چرکە

خاڵە ڕەشەکە ھەر چرکەیەک جارێک ھەڵ دەبێت

چرکە یان سانییە (ھێما: s، کورتکراوە: sec) یەکەی بنچینەی پێوانی کاتە لە سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکان (SI). چرکە یەکسانە بە (¹⁄₈₆₄₀₀)ی ڕۆژێک.

بەکارھێنانەکان

کاتژمێرە ئەنەلۆگەکان و کاتژمێرە دەستییەکان زۆرجار شەست نیشانەی تیک-تیکیان لەسەر ڕووکارەکەیان ھەیە، کە نوێنەرایەتیی چرکەکان (و خولەکەکان) دەکەن، و «دەرزی چرکە»یەک بۆ دیاریکردنی تێپەڕبوونی کات بە چرکە. کاتژمێرە دیجیتاڵییەکان و کاتژمێرە دەستییەکان زۆرجار بژمێرێکی چرکەی دوو ژمارەییان ھەیە.

پێشگرەکانی SI زۆرجار لەگەڵ وشەی «چرکە» تێکەڵ دەکرێن بۆ ئاماژەدان بە بەشەکانی چرکە: میلیچرکە (ھەزار یەک)، مایکرۆچرکە (ملیۆن یەک)، نانۆچرکە (ملیار یەک)، و ھەندێک جار یەکە بچووکترەکانی چرکەیەک. فرەژمارەکانی چرکە زۆربەی کات بە کاتژمێر و خولەک دەژمێردرێن. ھەرچەندە پێشگرەکانی SI ڕەنگە بۆ پێکھێنانی فرەژمارەکانی چرکەش بەکاربھێنرێن وەک کیلۆچرکە (ھەزاران چرکە)، بەڵام ئەو جۆرە یەکانە بە دەگمەن لە کاردا بەکاردێن. ئەزموونێکی ڕۆژانە لەگەڵ بەشە بچووکەکانی چرکەیەک، مایکرۆپرۆسێسەرێکی ١-گیگاھێرتزە کە کاتی خولەکەی ١ نانۆچرکەیە. خێرایییەکانی شاتەری کامێرا زۆرجار بە بەشەکانی چرکەیەک دەردەبڕدرێن، وەک ¹⁄₃₀ چرکە یان ¹⁄₁₀₀₀ چرکە.

دابەشکردنی شەستەیی ڕۆژ لە ڕۆژژمێرێکەوە کە لەسەر بنەمای تێبینیی گەردوونییە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە ھەبووە، ھەرچەندە ئەوانە چرکە نەبوون وەک ئەوەی ئەمڕۆ دەیانناسین. دابەشکردنی بچووکی کات لەو سەردەمەدا نەدەتوانرا بپێورێت، بۆیە ئەو جۆرە دابەشکردنانە بە شێوەیەکی بیرکارییانە وەرگیرابوون. یەکەم کاتژمێرەکان کە دەتوانن چرکەکان بە وردی بژمێرن کاتژمێرە پەندۆڵییەکان بوون کە لە سەدەی ١٧ەمدا دۆزرانەوە. لە دەستپێکی ساڵانی ١٩٥٠کانەوە، کاتژمێرە ئەتۆمییەکان بوون بە کاتپێوێکی باشتر لە خولانەوەی زەوی، و تا ئەمڕۆش بەردەوامن لە دیاریکردنی ستاندارد.

کاتژمێرەکان و کاتی خۆری

کاتژمێرێکی میکانیکی، کە بەند نییە بە پێوانی شوێنی خولانەوەی ڕێژەییی زەوی، کاتێکی یەکگرتوو دەپارێزێت کە پێی دەوترێت «کاتی ناوەند»، لە چوارچێوەی ھەر وردییەکدا کە تێیدایە. ئەوەش بەو مانایەیە کە ھەر چرکە، خولەک و ھەر دابەشکردنێکی تری کات کە لەلایەن کاتژمێرەکەوە دەژمێردرێت، ھەمان ماوەی ھەیە وەک ھەر دابەشکردنێکی تری ھاوشێوەی کات. کاتژمێری خۆری، کە شوێنی ڕێژەییی خۆر لە ئاسماندا دەپێوێت و پێی دەوترێت «کاتی دیار»، کاتێکی یەکگرتوو ناپارێزێت. ئەو کاتەی لەلایەن کاتژمێرێکی خۆرییەوە دەپارێزرێت بەپێی کاتی ساڵ دەگۆڕێت، بەو مانایەی کە چرکەکان، خولەکەکان و ھەر دابەشکردنێکی تری کات لە کاتە جیاوازەکانی ساڵدا ماوەیەکی جیاوازیان ھەیە. کاتی ڕۆژ کە بە کاتی ناوەند دەپێورێت بەرامبەر بە کاتی دیار ڕەنگە تا ١٥ خولەک جیاواز بێت، بەڵام یەک ڕۆژ تەنھا بە بڕێکی کەم لە ڕۆژی دواتر جیاوازە؛ ١٥ خولەک جیاوازییەکی کەڵەکەبووە لە ماوەی بەشێکی ساڵدا. ئەم کاریگەرییە بە پلەی یەکەم بەھۆی لاریی تەوەرەی زەوییە بە ئاراستەی خولگەی لە دەوری خۆر.

