو بوو، کە شارەکەی بە مۆسکۆ و باقی ڕووسیای ئەورووپاوە بەستەوە. ھەروەھا لە ساڵی ١٨٩٢دا، دروستکردنی ھێڵی ئاسنی ترانس-سیبریا لە چێلیابینسکەوە دەستی پێکرد، و لە ساڵی ١٨٩٦دا، شارەکە بە ئێکاتێرینبورگەوە بەستراوە. دواتر چێلیابینسک بوو بە ناوەندی سەرەکی بۆ گەشتکردن بۆ سیبریا. بۆ ماوەی ١٥ ساڵ، زیاتر لە پانزە ملیۆن کەس — دەیەکی دانیشتووانی ئەو کاتەی ڕووسیا — بە چێلیابینسکدا تێپەڕین. ھەندێکیان لە چێلیابینسک مانەوە، کە یارمەتیدەر بوو بۆ گەشەسەندنی خێرای شارەکە. جگە لەوەش، ئەوەی پێی دەگوترا «شکستی گومرگی» لە چێلیابینسک دروست کرا، کە باجی خستە سەر گواستنەوەی کاڵاکان لە نێوان بەشە ئەورووپی و ئاسیایییەکانی ڕووسیادا، کە بووە ھۆی دەرکەوتنی ئاشەکان و بەتایبەتی کارگەیەکی پاکەتکردنی چا. لە ئەنجامدا، چێلیابینسک بوو بە ناوەندێکی سەرەکیی بازرگانی. دانیشتووانەکەی لە ساڵی ١٨٩٧دا گەیشتە ٢٠٬٠٠٠ کەس، لە ساڵی ١٩١٣دا ٤٥٬٠٠٠ کەس، و لە ساڵی ١٩١٧دا ٧٠٬٠٠٠ کەس. بەھۆی گەشەسەندنی خێرای لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، کە ھاوشێوەی شارەکانی ناوەڕاستی ڕۆژاوای ئەمریکا بوو، چێلیابینسک ھەندێک جار بە «شیکاگۆی ئۆرالەکان» ناودەبرا.[٨]
لە کاتی یەکەم پلانە پێنج ساڵەیییەکانی ساڵانی ١٩٣٠دا، چێلیابینسک گەشەیەکی خێرای پیشەسازیی بەخۆوە بینی. چەندین کارگەی گرینگ، لەوانە کارگەی تراکتۆری چێلیابینسک و کارگەی مێتەلۆرژیی چێلیابینسک، لەو کاتەدا دروست کران. لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، جۆزێف ستالین بڕیاری دا بەشێکی زۆری بەرھەمھێنانی سۆڤیەت بگوازێتەوە بۆ ناوچە دوورەدەستەکان لە دەستی سوپای پێشڕەوی ئەڵمانیا وەک بەشێک لە کۆچی گشتی لە ناوچە داگیرکراوەکانی ڕۆژاواوە. ئەمەش پیشەسازیی نوێ و ھەزاران کرێکاری بۆ چێلیابینسک ھێنا، لەوانە دامەزراوەکانی بەرھەمھێنانی تانکی تی-٣٤ و موشەکھاوێژی کاتیۆشا. لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، پیشەسازییەکانی شارەکە ١٨٬٠٠٠ تانک و ٤٨٬٥٠٠ مەکینەی دیزڵی تانک و ھەروەھا زیاتر لە ١٧ ملیۆن یەکەی تەقەمەنییان بەرھەم ھێنا. لەو کاتەدا چێلیابینسک بە شێوەیەکی نافەرمی بە «تانکۆگراد» («شاری تانک») دەگوترا. لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، کارگەی ئێس ئێم کیرۆڤ ژمارە ١٨٥ یان «OKMO» لە لێنینگرادەوە گوازرایەوە بۆ چێلیابینسک بۆ بەرھەمھێنانی تانکی قورس، ھەرچەندە دوای ساڵی ١٩٦٢ گوازرایەوە بۆ ئۆمسک.
