چارڵزی پێنجەم

چارڵزی پێنجەم
ئیمپراتۆری ڕۆمان
وێنەی چارڵزی پێنجەم، ١٥٤٨
ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆمان وەک چارڵزی پێنجەم (زیاتر...)
فەرمانڕەوایی	٢٨ی حوزەیرانی ١٥١٩ – ٣ی ئابی ١٥٥٦/٢٤ی شوباتی ١٥٥٨
تاجنان	٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٥٢٠ (ئەڵمانیا) ٢٢ی شوباتی ١٥٣٠ (ئیتاڵیا) ٢٤ی شوباتی ١٥٣٠ (ئیمپراتۆریەت)
پێشوو	ماکسیمیلیانی یەکەم
جێگر	فێردیناندی یەکەم
پاشای ئیسپانیا وەک چارڵزی یەکەم
ماوەی دەسەڵات	١٤ی ئازاری ١٥١٦ – ١٦ی کانوونی دووەمی ١٥٥٦
پێشوو	جوانای کاستیا
جێگر	فیلیپی دووەم
پاشای ھاوبەش	جوانای یەکەم (تا ١٥٥٥)
جێنشینەکان	پێڕستەکە ببینە ئادریان، کاردیناڵ-بیشۆپی تارتۆسا ئیزابێلا، ئیمپراتۆرەی پیرۆزی ڕۆمان فیلیپ، شازادەی ئەستۆریاس ئەرشیدۆک ماکسیمیلیانی نەمسا ئینفانتا ماریای ئیسپانیا
ئەرشیدۆکی نەمسا وەک چارڵزی یەکەم
Reign	١٢ی کانوونی دووەمی ١٥١٩ – ٢١ی نیسانی ١٥٢١
پێشوو	ماکسیمیلیانی یەکەم
جێگر	فێردیناندی یەکەم (بە ناوی چارڵزی پێنجەمەوە تا ١٥٥٦)
ھاوسەر	داڕێژە:Spouse
منداڵ(ەکان) زیاتر...	فیلیپی دووەم، پاشای ئیسپانیا ماریا، ئیمپراتۆرەی پیرۆزی ڕۆمان جوانا، شازادەی پورتوگال ناڕەوا: مارگرێت، دووکی فلۆرێنس و پارما یۆھانی نەمسا
خێزان	ھابسبۆرگ
باوک	فیلیپی قۆز
دایک	جوانا، شاژنی کاستیا و ئەراگۆن
لەدایکبوون	(١٥٠٠-0٢-٢٤) ٢٤ی شوباتی ١٥٠٠ پرینسێنھۆف، گێنت، فلاندرز
مردن	٢١ی ئەیلوولی ١٥٥٨(١٥٥٨-٠٩-٢١) (٥٨ ساڵ ژیاوە) کڵێسای یوستێ، کاستیا
ناشتن	ئێل ئیسکۆریال، ئیسپانیا
ئایین	کڵێسای کاتۆلیک
واژوو