جیاوازیی نێوان کاتی خۆریی دیار و کاتی ناوەند لەلایەن گەردوونناسانەوە لە سەردەمی کۆنەوە ناسراوە، بەڵام پێش دۆزینەوەی کاتژمێرە میکانیکییە وردەکان لە ناوەڕاستی سەدەی ١٧ەمدا، کاتژمێرە خۆرییەکان تەنھا کاتپێوە جێگەی متمانەکان بوون، و کاتی خۆریی دیار تەنھا ستانداردێکی پەسەندکراوی گشتی بوو.

ڕووداوەکان و یەکەکانی کات بە چرکە

بەشەکانی چرکەیەک زۆربەی کات بە نیشانەی دەەیی دیاری دەکرێن، بۆ نموونە ٢.٠١ چرکە، یان دوو و یەک لەسەدی چرکە. فرەژمارەکانی چرکە زۆربەی کات وەک خولەک و چرکە، یان کاتژمێر، خولەک و چرکەی کاتی کاتژمێر دەردەبڕدرێن، کە بە کۆڵۆن لە یەک جیا دەکرێنەوە، وەک ١١:٢٣:٢٤، یان ٤٥:٢٣ (نیشانەی دووەمیان دەکرێت ببێتە ھۆی لێڵی، چونکە ھەمان نیشانە بۆ ئاماژەدان بە کاتژمێر و خولەک بەکاردێت). بە دەگمەن لۆژیکییە کە ماوە درێژەکانی کات وەک کاتژمێر یان ڕۆژ بە چرکە دەربڕدرێن، چونکە ئەوانە ژمارەی زۆر گەورەن. بۆ یەکەی مەتریی چرکە، پێشگرە دەەیییەکان ھەن کە نوێنەرایەتیی ١٠^−٣٠ تا ١٠^٣٠ چرکە دەکەن.

ھەندێک یەکەی باوی کات بە چرکە ئەمانەن: خولەکێک ٦٠ چرکەیە؛ کاتژمێرێک ٣،٦٠٠ چرکەیە؛ ڕۆژێک ٨٦،٤٠٠ چرکەیە؛ ھەفتەیەک ٦٠٤،٨٠٠ چرکەیە؛ ساڵێک (جگە لە ساڵە پڕەکان) ٣١،٥٣٦،٠٠٠ چرکەیە؛ و سەدەیەکی (گریگۆری) بە تێکڕا ٣،١٥٥،٦٩٥،٢٠٠ چرکەیە؛ لەگەڵ ھەموو ئەوانەی سەرەوە بەبێ ھەژمارکردنی ھیچ چرکەیەکی پڕی ئەگەری. لە گەردوونناسیدا، ساڵێکی جولیانی بە وردی ٣١،٥٥٧،٦٠٠ چرکەیە.

ھەندێک ڕووداوی باو بە چرکە ئەمانەن: بەردێک لە کاتی وەستانەوە لە یەک چرکەدا نزیکەی ٤.٩ مەتر دەکەوێتە خوارەوە؛ پەندۆڵێک کە درێژییەکەی نزیکەی یەک مەتر بێت لەنگەرێکی یەک چرکەیی ھەیە، بۆیە کاتژمێرە پەندۆڵییەکان پەندۆڵیان ھەیە کە درێژییەکەی نزیکەی مەترێکە؛ خێراترین ڕاکەرە مرۆڤەکان لە چرکەیەکدا ١٠ مەتر ڕادەکەن؛ شەپۆلێکی زەریا لە ئاوە قووڵەکاندا لە یەک چرکەدا نزیکەی ٢٣ مەتر دەبڕێت؛ دەنگ لە یەک چرکەدا لە ھەوادا نزیکەی ٣٤٣ مەتر دەبڕێت؛ ڕووناکی ١.٣ چرکەی پێ دەچێت تا لە ڕووی مانگەوە بگاتە زەوی، کە دوورییەکەی ٣٨٤،٤٠٠ کیلۆمەترە.