بارودۆخی کارگێڕی و شارەوانی
[دەستکاری]
چێلیابینسک ناوەندی کارگێڕیی ئۆبلاستەکەیە.[٩] لە چوارچێوەی دابەشکارییە کارگێڕییەکاندا، وەک شاری چێلیابینسک یەک خراوە، کە یەکەیەکی کارگێڕییە و خاوەن پایەیەکی یەکسانە بە قەزاکانی ئۆبلاستەکە.[٩] وەک دابەشکارییەکی شارەوانی، شاری چێلیابینسک وەک ئۆکروگی شاریی چێلیابینسک یەک خراوە.[٩] لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا، حەوت قەزای شارەکەی چێلیابینسک پایەی مەدەنییان پێ درا.[١٠]
قەزا کارگێڕییەکان
[دەستکاری]
چێلیابینسک دابەش کراوە بۆ حەوت قەزای کارگێڕی.
| ژمارە. | قەزا | دانیشتووان تا ساڵی ٢٠١٨[١١] |
|---|---|---|
| ١ | کالینینسکی | ٢٢٤٬٣٩١ |
| ٢ | کورچاتۆڤسکی | ٢٢٣٬٥٦٦ |
| ٣ | لێنینسکی | ١٩١٬٢٨٨ |
| ٤ | مێتەلۆرگیچێسکی | ١٣٨٬١٥٦ |
| ٥ | سۆڤێتسکی | ١٣٧٬٥٣٣ |
| ٦ | تراکتۆرۆزاڤۆدیکی | ١٨٣٬٩٠٩ |
| ٧ | تسێنترالنی | ١٠٠٬٠١٥ |
جوگرافیا
[دەستکاری]چێلیابینسک لە ڕۆژھەڵاتی بەشی باشووری چیاکانی ئۆرال ھەڵکەوتووە، ٢٠٠ kiloمەتر (١٢٤ mi) لە باشووری ئێکاتێرینبورگ. ٢٠٠–٢٥٠ مەتر (٦٥٦–٨٢٠ پێ) لە ئاستی دەریاوە بەرزە.
شارەکە لەلایەن ڕووباری میاسەوە کراوە بە دوو بەشەوە، کە وەک سنووری نێوان ئۆرال و سیبریا دادەنرێت. ئەمەش لە زەویناسیی ناوچەکەدا ڕەنگی داوەتەوە، بە شێوەیەک کە بنارە گرانێتییەکانی چیاکانی ئۆرال لە ڕۆژاوا و بەردی نیشتووی نزمتری دەشتی سیبریای ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵات دایە.
پردی لێنینگراد بەسەر ڕووبارەکەدا دەپەڕێتەوە، بەھۆی ئەمەشەوە بە «پردی نێوان ئۆرال و سیبریا» دەناسرێت. چێلیابینسک خۆیشی بە «دەروازەی سیبریا» ناسراوە.[١٢]
وەک ڕۆما، قوستەنتەنییە، سان فرانسیسکۆ و مۆسکۆ، دەوترێت چێلیابینسک لەسەر حەوت گرد ھەڵکەوتووە.[١٣]
نەخشەی شارستانی
[دەستکاری]شاری چێلیابینسک وەک قەڵایەک گەشەی کردووە. یەکەم شەقامەکان زوو دوای دروستکردنی قەڵاکە لە کەناری ڕاستی (باشووری) ڕووباری میاس دەرکەوتن - ھەر لە ئەیلوولی ١٧٣٦دا. ھیچ باڵەخانەیەکی نیشتەجێبوون ڕاستەوخۆ لە ناو خودی قەڵاکەدا دروست نەکرا؛ خانووی دانیشتووانەکە لە نیشتەجێبوونی تەنیشتیدا بوو، کە بە دیوارێکی بەرگری دەورە درابوو. یەکەمین شەقام لە نێوان دیواری باکووری قەڵاکە و ڕووباری میاس دروست بوو. پارچەیەکی لە پێشەوەی قەڵای چێلیابینسک نیشان دراوە، کە لەلایەن عەقید ئەی. ئای. تێڤکێلێڤەوە بۆ ڕاپۆرتەکەی بۆ ڤی. ئێن. تاتیشچێڤ لە ١٠ی ئەیلوولی ١٧٣٦دا ھاوپێچ کراوە. زۆری نەخایاند ناوی سیبیرسکایا (ئێستا شەقامی ترودا)ی لێنرا، چونکە لە دەرەوەی چێلیابینسک دەپەڕییەوە بۆ ناوچەی سیبریا کە بەرەو تۆبۆلسک دەچوو. وادیارە ناوەکانی تریشی ھەبووە: لە ژمارەیەک سەرچاوەدا بە بۆلشایا بێرێگۆڤایا ناودەبرێت، وەک لە بەڵگەنامەیەکی بەرواری ١٠ی ئاداری ١٧٥٣دا ئاماژەی پێ کراوە.