چارڵزی پێنجەم (٢٤ی شوباتی ١٥٠٠ – ٢١ی ئەیلوولی ١٥٥٨) ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆمان و ئەرشیدۆکی نەمسا بوو لە ١٥١٩–١٥٥٦، پاشای ئیسپانیا (وەک چارڵزی یەکەم) بوو لە ١٥١٦–١٥٥٦، پاشای سیسیل و ناپۆلی بوو لە ١٥١٦–١٥٥٤، ھەروەھا گەورەی ھۆڵەندا و دووکی بۆرگۆندی (وەک چارڵزی دووەم) بوو لە ١٥٠٦–١٥٥٥. ئەو میراتگر و پاشان سەرۆکی ماڵی گەشەسەندووی ھابسبۆرگ بوو. ناوچە دەسەڵاتدارییەکانی لە ئەورووپا پێکھاتبوون لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز، کە لە ئەڵمانیاوە تا باکووری ئیتاڵیا درێژ دەبووەوە لەگەڵ فەرمانڕەوایی بەسەر زەوییە میراتییەکانی نەمسا و وڵاتە نزمەکانی بۆرگۆندی، و ئیسپانیا لەگەڵ خاوەندارێتییەکانی لە شانشینەکانی باشووری ئیتاڵیای سیسیل، ناپۆلی، و سەردینیا. لە کیشوەرەکانی ئەمریکا، ئەو سەرپەرشتی بەردەوامیی کۆلۆنیکردنی ئیسپانی و کۆلۆنیکردنی ئەڵمانی کرد کە تەمەنی کورت بوو. یەکێتیی کەسیی خاکەکانی ئەورووپا و ئەمریکا کە فەرمانڕەوایی دەکردن، یەکەم کۆمەڵە لە خاکەکان بوون کە بە «ئەو ئیمپراتۆرییەتەی کە خۆری تێدا ئاوا نابێت» ناوزەد کران.

چارڵز لە فلاندرز لە ئەرشیدۆکی ھابسبۆرگ فیلیپی قۆز، کوڕی ماکسیمیلیانی یەکەم و ماریای بۆرگۆندی، و جوانای کاستیا، منداڵی بچووکی ئیزابێلای یەکەمی کاستیا و فێردیناندی دووەمی ئەراگۆن، کە پاشا کاتۆلیکەکانی ئیسپانیا بوون، لەدایکبوو. وەک میراتگری باپیری و داپیری، چارڵز لە تەمەنێکی گەنجیدا ناوچە دەسەڵاتدارییەکانی خێزانەکەی بە میرات گرت. دوای مردنی باوکی لە ١٥٠٦، ئەو ھۆڵەندای ھابسبۆرگی لە وڵاتە نزمەکان بە میرات گرت. لە ١٥١٦، بوو بە پاشای ئیسپانیا وەک پاشای ھاوکێشی کاستیا و ئەراگۆن لەگەڵ دایکییدا. خاوەندارێتییەکانی ئیسپانیا کۆلۆنییەکانی کاستیا لە دوورگەکانی ڕۆژاوا و کەناراوەکانی ئیسپانیا، و ھەروەھا ناپۆلی، سیسیل و سەردینیای لەخۆ دەگرت. لەکاتی مردنی باپیری باوکی ماکسیمیلیان لە ١٥١٩، ئەو زەوییە میراتییەکانی نەمسای بە میرات گرت و وەک ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆمان ھەڵبژێردرا. ناوی ئیمپراتۆری چارڵزی پێنجەمی وەک ناونیشانی سەرەکی خۆی وەرگرت، و خۆی وەک شارلمانێکی نوێ ناساند.

چارڵز چەمکی سەدەکانی ناوەڕاستی پاشایەتی گشتگیری بوژاندەوە. بەبێ پایتەختێکی جێگیر، ٤٠ گەشتی بەناو ئەو قەوارە جیاوازانەدا کرد کە فەرمانڕەوایی دەکردن و چارەکێکی سەردەمی دەسەڵاتداریی خۆی بە گەشتکردن لەناو خاکەکانیدا بەسەر برد. ئەگەرچی ئیمپراتۆرییەتەکەی بە ئاشتی بۆی مابووەوە، بەڵام زۆربەی ژیانی بە جەنگ بەسەر برد، داھاتەکانی بەفیڕۆ دا و قەرزی جێھێشت لە ھەوڵەکانیدا بۆ بەرگریکردن لە یەکپارچەیی ئیمپراتۆریەتیی پیرۆزی ڕۆمان لە چاکسازیی پرۆتێستانت، فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، و لە جەنگەکانی لەگەڵ فەڕەنسا. چارڵز پارەی لە بانکە ئەڵمانی و ئیتاڵییەکان قەرز کرد و بۆ دانەوەیان پشتی بە سامانی وڵاتە نزمەکان و لێشاوی زیو لە ئیسپانیای نوێ و پێروو دەبەست، کە دوای داگیرکردنی ئەزتێک و ئینکا لەلایەن ئیسپانیاوە خرانە ژێر دەسەڵاتی، کە ئەمەش بووە ھۆی ھەڵاوسانی بەرفراوان.

