چیلکەمێرووی شینی ماداگاسکار

چیلکەمێرووی شینی ماداگاسکار (بە ئینگلیزی: Malagasy blue stick insect، ناوی زانستی: Achrioptera manga) جۆرێکە لە مێرووی چیلکەیی کە بە ڕەنگە شینە سەرنجڕاکێشە نێرینەکانی ناسراوەتەوە. ئەم جۆرە، کە تەنھا لە دارستانەکانی باکووری ماداگاسکار دەژی (endemism)، تا ساڵی ٢٠١٩ بە شێوەیەکی زانستی باس نەکرابوو، ئەمەش وای کردووە ببێتە جێی سەرنجی زانایان و ھۆگرانی مێرووەکان.

جیاوازیی ڕەنگی نێوان نێر و مێی ئەم جۆرە (sexual dimorphism) یەکێکە لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی؛ لە کاتێکدا نێرینەکان بە ڕەنگی شینی ئاسمانی دەدرەوشێنەوە، مێینەکان قاوەیی و گەورەترن و خۆیان بە شێوەیەکی کاریگەر لەگەڵ ژینگەکەیاندا دەشارنەوە.

دۆخی پاراستن
ھەڵنەسەنگێندراو (NE)
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	مێروو (Insecta)
خێزان	Phasmatidae
ڕەگەز	Achrioptera
جۆر	A. manga
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Achrioptera manga
نووسەری دوانی	(Glaw et al., 2019)
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

ناو و دۆزینەوە

ئەم جۆرە بە فەرمی لە ساڵی ٢٠١٩ لەلایەن تیمێکی زانایانەوە بە سەرپەرشتیی فرانک گلاو (Frank Glaw) وەسف کرا. پێشتر وا دادەنرا کە ئەم مێرووە بەشێکە لە جۆرێکی تر (Achrioptera fallax)، بەڵام شیکاریی بۆماوەیی و جەستەیی سەلماندی کە جۆرێکی سەربەخۆیە.

ناوی زانستیی "manga" لە زمانی مالاگازییەوە وەرگیراوە، کە زمانی فەرمیی ماداگاسکارە، و واتای "شین" دەگەیەنێت. ئەم ناوە ئاماژەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ ڕەنگە بێھاوتاکەی نێرینەی ئەم مێرووە.

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

جیاوازیی ڕووکەش لەنێوان نێر و مێدا زۆر بەرچاوە:

نێرینە: قەبارەی بچووکترە و درێژییەکەی دەگاتە نزیکەی ١٣ بۆ ١٤ سانتیمەتر. جەستەی ڕەنگێکی شینی درەوشاوەی ھەیە، بەتایبەتی لەژێر ڕووناکیی بەھێزدا. چاوەکانی زەردن و لەسەر سنگ و قاچەکانی دڕکی بچووکی ھەیە.

مێینە: بە شێوەیەکی بەرچاو گەورەترە و درێژییەکەی دەتوانێت بگاتە ٢٤ سانتیمەتر. ڕەنگی قاوەیییەکی کاڵە یان سەوزێکی ماتە، کە یارمەتی دەدات بە تەواوی لەگەڵ لق و گەڵای دارەکاندا خۆی بشارێتەوە (camouflage). جەستەی زبرتر و دڕکاویترە بە بەراورد بە نێرینە.

ھەردوو ڕەگەز جووتێک باڵی بچووکی سووری درەوشاوەیان ھەیە کە توانای فڕینیان نییە بەڵام بۆ مەبەستی بەرگری بەکاریان دەھێنن.

ژینگە و بڵاوبوونەوە

ئەم مێرووە تەنھا لە ناوچەیەکی سنووردار لە باکووری ماداگاسکار دەژی، بەتایبەتی لە دارستانە گەڵاڕژاوە وشکەکانی ناوچەی پارێزراوی Montagne des Français. ئەم ژینگە تایبەتە وای کردووە کە مێرووەکە زۆر ھەستیار بێت بەرامبەر بە ھەر گۆڕانکارییەک لە ژینگەکەیدا.

ڕەفتار و خۆپارێزی

خۆراکی سەرەکیی Achrioptera manga بریتییە لە گەڵای چەند جۆرێکی دیاریکراوی ڕووەک. لە دیلیدا (captivity)، گەڵای ڕووەکەکانی وەک تووتڕک (bramble) و ئۆکالیپتوسیان پێدەدرێت.

ئەم مێرووە چەندین ڕێگای خۆپارێزیی ھەیە:

• خۆشاردنەوە: مێینەکان بەھۆی ڕەنگە قاوەییەکەیانەوە بە ئاسانی لەسەر لق و چڵی دارەکان خۆیان دەشارنەوە.
• ڕەنگی ئاگادارکەرەوە (Aposematism): ڕەنگە شینە درەوشاوەکەی نێرینەکان وەک ئاگادارییەک وایە بۆ گیانەوەرە ڕاوکەرەکان (وەک باڵندە و камеلیۆن) کە لەوانەیە ژەھراوی بێت یان تامی ناخۆش بێت.
• باڵە سوورەکان: لە کاتی ھەستکردن بە مەترسی، بە خێرایی باڵە بچووکە سوورەکانیان دەکەنەوە بۆ ئەوەی ڕاوکەرەکە بترسێنن و کاتیان ھەبێت بۆ ھەڵاتن.
• دڕکەکان: دڕکەکانی سەر جەستەیان وەک بەرگرییەکی فیزیکی کار دەکەن.

دۆخی پاراستن

تا ئێستا یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN) ھەڵسەنگاندنی فەرمیی بۆ دۆخی پاراستنی ئەم جۆرە نەکردووە، بۆیە وەک "ھەڵنەسەنگێندراو" (Not Evaluated) پۆلێن کراوە. سەرەڕای ئەمەش، بەھۆی ئەوەی تەنھا لە ناوچەیەکی زۆر بچووک و دیاریکراودا دەژی، لەژێر ھەڕەشەی لەناوچوونی ژینگەدایە کە بەھۆی چالاکییەکانی مرۆڤ وەک داربڕین و کشتوکاڵەوە ڕوودەدات. بەخێوکردنی ئەم جۆرە لە دیلیدا لەلایەن ھۆگرانەوە یارمەتیدەرە بۆ پاراستنی لە لەناوچوون.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.