[١٤] کۆتاییی ڕۆژاوای شەقامەکە لە ساڵانی کۆتاییی سەدەی ١٨ەمدا ناوێکی سەربەخۆی بەدەستھێنا – لەسەر لەوەڕگەی نزیک دەوروبەری بازاڕی ئیڤانۆڤۆ دەرکەوت.[١٥] وادیارە بەپێی ئەو، ئەم بەشەی شەقامەکە بە سیبیرسکایا-ئیڤانۆڤسکایا ناوبرا (وەک لە لیستی ١٧٩٥دا ھاتووە). دواتر، لە سەدەی ١٩ەمدا، کەمێک دواتر لە سەرەوە و خوارەوەی میاس بوو (واتا ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی قەڵاکە). بە شێوەیەکی ستوونی بۆ ڕووبارەکە، چەند شەقامێکی تریش پلان کران. سەرەتا چوار دانە بوون – دووان لە ھەر لایەکی ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات. یەکەم شەقام بەرەو ڕۆژھەڵات ناوی خۆی لە یەکەم کڵێسای چێلیابینسک وەرگرتووە، کە لە ساڵی ١٧٣٩دا بۆ ڕێزگرتن لە نیکۆلاسی پەرچووکەر پیرۆز کراوە – شەقامی نیکۆلایێڤسکایا (ئێستا سۆڤێتسکایا). یەک لایەنە بوو و بەرەو ڕۆژاوا بەرەو کڵێسا و قەڵاکە دەچوو. دوای ئەوەی لە ساڵی ١٧٤٣دا قەڵای چێلیابینسک پلەی ناوەندی پارێزگای ئیسێتسکایای پێدرا، دروستکردنی باڵەخانە کارگێڕییەکان لێرە دەستی پێکرد، و شەقامێکی تریش لە نێوان شەقامی نیکۆلایێڤسکایا و مەیدانەکەی کڵێساکەدا دروست بوو، کە لە باشوورەوە بە دەروازەی ئۆرێنبورگ کۆتایی دەھات و دوای سنووری ئەوکاتی شارەکە بە ڕێگای ئۆرێنبورگ - ئۆرێنبورگسکایا (ئێستا شەقامی تسڤیلینگا) بەردەوام دەبوو. لە شەقامی ئۆرێنبورگسکایا، لە ساڵی ١٧٨٧دا تەنھا چوار حەوشە ئەژمار کرابوون، و لە لیستی ساڵی ١٧٩٥دا پێی دەگوترا خریستۆرۆژدێستڤێنسکایا، و یازدە حەوشەی تێدا بوو. لە سەدەی ١٨ەم و نیوەی یەکەمی سەدەی ١٩ەمدا، شەقامی خریستۆرۆژدێستڤێنسکایا شەقامی سەرەکیی شار بوو، شوێنێک بوو کە ژیانی کۆمەڵایەتی و بازرگانیی تێدا کۆببووەوە. پلاندانانی شارستانی لەسەر خاکی ناوەندی مێژوویی چێلیابینسک نزیکەی بەبێ گۆڕانکاری لەگەڵ پلانی چێلیابینسک لە ساڵی ١٨٣٨دا دەگونجێت. قەڵای چێلیابینسک لە ناوەندی ئەم خاکەدا لە ساڵی ١٧٣٦دا دروست کراوە.[١٦] وا بڕیار بوو پلانی ساڵی ١٧٨٤ نەک تەنھا نەخشەی شارەکە بەڵکو پەرەپێدان و چاککردنەوەی گەڕەکەکان ڕێکبخات. لەگەڵ ناوەندی شارەکەدا، ناوەندێکی قەزا و دووەم مەیدانی شار لە بەشی کەناری ڕووبارەکەدا دادەنرێت. پلانەکانی ساڵانی ١٧٦٨ و ١٧٨٤ جێبەجێ نەکران، ھەرچەندە مەیدانی ترویتسکایا، شەقامی ترودا و شەقامی تسڤیلینگای ئێستا شوێنەوارە مێژووییەکانن کە لێیان ماونەتەوە. لە ساڵی ١٨٣٨دا، زەویناس سیدۆرۆڤ پلانێکی نوێی بۆ ڕێکخستنی شارەکە داڕشت. لە زۆر ڕووەوە خاڵی دەسپێک بوو بۆ گەشەپێدانی زیاتری شارەکە.