لە ئاخن وەک پاشای ئەڵمانیا تاجی لەسەر نرا، چارڵز لایەنگری پاپا لیۆی دەیەمی کرد و مارتن لۆتەری وەک یاخیبووێک لە ئەنجومەنی وۆرمس لە ١٥٢١ ناساند. لە ھەمان ساڵدا، فرانسیسی یەکەمی فەڕەنسا، کە بە دەسەڵاتدارییەکانی ھابسبۆرگ دەورە درابوو، جەنگێکی لە ئیتاڵیا دەست پێ کرد کە بووە ھۆی دەستگیرکردنی لە جەنگی پاویا (١٥٢٥). لە ١٥٢٧، ڕۆما تاڵان کرا لەلایەن سوپایەکی سەربازە یاخیبووەکانی چارڵزەوە. چارڵز پاشان بەرگری لە ڤیێنا کرد لە بەرامبەر تورکەکان و وەک پاشای ئیتاڵیا و ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆمان لەلایەن پاپا کلیمێنتی حەوتەمەوە تاجی لەسەر نرا. لە ١٥٣٥، دەستی بەسەر میلاندا گرت و توونسی گرت. بەڵام لەدەستدانی بودا لەکاتی ململانێ لەسەر شانشینی مەجارستان و ھەڵمەتی جەزائیر لە سەرەتای ١٥٤٠ەکاندا ڕامیارییە دژە عوسمانییەکانی ئەوی شکست پێ ھێنا. دوای چەندین ساڵ لە دانوستان، چارڵز لەگەڵ پاپا پۆڵی سێیەم گەیشتە ڕێککەوتنێک بۆ ڕێکخستنی ئەنجومەنی ترێنت (١٥٤٥). ڕەتکردنەوەی شەرعییەتی ئەنجومەنەکە لەلایەن یەکێتیی شمانکالدیکی لۆتەرییەوە بووە ھۆی جەنگێک، کە چارڵز تێیدا سەرکەوت. بەڵام ھێنریی دووەمی فەڕەنسا پشتیوانییەکی نوێی پێشکەش بە دۆزی لۆتەری کرد و ھاوپەیمانیی فەڕەنسا و عوسمانی لەگەڵ سوڵتان سولەیمانی قانوونی بەھێزتر کرد.

دواجار، چارڵز ئاشتیی ئۆگسبۆرگی قبووڵ کرد و پڕۆژە فرەنەتەوەیییەکەی خۆی بە دەستلەکارکێشانەوە لە ١٥٥٦ واز لێ ھێنا کە ناوچە میراتی و ئیمپراتۆرییەکانی لە نێوان ھابسبۆرگە ئیسپانییەکان بە سەرۆکایەتی کوڕەکەی فیلیپی دووەم، و ھابسبۆرگە نەمسایییەکان بە سەرۆکایەتی براکەی فێردیناند دابەش کرد. لە ١٥٥٧، چارڵز چووە کڵێسای یوستێ لە ئێستریمادورا و ساڵێک دواتر لەوێ کۆچی دواییی کرد.

بنەچە

دەروازەی چوونەژوورەوەی پرینسێنھۆف، کە بە زمانی ھۆڵەندی بە واتای «دادگای شازادەکان» دێت، لە گێنت، کە چارڵزی پێنجەم تێیدا لەدایکبوو

چارڵزی نەمسا لە ٢٤ی شوباتی ١٥٠٠ لە پرینسێنھۆفی گێنت، شارێکی فلاندری لە ھۆڵەندای ھابسبۆرگ، لە فیلیپی نەمسا و جوانای تراستامارا لەدایکبوو. باوکی، فیلیپ، کە نازناوی «فیلیپی قۆز»ی لێ نرابوو، یەکەم کوڕی ماکسیمیلیانی یەکەم، ئەرشیدۆکی نەمسا، و ماریای بۆرگۆندی، میراتگری وڵاتە نزمەکانی بۆرگۆندی بوو. دایکی چارڵز، جوانا، کچێکی بچووکی فێردیناندی دووەمی ئەراگۆن و ئیزابێلای یەکەمی کاستیا، پاشا کاتۆلیکەکانی ئیسپانیا لە ماڵی تراستامارا بوو. ھاوژینییە ڕامیارییەکەی فیلیپ و جوانا بۆ یەکەمجار لە نامەیەکدا کە لەلایەن ماکسیمیلیانەوە بۆ فێردیناند نێردرابوو، وەک بەشێک لە دامەزراندنی ھاوپەیمانییەکی نەمسا-ئیسپانیا دژی شانشینی فەڕەنسا لە چوارچێوەی جەنگەکانی ئیتاڵیادا داڕێژرا.

لەو ساتەوەی کە لە ١٤٨٦دا بوو بە پاشای ڕۆمانەکان، ماکسیمیلیانی باپیری باوکی چارڵز ڕامیارییەکی فراوانخوازیی زۆر مەترسیداری لە ڕووی دارایییەوە گرتبووە بەر، کە زۆربەی لەسەر سەرچاوەکانی نەمسای زەوییە میراتییەکان پشتی دەبەست. ھەرچەندە زۆرجار لەلایەن کەسانی ترەوە، لەوانەش ئێراسمۆسی ڕۆتەردام، ئاماژەی پێ کراوە کە چارڵزی پێنجەم و ھابسبۆرگەکان ئیمپراتۆرییەتە بەرفراوانەکەیان لە ڕێگەی ڕامیارییە ئاشتیخوازەکانەوە بەدەستھێناوە (کە نموونەکەی وتەی Bella gerant aliī, tū fēlix Austria nūbe / Nam quae Mars aliīs, dat tibi regna Venus یان «با ئەوانی تر جەنگ بکەن، بەڵام تۆ، ئەی نەمسای بەختەوەر، ھاوژینی پێکبھێنە؛ چونکە ئەو شانشینانەی کە مارس دەیدات بەوانی تر، ڤینۆس دەیدات بە تۆ.»، کە دەوترێت لەلایەن ماتیاس کۆرڤینوسەوە گوتراوە)، ماکسیمیلیان و نەوەکانی جەنگی زۆریان کردووە. ماکسیمیلیان لە ماوەی چوار دەیەی فەرمانڕەواییکردنیدا ٢٧ جەنگی کردووە.

ستراتیژیی گشتیی ئەو بریتی بوو لە تێکەڵکردنی سیستمە ئاڵۆزەکانی ھاوپەیمانی، جەنگەکان، ھەڕەشە سەربازییەکان و پێشنیارەکانی ھاوژینی بۆ بەدیھێنانی تەماحە فراوانخوازییەکانی. دواجار سەرکەوتوو بوو لە ناچارکردنی بۆھێمیا، مەجارستان و پۆڵەندا بۆ ملکەچبوون بۆ پلانی فراوانخوازیی ھابسبۆرگەکان.

ئەو ڕاستییەی کە ھاوژینییەکانی نێوان ھابسبۆرگەکان و تراستاماراکان، کە لە بنەڕەتدا وەک ھاوپەیمانییەکی ھاوژینی دژی فەڕەنسا داڕێژرابوو، تاجی کاستیا و ئەراگۆن دەھێنێتە سەر ھێڵی نێرینەی ماکسیمیلیان، چاوەڕواننەکراو بوو.