تا ساڵی ١٩٣٤، لە سەردەمی سۆڤیەت و پیشەسازیبوونی بەکۆمەڵدا، نزیکەی ٢٥٠ ھەزار کەس لە شارەکەدا دەژیان. ئەرکە گەورەکانی پلاندانانی شارستانی پێویستی بە پەرەپێدانی یەکەم پلانی گشتیی شارەکە ھەبوو، کە لە ژێر چاودێریی تەلارساز ئێن. جی. ئیسمۆنت لە ساڵی ١٩٣٦دا جێبەجێ کرا (دەزگای توێژینەوە و دیزاینی دەوڵەتی ڕووسیا بۆ شارنشینی بنکە لە لێنینگراد، تەلارسازان ئێن. جی. بێرلینێربلاو، ئێس. ئێم. گۆتلیب، ئێن. ڤی. گرۆمۆڤ، کەی. ئێم. زایچێنکۆ و ئەی. ئێم. سوبۆرۆڤ). دانیشتووانی پێشبینیکراو بەپێی پلانی گشتیی ساڵی ١٩٣٦ بڕیار بوو بگاتە ٥٥٠ ھەزار کەس. شارەکە لە دەوروبەری ناوەندی مێژوویی پەرەی سەند، لەوانە بە بڕینی دارستانی بیری دوورگەکە، لە پلاندانانی بەشی ناوەندیدا، تۆڕێکی چوارگۆشەی شەقامەکان پارێزرا، بەڵام بە گەورەکردنی گەڕەکەکان. قەزاکانی مێتەلۆرگیچێسکی، تراکتۆرۆزاڤۆدیکی و لێنینسکی بە پیشەسازیی قورس دروست کران و گەشەیان پێدرا. لەگەڵ ناوەندی شاردا، ناوەندی ٥ قەزای کارگێڕی پلان کران، و بە سیستمێکی شاڕێگاکانی گواستنەوە بەیەکەوە بەسترانەوە. شەقامی سەرەکی – شەقامی سپارتاک (ئێستا شەقامی لێنین) – وەک پەیوەندییەک لە نێوان قەزای تراکتۆرۆزاڤۆدیکی، مەیدانی شۆڕش، و کۆمەڵەی داھاتووی مەیدانی پێش پارک دەردەکەوێت. شەقامە مێژووییە پەرەسەندووەکانی کیرۆڤ و زویلینگ مەیدانی سەرەکیی شارەکەیان بە سیستمی مەیدانەکانی زارێچییەوە بەستەوە. پلانی گشتیی ساڵی ١٩٣٦ دروستکردنی ناوچەکانی کاتبەسەربردنی شارستانی لەسەر بنەمای شەرشێڤسکی بۆر و دەریاچەی سمۆلینۆ دابین کرد، بۆ یەکەمجار پرسی دروستکردنی کۆگایەکی گەورەی ئاو لەسەر ڕووباری میاس (کۆگای ئاوی شەرشێڤسکۆیە) وروژێنرا.[١٧]
ئاووھەوا
[دەستکاری]شارەکە ئاووھەوای کیشوەریی شێداری ھەیە (بەپێی کۆپن: Dfb) کە ھاوشێوەی دەشتەکانی کەنەدایە، سەرەڕای ئەوەی کەمێک زیاتر بەرەو باکوور ھەڵکەوتووە. ھاوینی گەرم و زستانی ساردی ھەیە. تێکڕای پلەی گەرمی لە کانوونی دووەمدا زۆر لە خوار خاڵی بەستنەوەیە و −١٤٫٩ °C (٥٫٢ °ف)*ە. تەممووز تێکڕایەکی تا ڕادەیەک گەرمی ھەیە کە ١٩ °C (٦٦٫٢ °ف)*ە، و تێکڕای ساڵانە چەند پلەیەک لە سەرووی خاڵی بەستنەوەیە و ٣ °C (٣٧٫٤ °ف)*ە، کە ئاماژەیە بۆ مامناوەندیبوون. مەودای پلە توندەکان وەک بانگەشەی بۆ دەکرێت دەگاتە ٧٠ °C (١٣٠ °F)*، کە دەوترێت تایبەتە بە ئاووھەوای ھێڵەکانی پانی ناوەڕاست بۆ بەرز لەسەر کیشوەرێکی گەورەی وەک ئۆراسیا.[١٨]
زۆربەی دابارین لە ھاویندا ڕوو دەدات، لە زستاندا کەمترە. مانگی تەممووز زۆرترین دابارینی تێدایە، بە تێکڕای ٨٧ milliمەتر (٣٫٤٣ in)*، لەکاتێکدا کانوونی دووەم کە وشکترین مانگە، ١٥ milliمەتر (٠٫٥٩ in)* دابارینی لێ دەبارێت. کۆی دابارین ساڵانە بە تێکڕا دەگاتە ٤٢٩ milliمەتر (١٦٫٨٩ in)*، کە لەگەڵ کاریگەریی ئاووھەوای نیمچە وشکی شارەکەدا دەگونجێت. بە تێکڕا، ١١٩ ڕۆژی ساڵ دابارینی تێدا دەبێت.[١٨]
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «چێلیابینسک» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ٤٫٩ (٤١) |