گرێبەستی ھاوژینیی نێوان فیلیپ و جوانا لە ١٤٩٥ واژوو کرا، و ئاھەنگەکان لە ١٤٩٦ بەڕێوەچوون. فیلیپ پێشتر دووکی بۆرگۆندی بوو بە لەبەرچاوگرتنی مردنی ماریا لە ١٤٨٢ (ھەرچەندە خودی دووکایەتیی بۆرگۆندی بۆ تاجی فەڕەنسا لەدەست درابوو). ئەو ھەروەھا میراتگری دیاریکراوی نەمسا بوو وەک ئەرشیدۆکێکی فەخری. لە بەرامبەردا، جوانا تەنھا سێیەم کەس بوو لە پێڕستی جێنشینی ئیسپانیا، کە پێش ئەو یۆھان، شازادەی ئەستووریاسی برای و ئیزابێلای ئەراگۆنی خوشکە گەورەی دەھاتن. ھەردوو میراتگری تاجەکانی کاستیا و ئەراگۆن، یۆھان و ئیزابێلا لە ١٤٩٨ کۆچی دوایییان کرد. پاشا کاتۆلیکەکان ئارەزوویان دەکرد شانشینە ئیسپانییەکان لە دەستی ئیبیرییەکاندا بمێننەوە، بۆیە نەوە پورتوگالییەکەیان میگێل دا پازیان وەک میراتگری گریمانەیی ئیسپانیا دەستنیشان کرد بە ناونانی وەک شازادەی ئەستووریاس؛ بەڵام ئەو لە ١٥٠٠دا لەکاتێکدا کۆرپە بوو کۆچی دواییی کرد.

لەدایکبوون و منداڵی

دەروازەی چوونەژوورەوەی پرینسێنھۆف، کە بە زمانی ھۆڵەندی بە واتای «دادگای شازادەکان» دێت، لە گێنت، کە چارڵزی پێنجەم تێیدا لەدایکبوو

دایکی چارڵز لە شوباتی ١٥٠٠ لە ئاھەنگێکی سەمادا ژانی لەدایکبوونی گرت. ئەو بە شانازیی چارڵزی ئازای بۆرگۆندی ناونرا، کە ھەوڵی دابوو دەوڵەتی بۆرگۆندی بکاتە خاکێکی بەردەوام. کاتێک چارڵز لەدایکبوو، شاعیرێکی دەربار ڕای گەیاند کە خەڵکی گێنت «بۆ ماوەی سێ کاتژمێر لە ھەموو شارەکەدا ھاواریان دەکرد نەمسا و بۆرگۆندی» بۆ ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی لەدایکبوونیەوە.

بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی بنەماڵەیی، منداڵە تازە لەدایکبووەکە لە بنەڕەتدا تەنھا میراتگری دیاریکراوی ھۆڵەندای ھابسبۆرگ بوو، و ناونیشانی فەخریی دووکی لوکسەمبوورگی پێ درا. ئەو ھەروەھا دووەم کەس بوو لە ڕیزبەندی دووکایەتییەکانی نەمسا، و لە ساڵانی سەرەتای تەمەنیدا تەنھا وەک «چارڵزی گێنت» دەناسرا. ئەو لە کڵێسای سانت جۆن لەلایەن بیشۆپی تۆرنای مەعموود کرا. نەجیبزادە بۆرگۆندییەکان چارڵزی یەکەمی دی کرۆی و یۆھانی سێیەمی گلیمێس باوکی ڕۆحیی بوون، و مارگرێتی یۆرک و مارگرێتی نەمسا کە بە ڕیزبەندی داپیرە گەورەی باوەژن و پور/میمی بوون، دایکی ڕۆحیی بوون. دیارییەکانی مەعموودییەی چارڵز شمشێرێک و کڵاوخوودێک بوون، کە کەلوپەلی نەریتی سوارچاکی بۆرگۆندی بوون و بە ڕیزبەندی نوێنەرایەتی ئامرازی جەنگ و ھێمای ئاشتییان دەکرد. مردنی میراتگری گریمانەیی گەنج میگێل دا پاز لە تەممووزی ١٥٠٠ بۆ خاکە ئیبیرییەکانی باپیری و داپیری دایکی، بەو مانایە بوو کە میراتی ئاییندەی چارڵزی ساوایە بە ئەگەرێکی زۆرەوە فراوانتر دەبێت بۆ گرتنەوەی کاستیا، ئەراگۆن، و خاوەندارێتییەکانی ئەودیو دەریاکان لە کیشوەرەکانی ئەمریکا.

لە ١٥٠١دا، دایک و باوکی، فیلیپ و جوانا، چارڵزیان لە ژێر چاودێری داپیرە گەورەی باوەژنی فیلیپ، مارگرێتی یۆرک، لە مێخلێن جێھێشت و چوون بۆ ئیسپانیا. ئامانجی سەرەکییان لە ئەرکە ئیسپانییەکەیاندا ناساندنی جوانا بوو وەک شازادەی ئەستووریاس، بە لەبەرچاوگرتنی مردنی شازادە میگێل ساڵێک پێشتر. ئەوان سەرکەوتوو بوون سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی ھەندێک دژایەتی لەلایەن «کۆرتێس»ی کاستیایییەوە، کە دوودڵ بوون لە ڕەخساندنی زەمینە بۆ جێنشینی ھابسبۆرگ. لە ١٥٠٤دا، کاتێک ئیزابێلای دایکی کۆچی دواییی کرد، جوانا بوو بە شاژنی کاستیا. چارڵز تەنھا لە ١٥٠٣دا باوکی دووبارە بینییەوە لەکاتێکدا دایکی لە ١٥٠٤ گەڕایەوە (دوای لەدایکبوونی فێردیناند لە ئیسپانیا). باڵیۆزی ئیسپانیا گوتیێرێ گۆمێز دی فوینسالیدا ڕای گەیاند کە فیلیپ زۆرجار سەردانی دەکردن و کاتێکی زۆر خۆشیان پێکەوە بەسەر دەبرد. ھەرچەندە ھاوژینییە ناخۆشەکەی ئەو دوو ھاوسەرە و باری دەروونیی ناجێگیری جوانا چەندین گرفتی دروست کرد، کە مانەوەی منداڵەکانی لەگەڵ دایک و باوکیان نائارام کرد.

فیلیپ لە ١٥٠٦دا وەک پاشای کاستیا ناسێندرا. ئەو دوای ماوەیەکی کورت کۆچی دواییی کرد، ڕووداوێک کە دەوترێت جوانای لە ڕووی دەروونییەوە ناجێگیری گەیاندە ئاستی شێتیی تەواو. ئەو لە کۆشکی شاھانەی تۆردێسیلاس بە گۆشەگیری دوورخرایەوە. فێردیناندی باپیری چارڵز کۆنترۆڵی ھەموو شانشینە ئیسپانییەکانی گرتە دەست، بە بیانووی پاراستنی مافەکانی چارڵز، کە لە ڕاستیدا دەویست لێیان بدزێتەوە. ھاوژینییە نوێیەکەی فێردیناند لەگەڵ ژێرمین دی فۆیکس نەیتوانی میراتگرێکی زیندووی تراستامارا بۆ تەخت بەرھەم بھێنێت، بۆیە چارڵز وەک میراتگری گریمانەیی خاکە ئیبیرییەکان مایەوە. بە مردنی باوکی و بەندکردنی دایکی، چارڵز بوو بە دووکی بۆرگۆندی و وەک شازادەی ئەستووریاس (میراتگری گریمانەیی کاستیا) و ئەرشیدۆکی فەخری (میراتگری دیاریکراوی نەمسا) ناسێندرا.