٥٫٦ (٤٢) |
١٩٫٩ (٦٨) |
٣٤٫٩ (٩٥) |
٣٩٫٩ (١٠٤) |
٣٩٫٩ (١٠٤) |
٣٩٫٩ (١٠٤) |
٣٩٫٩ (١٠٤) |
٣٤٫٩ (٩٥) |
٢٤٫٩ (٧٧) |
١٤٫٩ (٥٩) |
٩٫٩ (٥٠) |
٣٩٫٩ (١٠٤) |
| نێونجی بەرزترین پلە | −١٠٫٥ (١٣) |
−٧٫٩ (١٨) |
١٫٠ (٣٤) |
١٠٫٦ (٥١) |
٢٠٫٣ (٦٩) |
٢٤٫٠ (٧٥) |
٢٥٫٢ (٧٧) |
٢٣٫٦ (٧٤) |
١٧٫٢ (٦٣) |
٩٫٣ (٤٩) |
−٠٫٤ (٣١) |
−٦٫٩ (٢٠) |
٨٫٨ (٤٨) |
| نێونجی ڕۆژانە | −١٤٫٩ (٥) |
−١٣٫٤ (٨) |
−٤٫٨ (٢٣) |
٤٫٧ (٤٠) |
١٢٫١ (٥٤) |
١٨٫٣ (٦٥) |
١٩٫٣ (٦٧) |
١٧٫١ (٦٣) |
١٠٫٩ (٥٢) |
٤٫١ (٣٩) |
−٥٫٢ (٢٣) |
−١١٫١ (١٢) |
٣٫٠ (٣٧) |
| نێونجی کەمترین پلە | −١٩٫٠ (−٢) |
−١٨٫٩ (−٢) |
−٩٫٣ (١٥) |
−٠٫٣ (٣١) |
٧٫٩ (٤٦) |
١٢٫٩ (٥٥) |
١٤٫٥ (٥٨) |
١٣٫٥ (٥٦) |
٧٫٦ (٤٦) |
١٫٣ (٣٤) |
−٥٫٩ (٢١) |
−١٤٫٦ (٦) |
−٠٫٩ (٣٠) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | −٤٩٫٩ (−٥٨) |
−٤٤٫٩ (−٤٩) |
−٤٤٫٩ (−٤٩) |
−٢٩٫٩ (−٢٢) |
−١٩٫٩ (−٤) |
−٤٫٩ (٢٣) |
٠٫١ (٣٢) |
٠٫١ (٣٢) |
−٩٫٩ (١٤) |
−٢٤٫٩ (−١٣) |
−٣٩٫٩ (−٤٠) |
−٤٤٫٩ (−٤٩) |
−٤٩٫٩ (−٥٨) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ١٧ (٠٫٦٧) |
١٦ (٠٫٦٣) |
١٩ (٠٫٧٥) |
٢٧ (١٫٠٦) |
٤٧ (١٫٨٥) |
٥٥ (٢٫١٧) |
٨٧ (٣٫٤٣) |
٤٤ (١٫٧٣) |
٤١ (١٫٦١) |
٣٠ (١٫١٨) |
٢٦ (١٫٠٢) |
٢١ (٠٫٨٣) |
٤٣٠ (١٦٫٩٣) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژە باراناوییەکان | ٠٫١ | ٠٫٣ | ٤ | ١٠ | ١٥ | ١٩ | ١٧ | ١٦ | ١٦ | ١٠ | ٦ | ١ | ١١٤ |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژە بەفراوییەکان | ١٨ | ١٦ | ١٥ | ٦ | ١ | ٠٫٣ | ٠ | ٠ | ١ | ٦ | ١٥ | ١٩ | ٩٧ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٨٥ | ٧٧ | ٧٦ | ٦٦ | ٦١ | ٦٤ | ٦٩ | ٧١ | ٧٣ | ٧٣ | ٨٢ | ٨٣ | ٧٣ |
| سەرچاوەی یەکەم: Pogoda.ru.net[١٩] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: World Meteorological Organization (precipitation days only)[٢٠] | |||||||||||||
سەرچاوەکان
[دەستکاری]
 | ئەم وتارە بۆ ھیچ پۆلێکی ناوەڕۆک زیاد نەکراوە. تکایە بە زیادکردنی پۆلێک یان زیاتر یارمەتیی بدە تا لەگەڵ وتارە لێکچووەکان پێڕست بکرێت. (تەممووزی ٢٠٢٦) |
- ↑ «История Челябинска | Администрация г. Челябинска». History of Chelyabinsk. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «Топ-10 челябинских предприятий, которые превратились в ТРК». Top 10 Chelyabinsk enterprises that have turned into a shopping mall. لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ https://translate.google.com/website?sl=auto&tl=en&hl=en&u=https://cheladmin.ru/sites/default/files/imceFiles/user704/pasport_na_sayt_0.pdf. لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی) - ↑ «Ancient Aryan civilization achieved incredible technological progress 40 centuries ago». Pravda. ١٦ی تەممووزی ٢٠٠٥. لە ٢٢ی نیسانی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی نیسانی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- 1 2 Basu، Dipak (٢٠١٧). India as an Organization. بەرگی ١. Palgrave Macmillan. لاپەڕە ٢٣. ژپنک ٩٧٨-٣-٣١٩-٥٣٣٧٢-٨. لە ٢٢ی نیسانی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی نیسانی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ Anthony 2007، لاپەڕەکانی 408–411.
- ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Brit" نەدراوە - ↑ «| chelindustry.ru» Челябинск: Ворота в Сибирь и Зауральский Чикаго. Portal Chelyabinskaya oblast' Портал Челябинская область. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی نیسانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- 1 2 3 Resolution #161
- ↑ Law #706-ZO
- ↑ «Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года» (بە ڕووسی). Rosstat. لە ٢٢ی ئابی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «| chelindustry.ru» История Челябинска - от крепости до железнодорожной станции (بە ڕووسی). Портал Челябинская область. لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی ئازاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- ↑ «Холмы Челябинска». Электронное периодическое издание Mediazavod.ru. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی تەممووزی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- ↑ «Улицы Челябинска XVIII века: прогулка по городу». لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «то мы знаем об историческом облике столицы Южного Урала?, Missayski Rabochi». لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ yuvlatyshev (٢١ی ئابی ٢٠١٦). «Памятники истории и культуры / Исторический центр Челябинска. Часть 1. Улица Васенко» [Monuments of history and culture / Historic centre of Chelyabinsk. Part 1. Vasyenko street] (بە ڕووسی). لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ O. Shelnikova (٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠). «ГЕНЕРАЛЬНЫЙ ПЛАН ЧЕЛЯБИНСКА» [Chelyabinsk General Plan] (بە ڕووسی). لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 «Chelyabinsk, Russia Köppen Climate Classification (Weatherbase)». Weatherbase. لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.[بەستەری مردوو]
- ↑ «Weather and Climate (Погода и Климат – Климат Челябинска)» (بە ڕووسی). Pogoda.ru.net. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ «World Weather Information Service – Cheljabinsk». ڕێکخراوی جیھانیی کەشناسی. لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ /tʃɛlˈjæbɪnsk/; داڕێژە:Lang-rus; بە Bashkir: Силәбе, romanized: Siläbe, [sʲilæˈβɘ]
<ref> بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="kurdish-alpha"/> نەدۆزرایەوە